Стэфан Жаромскі / Stefan Żeromski



старонка4/11
Дата01.05.2016
Памер1.53 Mb.
#46840
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

– Чыя?

– Мая.


Сказаўшы гэтае выпакутаванае мужнае слова, адважыўшмся пры ўсіх узброеных мужчынах на найвышэйшую дзявочую самаахвярнасць, яна раптам так успыхнула, нібы ўся кроў у яе жылах прыліла да твару. Афіцэры завыскаляліся, падштурхоўвалі адзін аднаго і шэптам з'едліва каменціравалі. Але панна Саламея ўжо авалодала сабою. Яна цярпліва слухала іх прыглушаныя смешкі, здзекі і грубыя жарты. Толькі на адно імгненне яна падняла вочы і акінула ўсіх позіркам, поўным знішчальнай пагарды. У гэтым поглядзе бліснула толькі ёй адной вядомая думка, што сярод усіх іх, менавіта яна, абсмяяная жанчына – сапраўдны афіцэр.

Стары маёр, бацька вялікай сям'і, дарослых дачок, які ўжо даўным-даўно жыве ў Польшчы, пачухаў бакенбарды і нешта загаварыў да падначаленых, а унтэр-афіцэру, які рабіў вобыск, загадаў:

– Ну, шукаць там далей! Марш! Тут нічога цікавага няма.

Сам ён пайшоў у суседні пакой. Там афіцэры разваліліся ў шынялях хто на канапе, хто на кушэтцы, астатнія на падлозе на дыване, пацягвалі са сваіх паходных манерак.

У другім крыле дома, на кухні, у кладоўцы, на складах і ў паветках адбываўся вобыск. Падышоў унтэр-афіцэр і далажыў, што ў двары нічога падазронага не знойдзена. У кладоўцы ні кавалка хлеба, ні жмені мукі. Афіцэры лаяліся.

Панна Саламея ў цяжкім роздуме асталася ў сваім пакойчыку адна. Каля яе на стале гарэў ліхтар, асвятляючы яе твар і постаць. Салдаты, што сабраліся ў за­ле, глядзелі на панну Мію кожны са свайго месца і не маглі адарваць ад яе вачэй. Адзін з іх – кашчавы бландзін з доўгімі вусамі,– лежачы на дыване, штурхнуў нагою таварыша і сказаў, уздыхнуўшы:

– Ну і дзеўка!

– Красавіца! – згадзіўся той.

– Раскрасавіца! – дадаў трэці. Праз хвіліну зноў пачуўся шэпт.

– Ай ды дзяўчына.

Маёр, які стагнаў на самай шырокай кушэтцы, прабурчаў да гэтых кавалераў:

– Ну, панове, хопіць ужо вам шаптацца. Трэба спаць, а не шаптацца...

– Цяжка тут заснуць...

– Заплюшчыце вочы і спіце.

– I вочы заплюшчыць цяжка.

– Ну годзе, годзе.

– Ды мы проста так, мы платанічна.

– А платанічна ўздыхаць можна, толькі абы ціха і кожны на сваім месцы... Я падрамаў бы мінут з пятнаццаць.

Афіцэр кавалерыі, драгун Весніцын, статны, як таполя, увайшоў са двара і далажыў, што ён загадаў старанна абшукаць стадолу, у якой адна старана поўная сена, і што туды ўведзены ўсе коні яго атрада. Апрача таго, далажыў, што салдаты яго паўэскадрона ўпокат спяць на сене, што навокал расстаўлена варта і ўсё ў парадку. Маёр падзякаваў кавалерысту за дакладнае выкананне яго загадаў і за рапарт і павярнуўся на бок. Панна Саламея чула гэты рапарт і ў думках узважвала яго сэнс і значэнне. Ад хвалявання сэрца яе задрыжала і ледзь не спынілася зусім.

Высокі драгунскі афіцэр Весніцын прысеў у цёмным кутку залы на крэсла. Ён глядзеў на дзяўчыну ў глыбіні асветленага пакоя, адчуваючы і шчасце і муку. Пра тую хвіліну, калі можна будзе бачыць гэ­тую істоту, ён марыў даўно і ўсюды – у непагадзь, у зімовых паходах, у лесе, прабіраючыся глухімі сцежкамі. Гэты твар, гэтая постаць жылі ў яго душы, як чарадзейны прывід, як зманлівая мара, як безразважнае жаданне і непрытомнасць, як захапленне... экстаз... туга... Толькі адзін раз бачыў ён гэтую прыгажуню, калі праязджаў гэтымі краямі ў першыя дні паўстання. Запомніў яе з першага погляду, захапіўся раз і назаўсёды. Як толькі ўяўляў ён сабе яе вобраз, у ім пачынала гучаць невядомая, незвычайная музыка. Ён сумаваў па ёй дзень і ноч. Ох, як горача прагнуў, каб новы загад зноў пагнаў яго ў гэтыя мясціны, каб яшчэ хоць адзін раз у жыцці трапіць у гэты двор. Толькі б убачыць яе, паглядзець!.. I вось лёс падарыў яму гэтае імгненне. Шчасце не толькі дазволіла яму прыйсці сюды, але нават расчыніла дзверы. Вось яна стаіць там адзінокая, усімі пакінутая. Шалёная бура бушавала ў душы кавалерыста, калі ён, абапершыся на руку, глядзеў на дзяўчыну...

Пры дзвярах, што вялі ў сенцы, стаяў салдат з карабінам. Панна Саламея не магла прайсці на кухню параіцца са Шчэпанам. Яна прысела на ложку, падперла галаву рукамі і чакала. Сэрца яе торгалася ў грудзях, як звон. Ёй здавалася, што гэтыя ўдары пачуюць чужынцы, што трывога яе сэрца ўсё выдасць. Кожны адгалосак, кожны шолах нібы прадказваў няшчасце. Як жа бясконца доўга цягнулася гэтая ноч!

Тым часам Шчэпан, якога прымусілі паказваць дваровыя будынкі, склеп у садзе, руіны бровара і пустыя капцы, пасля вобыску стаяў і глядзеў, як салдаты рыхтаваліся на начлег у стадоле. Ён глядзеў, як падвялі коні, як выцягвалі ім са стадолы вялікія абярэмкі сена. Прыслухоўваўся глухімі вушамі... Салдаты залазілі на самы верх, рассцілалі на сене шынялі, укладваліся і ў кутках стараны і над сховішчам паўстанца. Стары мучыўся пытаннем, ці жывы яшчэ ён там, ці, можа, ужо сканаў. «Божа, пашлі лепш яму смерць»,– маліў ён з простай шчырасцю, пераканаўшыся ў безвыходнасці становішча. Яму трэба было б быць каля панны, яна ж там адна сярод афіцэраў, але ён не мог пайсці, бо вахмістр драгунскага атрада не пускаў яго ад сябе ні на крок. Шчэпан падумаў, што рабіць, як падпаляць стадолу, ці няма якога-небудзь спосабу выратаваць «гэтага здыхляка». Тоўсты барадаты вахмістр загадаў яму наскубці сена і паслаць на таку стадолы. Стары кухар працаваў, прыслухоўваючыся, хоць гэта нічога не давала пры яго глухаце. Ён увіваўся каля вахмістра, з усім пагаджаўся, падтакваў, усміхаўся яму шчарбатым ротам. Вахмістр падганяў яго кухталямі і пазяхаў на ўсю стадолу. Стары бегаў то туды, то сюды, падносіў усё новыя ахапкі сена, стараўся рассцілаць раўней, майстраваў нешта накшталт падушкі пад галаву і па-рабску паддобрываўся. Калі той, нарэшце, у шынялі і ў ботах паваліўся на прыгатаванае яму логвішча, Шчэпан прысеў у куточку, згарнуўся ў клубок і, нікім не заўважаны, чакаў, гледзячы ў густую цемень. Пра яго забыліся. З усіх бакоў раздаваўся салдацкі храп. Пырхалі коні.

Стары пачаў асцярожна і павольна паўзці па сене наверх, да таго месца, дзе было сховішча. Рабіў ён гэта спрытна, абмінаў сонных салдатаў. Апынуўшыся каля тайніка, на якім ніхто не ляжаў, ён закапаўся ў сена, прыціснуў вуха да дошкі і ўвесь ператварыўся ў слых. Знізу да яго не далятала ні гуку, ні якога-небудзь шапацення. Цішыня. Чуліся толькі стук конскіх капытоў аб гліняны ток, хруст сена, бразганне страмёнаў і вуздэчак, соннае мармытанне людзей ды яго нутраны шум, адвечны спадарожнік яго старэчае глухаты,– нібы шум мора бясконцасці, што ўсё ў сябе паглынае. Мужык уздыхнуў. Шкада яму было гэтага юнака, якога з такою цяжкасцю прыцягнуў ён сюды, прыцягнуў дзеля таго, каб ён тут загінуў. Шкада яму было і сваёй працы: здавалася ж, што ён так добра ўсё абдумаў...

– Хай свеціць яму вечнае святло...– уздыхаў стары, гледзячы нібыта ў змрок выкапанай сваімі рукамі ямы, якую быццам бы сапраўды бачыў пад сабою. Цвёрдая жалезная воля і ўсе пачуцці прымушалі яго адваліць века і выцягнуць няшчаснага, але хітры мужыцкі розум забараняў рабіць гэта. Шчэпан, не варушачыся, доўга ляжаў на гэтым месцы ў бяссільнай муцы. Яго сэрца, у якім даўно ўжо высахлі ўсе слёзы, аблівалася крывёю.

Ён зноў папоўз на карачках да толькі яму вядомае дзіркі ў страсе, вылез вонкі і па драбіне спусціўся на зямлю. Як цень, прамільгнуў ён па садзе, па-за стадолаю, праз зелле і разгароджаныя задворкі, прашмыгнуў у цемрыве паўз варту і бясшумна, нібы які прывід, пранік на кухню. Навобмацак прайшоў кухню і суседнія з ёю сенцы. Скрозь шчыліну ў замку ў цемру падаў промень святла. Шчэпан прыпаў да гэтай шчыліны вокам і ўбачыў панну Мію, якая сядзела на сваім ложку, падпёршы рукамі галаву. Як вясёлы брэх сабакі ў цёмную ноч бадзёрыць чалавека, так і ў яго аглухлай да ўсяго, састарэлай сутнасці, у змрочнай спустошанай душы, дзе была толькі самотнасць і крыўда, увайшла радасць. Так і астаўся ён усю ноч за спіною салдата, пад гэтымі дзвярыма, сагнуты, прытулены да шчыліны ў замку.
IV
На досвітку вайскоўцы ўсталі, пастроіліся ў шарэнгі і пайшлі. Падаў густы часты дождж са снегам. Завываў вецер. Тыя, што адыходзілі, былі злыя, галодныя, нявыспаныя і стомленыя, а перад імі быў новы пераход. Пазней за астатніх пакінуў сядзібу ў Няздолах паўэскадрон драгунаў, які начаваў у стадоле. Па­сля гасцей у доме і на дзядзінцы асталося мноства адкідаў, гразі, нельга было дыхаць. Панна Саламея стаяла на ганку і глядзела на салдацкія шарэнгі, а яны паступова нібы расплываліся ў шэрай ранішняй імгле. Яе трэсла ад нейкага нутранога холаду. Хацелася як найхутчэй бегчы ў тую стадолу і вызваляць параненага з яго сховішча.

У гэты самы час Шчэпан, замест таго каб ісці ў стадолу, узабраўся па лесвіцы з кухні на гарышча і глядзеў праз акенца, як знікала ў імгле войска. На яе просьбы кінуць усе гэтыя перасцярогі ён адказваў пагардлівым маўчаннем. Яна таксама прытулілася да гэтага дахавага акенца і з цікавасцю чакала важнага відовішча, якое, напэўна, бачыць стары. Нічога незвычайнага яна не ўбачыла. Пяхота накшталт цёмных квадратных камякоў прасоўвалася дарогаю праз лугі, пасля ўцягнулася ў далёкую вёску пад лесам і, урэшце, знікла. За пяхотаю, на паўкіламетровай адлегласці ў тым самым кірунку цягнулася рыжая група драгунаў. Коні і коннікі зліліся ў суцэльную масу дзівоснае формы, якая, здавалася, раздзірала шэрую імглу. Панна Саламея пагаслымі ад бяссонніцы вачыма разглядала гэтую цёмную пляму, як раптам кухар з пагардлівым смяшком штурхнуў яе ў плячо. Прыжмурыўшы вочы, ён глядзеў удалеч і паказваў нешта пальцам. Яна прыгледзелася і ўбачыла, што ад канца той драгунскай рыжай масы адпаў нібы асколак і хутка імчыцца назад.

– Што гэта значыць? – спыталася яна.

– Яны хацелі нас падмануць і схапіць на гарачым. Хадзем уніз, кожны на сваё месца.

– Думаеце, яны вернуцца?

– Думаю!


– Але ж яны ўсё тут абшукалі...

– Ведаю я іх манеры. Хадзем!

Яны таропка спусціліся ўніз. Шчэпан пайшоў на кухню, распаліў агонь і пачаў спакойна шараваць гаршкі і катлы. Чуваць былі адгалоскі яго раўнамернай, каторы год аднастайнай працы і манатонныя гукі сварлівай песенькі, якую ён заўсёды мармытаў, няўклюдна перадражніваючы нейкую панскую песню:
Ў маёй мамы-маладзіцы

Ў супе плаваюць макрыцы...


Панна Саламея прытаілася з «вязаннем» у руках каля акна гасцінай, дзе толькі што начавалі афіцэры. Не прайшло і чвэрці гадзіны, як за акном пачуўся тупат, потым коні спыніліся. Драгунскі афіцэр Весніцын з трэскам адчыніў дзверы, прабег цераз сенцы і стаў на парозе ў пакой. Поўнымі захаплення вачыма ён глядзеў на адзінокую гаспадыню. Яна ўстала і пагардліва павярнулася да яго, чакаючы тлумачэнняў. Ён не зняў фуражкі і не развязаў башлыка. З ботаў, шыняля і партупеі на падлогу сцякала вада. У пакой за ім увайшло некалькі радавых. Ён знакам загадаў, каб абшукалі дом. Салдаты паразбягаліся па пакоях. Весніцын астаўся з дзяўчынаю адзін. Ён глядзеў на яе з няслабным шалёным захапленнем.

– Пані не чакала такіх гасцей? – прамармытаў ён па-польску з рускім акцэнтам.

Яна паціснула плячыма і нічога не адказала. Гэта яго збянтэжыла і абяззброіла. Ён не ведаў, што яшчэ сказаць, чакаў вынікаў паўторнага вобыску. Праз некаторы час ён неяк нязграбна і недарэчы прамармытаў, быццам апраўдваючыся:

– Я тут не па сваёй волі... Такі загад. Служба – не дружба...

Яна не звярнула ўвагі і на гэта. Добра адчуваючы па вачах і па пяводзінах афіцэра, якое ўражанне робіць на яго яе прыгажосць, яна свядома, наўмысна стала яшчэ прыгажэйшая, быццам стварыла сабе сілаю гэтай прывабнасці надзейны ахоўны шчыт. Села ў кутку канапы і пачала спакойна шыць і заспявала напаўголаса, нібы ў пакоі, апрача яе, нікога больш не было. Нядбайна пазяхнула, расцерла празяблыя рукі, зірнула ў акно. Афіцэр усё стаяў на тым самым месцы і глядзеў на яе вачыма, якія памутнелі ад асалоды і жалю. Не дачакаўшыся з вобыску салдатаў, яна напышліва спыталася:

– Ці гэта я арыштавана ў гэтым пакоі?

– Не.

– Мне холадна, і я хацела б узяць хустку з таго пакоя.



– Калі ласка.

– Можа, пашліце салдата, каб глядзеў, як я буду браць хустку.

– Не трэба.

– О, якая ласка!

Яна зайшла ў свой пакой, села да акна. Афіцэр усё глядзеў на яе спадылба ў адчыненыя дзверы. Мяккае святло пахмурнага дня падала на яе чорныя, гладка зачасаныя валасы, якія блішчалі, як атлас, на бездакорна прыгожую лінію шыі, на заружавелыя шчокі, на выгнутыя доўгія бровы і пунсовыя вусны. Уся яе постаць выклікала палкае захапленне. Кожны рух яе галавы быў узорам дасканаласці. Калі яна ўздыхнула, гэта адгукнулася страшэнным дакорам у яго сэрцы, а паглядзела пагардліва – усё роўна як паслала ў сэрца снарад ганьбы. Яе духоўны свет, дзе блукалі яе думкі і душа, дзе быў яе смутак, заззяў перад ім мімалётнай і асляпляльнай яваю хараства. Афіцэр не рухаўся з месца. А калі салдаты яго вярнуліся і далажылі, што нічога падазронага не знайшлі, ён, не сказаўшы ні слова, нават не паглядзеў на яе, а павярнуўся і выйшаў у двор, узляцеў у сядло і паскакаў на чале свайго атрада.

Панна Саламея таксама не павярнула галавы. Яна плакала. Горкія слёзы градам падалі з вачэй, як толькі яна думала пра гаротнасць, у якой ёй увесь час даводзілася жыць. Яна падумала, што схаваны ў сене паўстанец ужо, можа, задыхнуўся ці сплыў крывёю. Яна думала пра бацьку, які блукаў з паўстанцамі, пра сыноў сваіх сваякоў, што так жахліва загінулі на зары маладосці, пра ўсіх, што паразляталіся з гэтага дому. Яна прыгадала трывогу і начны жах, што чакаў яе пасля пражытага дня і расцягваўся на незлічоны шэраг бяссонных начэй... Яна бачыла грубую сілу, якую нішто не магло зламаць, лютасці якой ніхто не мог утаймаваць. А што рабіць, калі ўцячэ Шчэпан? Што рабіць, калі яго павесяць, знайшоўшы паўстанца? Што будзе, калі ніхто з сваякоў не вернецца ў гэты пракляты дом, дзе пануе толькі адзін пераможны Дамінік? Яе ахапіў глухі няўцешны боль. Яе тузанула роспач, нібы віхор галінку з дрэва. Не хацелася ўжо ні пра што думаць, нічога пачынаць – нічога, што абавязкова трэба зрабіць. Яна столькі начэй не спала, такая стомленая, расхваляваная, азяблая душою. Яна плакала, схіліўшыся на біла ложка, не адчуваючы аблягчэння, нават не спадзеючыся на яго.

Бразнула клямка. Увайшоў стары. Спадылба паглядзеў на дзяўчыну і па звычцы штосьці буркнуў, паціснуў плячыма.

– Трэба ўжо ісці... З румзаў карысці мала!

– Куды ісці?

– Па таго. Нібы не ведаеце?

– Хадзем.

– Але трэба яшчэ з аглядкаю.

– Трэці раз ужо не вернуцца.

– Чорт іх там ведае, можа, дзе шпіёна пакінулі.

– Будзем асцярожныя.

– Дык няхай панна Саламея, чым дарма плакаць, лепш выйдзе за дом ды паходзіць сабе па садзе туды-сюды. Паглядзець трэба, ці няма дзе каго. Такі можа і ў кустах на горцы сядзець і сачыць за намі.

– Дык пайду на горку!

– Добра. Толечкі шпацыруйце спакойна. А то і пастойце, паглядзіце і зноўку на іншае месца. З горкі яно зручней праглядаецца наваколле. А калі хто які валочыцца дзе-небудзь, бягом даць мне знаць.

– Добра, іду.

Яна выйшла з дому і пачала «шпацыраваць», як загадаў Шчэпан. Павольна ўзышла на зарослую ядлоўцам і кустарнікам горку, адразу ж за садам. Пад кустамі і ў нізінах ляжаў мокры снег. Ох, як агідна глядзець на ўсё з гэтае гары! Спаленыя будынкі, паламаныя, паваленыя платы, высечаны і абгарэлы сад... Пустэча... Пакінуты, чорны, нібы прыгнечаны ганьбаю, стары дом... I гэта тыя Няздолы, дзе столькі гадоў гуляла ўсё наваколле, дзе весяліліся да белага дня, і ўвесь другі дзень пасля балю, і зноў ноч... што называецца да ўпаду...

Аглядаючыся навокал, панна Мія не прыкмеціла нікога. Ніводнага чалавека. Войска даўно знікла ў лесе. Яна прытаілася за кустамі і пільна глядзела. Нарэшце!.. З кухні выйшаў Шчэпан і падаўся да ракі. Ён туляўся за садам, блукаў за броварам, зноў вяртаўся. Потым, добра агледзеўшыся, хуценька ўвайшоў у стадолу. Праходзілі доўгія мінуты. У грудзях панны Саламеі мацней застукала сэрца. Ёй здалося, што з той пары, як стары адчыніў дзверы стадолы, мінулі цэлыя гадзіны... Не магла вытрываць. Крадком збегла з гары, прашмыгнула праз сад і дзядзінец... ушчамілася ў стадолу і ўскараскалася на сена. Дзіўна, што Шчэпан гэтым разам не прывітаў яе злым словам. К гэтаму часу ён адваліў века са студні ў сене і ўжо выцягваў хворага, але не мог даць рады адзін. Дацягне да сярэдзіны ямы, пакаўзнецца на сене, упадзе дагары, а тут жа і Адрованж падае назад у сваю магілу. Паранены енчыў у цемнаце. Пачуўшы гэты енк, абое вельмі ўзрадаваліся і падвоілі намаганні. Шчэпан загадаў панне Саламеі закінуць адзін канец вяроўкі цераз плячо і цягнуць. А сам узяўся за канец другой вяроўкі і таксама перакінуў цераз плячо. Пачалі абое адсоўвацца ў розныя бакі і з усяе сілы цягнуць пастронкі. Такім спосабам яны выцягнулі няшчаснага наверх і пераканаліся, што ён яшчэ жывы, але зусім бяссільны і ледзьве дыхае. Шчэпан зноў паслаў панну на горку папільнаваць. А сам выкаціў з другой стараны ручны вазок на дровы. На гэты вазок ён паклаў хворага, прыкрыў яго сенам, зверху наваліў сухое падсцілкі і галля з апарожненага кутка стадолы – і пакаціў вазок да кухні. Там ён скінуў з хворага футра і боты, пачысціў яго і занёс у Саламеін пакой, паклаў на ложак.

Калі панна Саламея вярнулася дахаты, яна ўжо застала свайго падапечнага ў пасцелі. Ён быў непрытомны, вельмі чырвоны, апухлы. Вочы яго блукалі і наліліся крывёй, твар пасінеў. Яго раны паадкрываліся і так прамачылі павязкі, што на пасцель давялося пакласці яшчэ тоўстыя зрэбныя радзюжкі, каб крывавыя плямы зноў не сталі доказам у руках ворага. Панна Саламея прыступіла да замены бінтоў і перавязкі ран, з якіх бінт пассоўваўся і раны агаліліся. Перавязваючы яго, дзяўчына была пад такім уражаннем, якога ніколі ў жыцці яшчэ не мела. Кожная яго рана нібы пераходзіла на яе цела, і яна не толькі яе бачыла на сабе, але і адчувала, адчувала нават, як баліць у яе менавіта ў тых месцах, дзе на целе паўстанца былі раны. На галаве, пад вокам, на плячах, паміж рэбрамі, на правым сцягне паявіліся стыгмы12, жывыя адбіткі, двайнікі яго ран. Перавязваючы ўсе гэтыя рваныя, ко­латыя, рэзаныя раны і ўдары, яна стала ўжывацца ў іх, разумець іх і ахопліваць сваёй свядомасцю незвычайнае і ўзнёслае існаванне. Без усякае агіды яна глядзела на яго жывое знявечанае цела, на кроў. Калі яна скончыла перавязку, ужо вечарэла. Хворы заснуў у глыбокай гарачцы.

Яна прыпала да кушэткі і сама заснула як камень. Якою шчасліваю адчула яна сябе, калі, прачнуўшыся, убачыла прамяністы дзень! Значыць, ноч прайшла без вобыскаў і без жахаў, шчасліва ад пачатку і да канца, у непрабудным спакойным сне. Канарэйка, адзіная яе прыяцелька, аж залівалася спевам у акне, гледзячы на такое пекнае сонца. Невядома, чаму гэтую канарэйку назвалі таямнічым імем Пупінэці. На галаве ў яе была чорная шапачка – з цёмных пер'яў, хоць сама яна была бездакорнае жаўцізны. Панна Мія сардэчна прывіталася з ёю воклічам, невядома калі і як, але даўно ўплеценым у іх сяброўскія адносіны:

– À bas la calotte! 13

Пупінэці нахіліла галоўку, надзьмула валлячок і вызвоньвала сонцу вясёлую, самую радасную песню на гэтым свеце. Убачыўшы добрую пані, яна пачала скакаць з прэнта на прэнт і гайдацца на сваіх арэлях. Птушка то дзюбне зярнятка кашы, то скубяне крышачку капусніку, пасля напілася вады і пачала клікаць сваю гаспадыню чыстым і радасным шчабятаннем. Яна не баялася ні грознага клічу: «à bas la calotte!», ні прасунутай у клетку рукі. Яна адхіляла толькі галаву, як быццам сапраўды баялася за сваю шапачку, калі гаспадыня ўзяла яе ў рукі і найпрыгажэйшымі ў свеце вуснамі цалавала яе ў дзюбку.

Хворы паўстанец расплюшчыў аслеплыя з гарачкі вочы. Павярнуў да апякункі чырвоны твар. З рас­пухлых вуснаў пачулася нейкае мармытанне. Саламея падышла да яго з канарэйкаю ў руцэ і паказала яе беднаму воіну. Убачыўшы птушку, ён ачнуўся. Усміхнуўся жаласна-жаласна... Панна Саламея выпусціла канарэйку з рукі. Прывучаная садзіцца на яе падушку, Пупінэці падляцела да ўзгалоўя незнаёмага няпрошанага госця, села, атрэслася і расправіла пер'е. I адразу пачулася самая радасная, самая прамяністая з усіх яе песенек.

Хворы зноў усміхнуўся. Ён забыў пра мукі жыцця і з асалодаю слухаў.
V
Некалькі наступных начэй прайшлі спакойна. Ніхто не заходзіў на пакінутае дварышча. Хворы паўстанец цэлымі днямі і начамі спаў у гарачцы. Было невядома, ці прычынаю гэтае гарачкі – раны, ці якая-небудзь іншая хвароба. Пухліна на воку паменшала, і цёмныя крывяныя зацёкі пачалі жаўцець. Паказаліся павекі і паміж імі здаровая зрэнка, якая добра бачыла. Рана зноў была закладзена корпіяй, і ўся шчака перавязана. Паступова, як гаіліся раны і сыходзілі сінякі, з-пад пухліны выступаў нібы зусім іншы твар. Не такі цяпер стаў і нос – зграбны, з гарбінкаю. Над чорнымі брывамі прасвятлеў разумны лоб. Хутчэй за ўсё загойваліся раны на галаве. Даўно не стрыжаныя валасы, якія панна Саламея час ад часу мыла і расчэсвала, самі, як корпія, лячылі падсохлыя, хоць усё яшчэ чырвоныя рубцы. Найгорш было з ранай у бядры. Паранены не мог зрабіць руху, жэсту, каб не адчуць страшэннага болю. Відаць, куля апускалася паміж мышцамі і звязкамі, бо балела ўсё ніжэй і ніжэй у сцягне. Рана гэтая ўсё яшчэ была адкрытая і агідна гнаілася. Не намагалі ні частае прамыванне яе, ні ачыстка.

Адной ночы сядзелку разбудзіў моцны стук у дзверы і вокны, але не такі, як звычайна стукала Рыўка. Нехта біў няспынна і настойліва. Стукалі таксама ў вокны нежылой часткі двара і ў дзверы ў сад. Разбуджаны Шчэпан ужо не мог вынесці хворага ў стадолу, бо, відаць, увесь дом быў акружаыы. Тады яны ўдваіх з паннай Саламеяй упоцемку ўзялі бедалагу разам з пасцеллю на рукі і хуценька вынеслі ў Дамінікаву залу і апусцілі ў пустую кадушку. Калі адчынілі дзверы, аказалася, на вялікае шчасце, што гэта суайчыннікі.

Гэта быў астатак атрада Куроўскага, які адбіўся ад яго пасля страшэннага мехаўскага паражэння14. Гэтая групка ратавалася, лавіруючы паміж калонамі рускіх войскаў Чарнецкага і Астроўскага; блукаючы па лясных нетрах і ярах, і днём і ўночы ўцякаючы ад праследавання, яны ўпоцемках натрапілі на Няздолы. Пасля ўцёкаў абодвух камандзіраў гэты «атрад» астаўся без начальніка – галодныя, прастуджаныя, страшэнна стомленыя пераходамі і маральна разбітыя людзі. Гэта ўжо былі не стралкі, не касінеры, нават не «друкары», узброеныя звычайнымі палкамі-дручкамі і такія папулярныя ў паўстанні, гэта былі амаль зусім бяззбройныя і безабаронныя людзі. Яны ледзь зайшлі пад дах, адразу ўпокат паваліліся на падлогу і захраплі нібы па камандзе.

Некалькі паўстанцаў кінуліся шукаць яды і гарэлкі. Абшарылі кладоўку, кузню і пакоі, але нічога не знайшлі. Пры гэтых пошуках вадзілі з сабою і панну Саламею. Пасля таго як былі ператрэсены ўсе кублы і скрыні, раззлаваныя згаладалыя людзі пачалі па­гражаць. Адзін выхапіў з-за пояса пісталет і ашалела прыставіў да лоба маладой гаспадыні.

Яна спакойна вытрымала яго злосны погляд і чакала стрэлу. Няшчасны мучыцель не апускаў пісталета і не ведаў, што рабіць далей. Ён стаяў са зброяй і ўсё больш бляднеў.

– Чаму ж вы не страляеце? – спыталася яна.

– Маўчаць!

– Дык альбо страляйце, альбо шукайце далей, бо шкада часу на камедыю.

– Дзе крупы?

– Ёсць крыху круп, але яны вельмі патрэбныя тым, хто тут жыве, і яшчэ аднаму параненаму.

– Дзе тыя крупы?

– Пра гэта зараз пагаворым. Снярша схавай, пане, пісталет, які павінен быць накіраваны на ворага, а не ў лоб безабароннай жанчыне ў кладоўцы.

– Маўчаць! Дзе крупы?

У размову ўмяшаўся Шчэпан, што стаяў за спіною ў панны Саламеі:

– Гэтых круп вельмі мала, і імі атрад ваш не накорміш. Я прынясу бульбы.

– А дзе бульба?

– Ёсць яшчэ мерачка ў капцы.

– Колькі там яе?

– Кажу ж, што будзе з чвэртка, можа, удасца нагрэбці з паўкарца.

– Прымерзла?

– Думаю, што не, бо была добра накрыта.

– Ну, і дзе ж яна?

– А дзе ёсць, там ёсць. Сам прынясу. Як усе пойдуць браць, дык толькі патопчуць, падушаць. Усяго, што там ёсць, не з'ясце...

– З'ямо столькі, колькі нам захочацца!

– А прыйдуць другія, чым іх карміць?

– Няхай жаруць гліну!

– Зноў пістолю да лоба будуць прыстаўляць.

– Дзед пракляты! Замаўчы лепш! – закрычаў галодны паўстанец.

Ён схапіў старога за каўнер і трос яго з усяе сілы. Але Шчэпан смела тузануўся раз і другі і вызваліўся. Панна Саламея памагла яму. Яна з сілай адштурхнула паўстанца. Той глядзеў на яе зусім ашалелымі вачыма. I было відаць, што гэты погляд нічога прыемнага не прадракае. Яна адчула ў яго вачах жывёльную лютасць. У любы момант ён мог падняць пісталет і стрэліць. Каб утаймаваць яго, яна вырашыла павярнуць усё на жарт, накіраваць яго шал у іншае рэчышча. I пачала расказваць анекдот пра свайго кухара.


Каталог: storehouse -> authors
authors -> 1547 – пасля 1590 Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і дамовыя дзеі слаўнага народу літоўскага, жамойцкага і рускага
authors -> Саламея Пільштынова
authors -> Хітрамудры ідальга Дон Кіхот Ламанчаскі
authors -> Хорас Ўолпал (Horace Walpole) 1717—1797 Замак Отранта
authors -> 1547 — пасля 1590 Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі
authors -> Чарлз Кослі (Charles Causley) 1917—2003 Прывіды Мілерз-Энда
authors -> Обры Бёрдслі/ Aubrey Beardsley 1872 – 1898
authors -> Жэрар дэ Нэрваль/ Gérard de Nerval
authors -> Роберт Рос/ Robert Ross
authors -> Хітрамудры ідальга Дон Кіхот Ламанчаскі


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2022
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка