В.І. Варанец беларуская мова медыцынская лексіка




старонка7/19
Дата канвертавання15.03.2016
Памер1.92 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   19

(І. Шамякін)


Заданне 13. Прачытаць тэксты. Вызначыць стыль.
Тэкст 1. У Мінску закуплены унікальны апарат для дыягностыкі астэапарозу. Ён устаноўлены ў 1-ай гарадской клінічнай бальніцы, у якой дзейнічае гарадскі цэнтр прафілактыкі астэапарозу. Урачы змогуць праводзіць хуткую, амаль імгненную дыягностыку захворвання і ацэньваць рызыку пераломаў. Цяпер такі апарат ёсць у Рэспубліканскім цэнтры медыцынскай рэабілітацыі і бальнеалячэння. Яшчэ адзін апарат ёсць у Гомелі.

(“Звязда”)



Тэкст 2. Пячоначная недастатковасць з’яўляецца цяжкім ускладненнем як да-, так і пасляаперацыйнага перыяду ў хворых на востры халангіт на фоне механічнай жаўтачкі.

Прычынай механічнай жаўтачкі і вострага халангіту вы ўсіх выпадках быў халедахалітыяз, а ў 12 хворых – у спалучэнні са стэнозам Фатэрава сасочка. Пасля правядзення комплекснага абследавання ўсе хворыя аперыраваны. Дыягназ вострага халангіту ў час аперацыі пацвярджаўся наяўнасцю гною, хлоп’яў фібрыну ў прасвеце гепатыка халедоху. У пасляаперацыйны перыяд праводзілі інфузійна-дэтаксікацыйную і антыбактэрыяльную тэрапію, санацыю жоўцевыводзячых шляхоў, прымянялі гепатапратэктары і антыаксіданты...



(М. Бала, Н. Бацвінкоў і інш.)

Тэкст 3. Вера Іосіфаўна ўжо даўно хварэла на мігрэнь, але ў апошні час, калі Коцік кожны дзень палохала, што паедзе ў кансерваторыю, прыпадкі пачалі паўтарацца ўсё часцей. У Туркіных перабывалі ўсе гарадскія ўрачы; дайшла нарэшце чарга і да земскага. Вера Іосіфаўна напісала яму чуллівае пісьмо, у якім прасіла яго прыехаць і аблягчыць яе пакуты. Старцаў прыехаў і пасля гэтага стаў часта бываць у Туркіных, вельмі часта... Ён сапраўды крыху дапамог Веры Іосіфаўне, і яна ўсім гасцям ужо гаварыла, што гэта незвычайны, цудоўны доктар.

(А. Чэхаў “Іоныч”)
Тэкст 4. І толькі тады Выліваха зразумеў, што перад ім таксама жанчына, з нянавісцю да шчаслівейшых і зайздрасцю да іх.

  • Што, Выліваха, можа, згуляем на кветку? – спытала яна.

  • Я магу гуляць сабою. Але я не гуляю роднай зямлёй.

  • Што ж, - ужо абыякава сказала Смерць, тады ідзі да Арахны, дзяўчо.

  • Але я не хачу туды, - непаразумела сказала Бярозка.

  • Як я цябе ненавіджу, - сказаў Выліваха бязносай. – Зусім як нашых радцаў і князей.

  • А між ты я добрая, - сказала Смерць. – Хочаце, ідзіце ўдвох.

(У. Караткевіч “Ладдзя роспачы”)

БЕЛАРУСКАЯ МЕДЫЦЫНСКАЯ ТЭРМІНАЛОГІЯ



Тэрміны – словы і спалучэнні слоў, якія з’яўляюцца афіцыйнымі назвамі паняццяў навукі, мастацтва, тэхнікі. Сукупнасць тэрмінаў пэўнай навукі, прафесіі называецца тэрміналогіяй. Так, тэрміны, што адносяцца да медыцыны, і называюцца медыцынскай тэрміналогіяй.
ШЛЯХІ РАЗВІЦЦЯ БЕЛАРУСКАЙ МЕДЫЦЫНСКАЙ ТЭРМІНАЛОГІІ

Гісторыя фарміравання і далейнага папаўнення беларускай медыцынскай тэрміналогіі непарыўна звязана з развіццём усёй беларускай літаратурнай мовы. Вызначым асноўныя крыніцы гэтага працэсу.

1. Запазычанні. Як правіла, запазычваюцца інтэрнацыянальныя тэрміны, якімі карыстаюцца многія мовы. Але дапускаецца выкарыстанне і нацыянальных тэрмінаў, калі падобны не задавальняе як інтэрнацыянальны або немагчыма зрабіць якасны яго пераклад. Часцей за ўсё пры запазычаннях выкарыстоўваецца калькаванне (звычайна з рускай мовы): тазобедренный – тазасцегнавы, большеберцовый – вялікагалёнкавы. У складаных тэрмінах першай часткай звычайна з’яўляюцца ўсечаныя часткі грэчаскіх і лацінскіх назоўнікаў і прыметнікаў.

Адназоўнікавы кампанент грэчаскага паходжання:

Ларынга- (ад larynks, -ngos – гартань), выражае паняцце “які адносіцца да гартані: ларынгаспазма, ларынгастэноз; мія- (ад mys, myos – мышца), выражае паняцце “мышачны”: міяфібрылы,, міярэлексанты; неўра- (ад neuron – нерв), указвае на сувязь з нервовай сістэмай. Таксама да грэчаскага кампанента можна аднесці: нефра-(ад nephrosнырка), пнеўма-(ад pneuma – дыханне), самата-(ад soma,-atos – цела), спондыла-( ад spondylos – пазванок), фармака-( ад pharmakon – лякарства), хламіда-( ад chlamysплашч), энтэра-(ад enteronкішка), адэна-(ад aden – залоза), анка-( ад onkosуздутасць), ата-( ад us, otosвуха), афтальма-( ад ophtalmosвока), гемата-( ад haima, -atos- кроў), дэрмата-(ад derma-, -atosскура), кранія-( ад kranionчэрап), наза-(ад nososхвароба), рына-( ад rhis, -inosнос), сарка-( ад sarks, sarkos – мяса), сплахна-(ад splachnonвантробы), такса-( ад toksikonяд), тарака-( ад thoraksгрудзі), ура-(ад uronмача), фізія-(ад phisis – прырода), хале-(ад choleжоўць), хондра-(ад chondrosхрасток), эмбрыя-(ад embryonзародак), энцэфала-(ад enkephalosмозг).

Колькасць лацінскіх тэрмінаў значна меншая ў параўнанні з грэчаскай мовай. Гэта, як правіла, тэрміны, першай часткай якіх з’яўляюцца лацінскія элементы вібра- (ад vibro дрыжу, вагаюся; выражае паняцце “вібрацыйны”), імуна- (ад immunis свабодны ад чаго-небудзь, некрануты; указвае на адносіны да імунітэту), каранара- ( ад coronarius вянечны; выражае паняцці “які мае адносіны да вянечных артэрый сэрца”), лакта- (ад lac, -ctis малако; выражае паняцце “які адносіцца да малака”), мульты- (ад multium многа; указвае на шматлікасць прадметаў або на шматразовасць дзеянняў, функцый), радые- (ад radius прамень; указвае на адносіны да радыеактыўнасці, радыяцыі).

Наступнай часткай складаных тэрмінаў часта з’яўляюцца элементы –фікацыя (ад facere рабіць; абазначае ўкараненне, распаўсюджанне), -цыд (ад caedo забіваю; адпавядае паняццю знішчэнне), -ол (ад oleum алей; адпавядае паняццю алей).

Многа тэрмінаў запазычана з іншых моў ужо ў гатовым выглядзе: білірубін (bilirubinum, ад bilis “жоўць” + rubber “чырвоны” – лацінізм), самнамбулізм (somnambulisme, ад лацінскага somnus “сон” + ambulare “хадзіць” – з французскай мовы), мальсека (malsecco, ад male “хвароба” + secco “сухасць” – з італьянскай).

2. Уласнабеларуская лексіка. Сюды мы адносім тэрміны, што ўзніклі ў беларускай мове з XIV стагоддзя і да нашых дзён: нырка, лытка, галёнка.

3. Неалагізмы. Па меры з’яўлення новых прадметаў і паняццяў узнікае неабходнасць у іх моўным абазначэнні. Так і з’яўляюцца неалагізмы: эмбрыёлаг, аксід, тамограф.

У беларускай мове ёсць яшчэ вялікі незапатрабаваны пласт медыцынскай тэрміналогіі. Гэта дыялектныя словы. Многія з іх і сёння ў карыстанні значнай часткі беларусаў і існуюць паралельна з запазычанымі або калькаванымі тэрмінамі: аорта – тутніца, ключыца – раменніца, прамая кішка – кутніца.



Заданне 14. 1. Што такое тэрміналогія?

2. Якія вы ведаеце шляхі папаўнення беларускай                                         тэрміналогіі?
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   19


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка