Ніжэйшая міфалогія беларусаў у сучасных запісах




старонка1/20
Дата канвертавання30.04.2016
Памер1.55 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20
НІЖЭЙШАЯ МІФАЛОГІЯ БЕЛАРУСАЎ

У СУЧАСНЫХ ЗАПІСАХ
УДК

ББК


Н
Аўтары-ўкладальнікі: В.С. Новак, А.А. Кастрыца, К.В. Паборцава

Рэцэнзенты:



А.Г. Алфёрава,

кандыдат філалагічных навук, ДНУ “Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі”;



В.В. Прыемка,

кандыдат філалагічных навук, дацэнт, дацэнт кафедры тэорыі літаратуры УА “Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта”.


Выданне падрыхтавана ў межах навуковай тэмы:

«Сучасны стан традыцыйнага фальклору і міфалогіі Беларускага Палесся:

жанры, міфасемантыка і паэтыка»

(Государственная программа научных исследований «История, культура, общество, государство» на 2011 – 2015 гг.

(ГПНИ «История, культура, общество, государство 1.4.07»)).

У афармленні вокладкі выкарыстаны малюнкі В.А. Кісловай

У афармленні кнігі выкарыстаны малюнкі Я.В. Цярэшчанка


У кнізе прадстаўлены матэрыялы, звязаныя з уяўленнямі беларусаў пра персанажаў ніжэйшай міфалогіі. Зафіксаваныя ў розных рэгіёнах Беларусі аўтэнтычныя запісы з’яўляюцца важнай крыніцай вывучэння народнага светапогляду.

Выданне будзе цікавым для фалькларыстаў, этнографаў, культуролагаў, работнікаў устаноў культуры і адукацыі, усіх аматараў традыцыйнай культуры беларусаў.


Ад укладальнікаў
Таямнічы свет русалак і балотнікаў, лесуноў і палевікоў, дамавікоў (хатнікаў) і хлеўнікаў… Ён так прыцягвае слухача-збіральніка, зачароўвае сваёй казачнасцю, нечаканасцю, прываблівае дабрынёй і мудрасцю. Гэта свет неўміручай і багатай народнай фантазіі, святло глыбокай душы нашых продкаў і адметнага паэтычнага ўспрымання імі навакольнага свету.

У штогадовых палявых экспедыцыях, якія праводзяцца не толькі на тэрыторыі Гомельшчыны, але і ў іншых рэгіёнах Беларусі, заўсёды запісваюцца звесткі, звязаныя з персанажамі ніжэйшай міфалогіі. Вядомая даследчыца Л.М. Вінаградава ў працы “Народная демонология и мифо-ритуальная традиция славян” (М., 2000) слушна адзначыла, што “славянскі фальклор, як вядома, не захаваў рэальна зафіксаваных (у вуснай ці пісьмовай традыцыі) дахрысціянскіх апавядальных міфаў аб вярхоўных боствах і героях-першапродках, якія бралі ўдзел у стварэнні свету. Таму адзінай (па-сапраўднаму масавай і надзейнай) крыніцай для рэканструкцыі персанажаў міфалагічнай сістэмы, дзе былі б адлюстраваныя сляды старажытнага светапогляду славян, застаецца так званая “ніжэйшая” міфалогія, г. зн. комплекс уяўленняў аб дэманах, духах, нячыстай сіле і людзях, якія надзелены звышнатуральнымі здольнасцямі”. Фальклорныя тэксты, зафіксаваныя падчас апошніх індывідуальных і групавых палявых экспедыцый, – яскравае пацвярджэнне самабытнасці галерэі персанажаў, сярод якіх вылучаюцца духі хаты і сядзібы, духі прыроднай прасторы і людзі-нячысцікі. У параўнанні з іншымі рэгіёнамі Беларусі менавіта на тэрыторыі Гомельшчыны надзвычай актыўна бытуюць народныя вераванні, звязаныя з персанажамі ніжэйшай міфалогіі, напрыклад, з дамавіком, якога ўяўлялі то ў выглядзе “маленькага дзядулі” (г. Гомель), то “ката” (в. Азершчына Рэчыцкага р-на Гомельскай вобл.), то “маленькага чорціка”, якога трэба было ўлагоджваць, пакідаць на стале “цукерку ці нешта іншае салодкае” (в. Чыркавічы Светлагорскага р-на Гомельскай вобл.).

Хлеўніка называлі “сябрам дамавіка” і таксама імкнуліся яго “прылашчыць”, бралі з сабой кавалак хлеба, калі ішлі ў хлеў (в. Акцябр Буда-Кашалёўскага р-на Гомельскай вобл.), а каб засцерагчы свойскую жывёлу ад яго шкоднага ўздзеяння, то прыбівалі да варот “казіную шкуру” (г.п. Уваравічы Буда-Кашалёўскага р-на Гомельскай вобл.), “падвешвалі ў сарае дохлую сароку” (в. Рэкта Слаўгарадскага р-на Магілёўскай вобл.). Забароны мыцца ў лазні позна вечарам (пасля дванаццаці гадзін) былі звязаны са шкаданоснымі дзеяннямі лазніка, для якога абавязкова пакідалі ў лазні “ваду, мыла, мачалку, венік – так мы яго задобрываем” (в. Плесавіцкая Слабодка Жлобінкага р-на Гомельскай вобл.).

Паводле народных вераванняў, апекуном воднай прасторы з’яўляўся вадзянік, які мог і шкодзіць людзям, і дапамагаць. Асцерагаліся кідаць у ваду смецце, бо “ён цябе запомніць і, калі будзеш мыцца, цябе затопіць” (в. Стаўбун Веткаўскага р-на Гомельскай вобл.), “пляваць у ваду” (в. Плесавіцкая Слабодка Жлобінскага р-на Гомельскай вобл.), “купацца без крэста ці после заходу сонца” (в. Велямічы Столінскага р-на Брэсцкай вобласці). Як сведчаць тэксты міфалагічных апавяданняў, моцнай была вера людзей і ў існаванне такой з’явы, як вампірызм. Надзейнымі сродкамі засцярогі ад вампіраў з’яўляліся часнок (в. Чыркавічы Светлагорскага р-на Гомельскай вобл.), асінавы кол (в. Акцябр Буда-Кашалёўскага р-на Гомельскай вобл.), крыж і малітва (в. Чыркавічы Светлагорскага р-на Гомельскай вобл.).

Зачароўваюць успаміны інфармантаў пра пярэваратняў, якіх называлі ваўкалакамі і якія былі і добрымі, і злоснымі. Адным з дзейсных сродкаў ператварэння ваўкалака ў чалавека з’яўлялася біццё пугай, а таксама выкарыстанне белага пояса, а засцерагчыся ад звышнатуральнага ўздзеяння гэтай істоты можна было пры дапамозе малітвы.

Не могуць не ўражваць сваёй загадкавасцю, адмысловасцю фантастычстычных уяўленняў былічкі пра ведзьму. Пацвярджэннем гэтаму з’яўляюцца звесткі пра набыццё ёй выгляду свінні (в. Левашы Рэчыцкага р-на Гомельскай вобл., в. Залессе Чачэрскага р-на Гомельскай вобл.), чорнага ката (в. Сіманічы Лельчыцкага р-на Гомельскай вобл.), кошкі (в. Глушкавічы Лельчыцкага р-на Гомельскай вобл.), жабы (в. Акцябр Буда-Кашалёўскага р-на Гомельскай вобл., в. Прыбалавічы Лельчыцкага р-на Гомельскай вобл.), сабакі (г.п. Лоеў Гомельскай вобл.), змяі (в. Залаты Рог Веткаўскага р-на Гомельскай вобл.), кабылы (в. Капцэвічы Петрыкаўскага р-на Гомельскай вобл.), вароны (в. Плесавіцкая Слабодка Жлобінскага р-на Гомельскай вобл.) і інш.

Амаль усе інфарманты адзінадушна адзначылі, што пра чорта лепш не гаварыць, асабліва ў хаце. Меркавалі, што калі маланка трапляла ў хату, то тут “чорт жыў, а калі ў чалавека – значыць, прадаў яму душу” (в. Чыркавічы Светлагорскага р-на Гомельскай вобл.). Па словах жыхароў в. Стоўпня Рагачоўскага р-на Гомельскай вобл., знаходжанне ў вёсцы з абодвух канцоў вуліцы крыжоў – своеасаблівая засцярога ад сустрэчы з чортам. Сярод іншых спосабаў засцярогі можна назваць такія, як асвячэнне хаты, чытанне малітвы, нашэнне крыжыка: “Калі чалавек носіць крэсцік, ён засцерагаецца ад чорта” (в. Плесавіцкая Слабодка Жлобінскага р-на Гомельскай вобл.).

Народныя ўяўленні, звязаныя з вобразамі ніжэйшай міфалогіі, якія знайшлі адлюстраванне ў аўтэнтычных міфалагічных апавяданнях, што прадстаўлены ў кнізе з захаваннем асаблівасцей мясцовых гаворак, дэманструюць глыбіню, мудрасць, паэтычнасць, гуманістычную скіраванасць, адметную “прыземленую” фантастыку светапогляду беларусаў.



Кацярына Паборцава
Рэгіянальна-лакальныя парадыгмы міфалагічнай прозы Гомельшчыны: вобраз вадзяніка
Парадыгматычны падыход, абраны намі пры вывучэнні вобразаў ніжэйшай міфалогіі, шырока прадстаўленых у беларускім фальклоры, можа быць паспяховым пры ўмове грунтоўнага вывучэння канкрэтнага фактычнага матэрыялу. Як слушна адзначыла Р. М. Кавалёва, “па сваёй сутнасці парадыгматычны аналіз якраз звернуты да гістарычнага. Самі лакальна-рэгіянальныя парадыгмы разглядаюцца ў каардынатах гістарычнага часу і прасторавай пэўнасці” [1, с. 33]. Ю. М. Лотман падкрэсліваў, што “тэкст падзяляецца на элементы, якія складваюцца ў адзіную структуру. У адрозненне ад сінтагматычнай сувязі, якая спалучае па кантрасту розныя элементы тэкста, парадыгматыка дае супрацьпастаўленне элементаў, якія на пэўным узроўні ўтвараюць узаемна дыферэнцыраваныя варыянты. Тэкст выбірае з іх у кожным канкрэтным выпадку адзін. Такім чынам, парадыгматычныя адносіны – гэта адносіны паміж элементам, рэальна існуючым у тэксце, і патэнцыяльным мноствам іншых форм” [2, с. 50]. У тэкстах міфалагічных апавяданняў, звязаных, напрыклад, з вобразам вадзяніка, можна вылучыць асобныя элементы, якія ў розных рэгіянальна-лакальных варыянтах прадстаўлены або ў блізкіх формах, або ў адметных. У сувязі з вышэйсказаным можна весці гаворку пра асобныя парадыгмы, аснову якіх складаюць, напрыклад, кампаненты (месца жыхарства, знешні выгляд, функцыянальнасць), шырока прадстаўленыя ў розных тэкставых сегментах. Засяродзім увагу на першай парадыгме і прывядзем канкрэтныя ілюстрацыі, паводле якіх высвятляецца, што ў народных вераваннях месцам жыхарства вадзяніка з’яўляліся рэкі і азёры (“він жэве ў водзі1 (в. Аўсямірава, Столінскі р-н, Брэсцкая вобл., М. І. Гарбачэўская, 1940 г.н.), “жэве ў водзі (у возеры чы якой-нэбудзь канавы)” (в. Аўсямірава, Столінскі р-н, Брэсцкая вобл., М. В. Мазоль, 1962 г.н.), “у вэлікіх водоёмах жыве водзянік – русалчын цар, хазяін” (в. Сямігосцічы, Столінскі р-н, Брэсцкая вобл., М. М. Бруцкая, 1932 г.н.), “вадзянік жыве ў вадзе, гаспадар вадзянога асяроддзя” (г. Пінск, Брэсцкая вобл., П. С. Кароль, 1920 г.н.), “жыве ў азёрах, там, дзе цёмно і глыбоко” (в. Вулька-2, Лунінецкі р-н, Брэсцкая вобл., Е. В. Пясоцкая, 1937 г.н.), “жыве ў вадзе, ніколі не выходзіць з вады, а то памірае без яе” (г.п. Акцябрскі, Т. І. Хурсевіч, 1924 г.н.), “вадзянік сядзіць на дне рэк, сажалак, балот” (г.п. Брагін, Н. П. Яцко, 1944 г.н.), “вадзянік жыве ў возеры ці рэчцы” (в. Чабатовічы, Буда-Кашалёўскі р-н, Т. М. Казлова, 1942 г.н.), “вадзянікі-вірнікі жывуць у бягучай вадзе, а ціхоня-у стаячай” (в. Шырокае, Буда-Кашалёўскі р-н, Е. Р. Балобан, 1929 г.н.), “у прудах, азёрах, рэках жывуць вадзянікі” (г. Гомель, А. І. Шкурко, 1928 г.н.), “у вадзе жыве, з вады рэдка ён выходзіць. Яго любім месцам з’яўляюцца рачныя омуты паблізу мельніц” (г. Гомель, П. П. Маханава, 1908 г.н.)), балоты (“вадзяны ў балоце жывець” (в. Саўгасная, Буда-Кашалёўскі р-н, К. Л. Габрусева, 1932 г.н.), “в болоте, а иногда в речках живет, где поглубже да людей поменьше” (г. Гомель, Л. Ф. Сідарэнка, 1926 г.н.), “вадзяной жывець у вадзе. Ён жывець у балотах, а можа і ў возеры якім-небудзь, у якіх вада гразная” (г. Гомель, Т. У. Антошкіна, 1939 г.н.)), глыбокія яміны, крыніцы, калодзежы, млыны (“жывуць у любой вадзе, у калодцы” (в. Калініна, Буда-Кашалёўскі р-н, В. Ц. Варабей, 1937 г.н.), ён жыве ў самых глыбокіх ямінах у рэках і азёрах, а шчэ ён можа выбіраць сабе месцы ля берага, толькі ета рэдка бывае” (в. Чамярня, Веткаўскі р-н, М. П. Грамыка, 1933 г.н.), “у нас азёр і рэчак вялікіх не было, таму вадзянік вадзіўся ў калодзежах, і яго звалі залезная баба” (в. Глыбоцкае, Гомельскі р-н, Т. А. Агеенка, 1938 г.н.), “ён жыве ў вірах рэк, часта яго встрачалі ў азёрах, каля крыніц, глыбокіх калодзежаў” (в. Клімаўка, Гомельскі р-н, Г. Е. Данілава, 1927 г.н.), “вадзянікі жывуць вялікай зграей у вадзе” (г.п. Новае Жыццё, Гомельскі р-н, В. С. Якімцова, 1935 г.н.), “вадзянік жыве ў быстрай вадзе. Яны абітаюць у крыніцах глыбокіх, у такіх месцах, якія зімой не замярзаюць, бо лед тае ад дыхання вадзяніка” (г. Добруш, М. М. Брычанк, 1932 г.н.), “ вадзянік любіць жыць каля млыноў, у завадзях рэк” (в. Майскае, Жлобінскі р-н, В. А. Кір’янава, 1938 г.н.), “жывуць каля млыноў” (в. Перавалока, Рэчыцкі р-н, Л. Д. Белая, 1940 г.н.), “водяные также живут в водяных поддонах под мельницами” (г. Добруш, А. А. Рафеева, 1952 г.н.)).

Такім чынам, прыведзены матэрыял, звязаны з першай парадыгмай дае падставы пераканацца, што “парадыгматычныя адносіны – гэта адносіны паміж элементам, рэальна дадзеным у тэксце, і патэнцыяльным мноствам іншых форм, якія прысутнічаюць у сістэме” [2, с. 50].



Другая сэнсавая парадыгма атрымлівае рэалізацыю ў іншых шматлікіх сегментах (аснову іх складаюць звесткі пра знешні выгляд), якія ўтвараюць адметныя сінтагмы, звязаныя з антрапаморфным выглядам вадзяніка (“стары дзед, але ж вельмі ўродлівы і гразны, есць утопленікаў” (в. Сямігосцічы, Столінскі р-н, Брэсцкая вобл., У. С. Андрайчук, 1917 г.н.), “стары дзядок з барадою” (в. Сямігосцічы, Столінскі р-н, Брэсцкая вобл., М. М. Бруцкая, 1932 г.н.), “вон мае выгляд дзеда з бородою зялёнай і сам вон покрыты жабрушнікам” (в. Вулька-2, Лунінецкі р-н, Брэсцкая вобл., Е. В. Пясоцкая, 1937 г.н.), “вадзяны выглядае як стары дзед, увесь зялёны, у ціне, а замест нагцей і пальцаў кляшні, як у рака” (в. Чамярня, Веткаўскі р-н, М. П. Грамыка, 1933 г.н.), “пахож на мужыка. Сам увесь у водараслях, зялёнага колеру, з вялікай барадой” (г. Гомель, А. У. Мікалаенка, 1930 г.н.), “ён пахожы на чалавека. У яго бальшушчы рост і цела ўсё ў гліне, гразі і ціне” (г. Гомель, В. Ф. Караленка, 1933 г.н.), “вадзянік меў від старога чалавека, укрытага водараслямі і цінай, з зялёнай барадой, дліннымі валасамі” (г. Добруш, М. М. Брычанка, 1932 г.н.), “гэта стары дзед, весь кашматы, у валасах. Зялёны колер абляпіў усяго яго, нават ліцо ў ягосіне-зялёнага колеру такжэ на ім многа ціны. Ён весь мокрый” (в. Уборак, Лоеўскі р-н, В. М. Бярнацкая, 1953 г.н.), “вадзянік уяўляе сабой дзеда старога з сіваой дліннай барадой, весь у ціне, водараслях” (в. Уборак, Лоеўскі р-н, Н. У. Даніленка, 1966 г.н.)), зааморфным (“у няго, вадзяніка, барада з ціны зробленая, валасы зялёныя і сам ён зялёный. Валасы ў него запутаные і водараслі в ніх. На руках і нагах у него перапонкі. У гусака такія. Длінныя ногці на пальцах” (в. Гавяды, Шклоўскі р-н, Магілёўская вобл., В. Я. Корневая, 1938 г.н.), “ён мае вялікі рост, зялёныя вочы, рыбін хвост і доўгія валасы. Ён пакрыты чашуёй, водараслямі і цінай, што робіць яго неадлічымым ад вады. Каб людзі яго не бачылі, ён часта з’яўляецца ў вобразе сома ці іншых рыбін” (г. Гомель, В. М. Макарэвіч, 1936 г.н.)). У іпастасі вадзяніка арганічна спалучанымі могуць выступаць антрапаморфныя і зааморфныя элементы (вадзянік – эта стары чалавечак з дліннай-дліннай барадой, якім-та клінам, валасамі на галаве. Усё яго цела пакрыта не то валоссем, не то травой вадзяной, а между пальцамі на руках і нагах – перапонкі, точна як у жабы. Рукі такія доўгія, чуць не да полу” (в. Кірава, Жлобінскі р-н, Я. С. Содаль, 1918 г.н.), “стары, у яго ёсць зялёная доўгая барада, доўгія валасы, нейкія космы кудлатыя. Скура ў яго слізкая, уся ў вадзянках і ўграх. Ён з пузам поўным вадой, з доўгімі рукамі і нагамі” (в. Майскае, Жлобінскі р-н, В. А. Кір’янава, 1938 г.н.), “гэта такі мужчына, які ўвесь зялёны, з галавы да ног. У яго доўгая барада з ціны, на галаве ў яго трава балотная, а цела яго ўсё пакрыта чашуёй” (г. Бялынічы, Магілёўская вобл., Т. Я. Селівестрава, 1935 г.н.), “ён выглядзіць амаль як рыба, але ёсць і ад чалавека: на галаве доўгія валасы, бывае з трасінай ды п’яўкамі, зялёнае ліцо, цела хвастом заканчваецца” (г.п. Акцябрскі, Т. І. Хурсевіч, 1924 г.н.), “ён страшны такі, зялёны ўвесь. Барада ў яго длінная і косы длінныя, касматыя. Усё цела ў яго аблеплена цінай. І хвост шчэ ё ў яго, як у русалкі” (в. Саўгасная, Буда-Кашалёўскі р-н, К. Л. Габрусева, 1932 г.н.), “яны напамінаюць вялікіх рыб з чалавечым ліцом (в. Куты, Веткаўскі р-н, Азарушкіна А. А., 1934 г.н.),ён увесь такі слізкі, як рыба, ды ён і ёсць рыба з тварам чалавечым, але злым-злым, што аж страшна” (в. Шэйка, Веткаўскі р-н, Н. К. Рослікава, 1930 г.н.), “гэта поўчалавека, поўрыбы. Ён можа ператварацца ў любую рыбіну” (г. Бабруйск, Магілёўская вобл., Л. М. Маскалёва, 1939 г.н.)).

У асобныя групы ўваходзяць рэгіянальна-лакальныя варыянты міфалагічных апавяданняў пра вадзяніка, сінтагмы якіх прадстаўляюць яго як нячыстую сілу (“злы дух, тоўсты такі, бородаты, вэльмы страшны” (в. Аўсямірава, Столінскі р-н, Брэсцкая вобл., М. В. Мазоль, 1962 г.н.), “злы дух, замест рук у яго лапы, сам ён з вялікай барадой зялёнага колеру і доўгімі вусамі. Росту ён невысокага, тоўсценькі, пакрыты цінай” (г.п. Брагін, Н. П. Яцко, 1944 г.н.), “такі дух, дужа страшэнны, касматы, з барадой, у ціне. Цела ўсё слізкае, сіняе і ў пупурыжках” (г. Жлобін, Н. М. Карпенка, 1924 г.н.), “вадзянік – гэта нячысты дух” (в. Лужок, Кармянскі р-н, М. Я. Гапеенка, 1934 г.н.), “ето злой дух, страшный, лохматый. У нево длінные волосы і вместо ног рыбій хвост” (г.п. Лельчыцы, А. Ф. Колас, 1933 г.н.), “вадзянік – гэта нячысцік. Ён з доўгай барадой, таксама ў яго доўгія валасы на ўсём целе” (в. Пабядзіцель, Лоеўскі р-н, Т. М. Гаўрыленка, 1927 г.н.), “гэта злы дух.” (в. Раманаўка, Мазырскі р-н, М. І. Аляксеева, 1921 г.н.)), а таксама сведчаць аб здольнасці паўставаць у выглядзе пэўных прадметаў (вадзяны, калі ета яму нада, можа стаць асакой, чаротам, а то шчэ ў корч прэўраціцца” (в. Куты, Веткаўскі р-н, Азарушкіна А. А., 1934 г.н.).

Міфалагічная семантыка вобраза вадзяніка больш глыбока раскрываецца ў трэцяй парадыгме, аснову якой складае дамінантная семантычная прымета – амбівалентны характар функцыянальнасці: (“вадзяной можа быць і харошым і плахім. Еслі яго разазліць, то ён забірае к сабе тых, хто купаецца. А еслі ён у харошым настраенні, тады памагае рыбакам” (в. Пірэвічы, Жлобінскі р-н, С. В. Калядзенка, 1935 г.н.), “ён шчакоча людзей і дзяцей, а патом, кагда зашчыкоча да смерці, цягне да сябе ў сваё жытло і дзелае смертніка адным з вадзянікоў” (в. Варатын, Калінкавіцкі р-н, В. К. Пятрук, 1941 г.н.), “калі чалавек залезе ў балота ці ўтопіцца, то вадзянік забірае яго душу ці робіць сваім сябрам” (в. Кротаў, Калінкавіцкі р-н, В. Р. Цімашэнка, 1927 г.н.), “ён не толькі людзей тапіў, але і скаціну” (в. Лясец, Калінкавіцкі р-н, С. М. Русакова, 1923 г.н.), “ён ездзіць на асабістам кане і пужае рыбу каля рыбацкіх сетак. Дажыдаецца людзей, якія падаюць у ваду з неасцярогай. Калі жывёла будзе плысці, той залезе ён на яе спіну і будзе прыціскаць яе да дна. Калі вадзянік забаўляецца, то на тым месцы будуць разыходзіцца кругі, усплывуць на паверхню бурбалкі. Еслі ў вадзяніка вяселле, то не абысціся без чалавечай ахвяры. Вадзянік – гэта вельмі шкодная істота” (в. Пабядзіцель, Лоеўскі р-н, Т. М. Гаўрыленка, 1927 г.н.), “топіць людзей. Дапамагае лавіць рыбу” (в. Уборак, Лоеўскі р-н, Н. У. Даніленка, 1966 г.н.), “вадзянік можа дапамагаць рыбакам і заганяць да іх рыбу” (в. Раманаўка, Мазырскі р-н, М. І. Аляксеевай, 1921 г.н.), “сам ён нічога робіць, седзіць на дне да кручы пускае” (в. Майсеевічы, Петрыкаўскі р-н, А. М. Белкавец, 1919 г.н.), “былі яны злыя і добрыя. Злыя людзей тапілі. А харошыя памагалі, памагалі рыбу лавіць” (в. Балотня, Рагачоўскі р-н, М. І. Бравая, 1926 г.н.).

Прааналізаваныя фактычныя матэрыялы дазволілі вылучыць тры парадыгмы, матываванасць якіх абумоўлена трыма ўстойлівымі кампанентамі, (месцазнаходжанне, знешні выгляд, функцыянальнасць), рэгіянальна-лакальнай спецыфікай бытавання міфалагічнай прозы, што ў выніку і дае магчымасць “кожнай парадыгме стварыць сваю матрыцу ўспрымання макрааб’екта” [1, с. 28].


ЛІТАРАТУРА

1. Кавалёва, Р. М. Фалькларыстычны калейдаскоп: Зб.арт./ Р. М. Кавалёва. – Мн.: Бестпрынт, 2009. – 266с.

2. Лотман Ю. М. О поэтах и поэзии. / Ю. М. Лотман. – Санкт-Петербург: Искусство – СПБ, 1996. – 848с.

Екатерина Поборцева
Мифологическая проза Гомельщины: к проблеме разнообразия сюжетных типов мифологических рассказов о ведьме
Изучение локально-региональных парадигм мифологической прозы Гомельщины предполагает составление указателя соответствующих сюжетов и мотивов. В связи с этим значительный интерес представляет составленный В. П. Зиновьевым “Указатель сюжетов-мотивов быличек и бывальщин”, в котором важное место отводится такому мифологическому персонажу, как ведьма. Отметим, что этот образ особенно широко известен в традиционной культуре жителей Полесья, в частности на территории Гомельской области. “Это один из самых популярных в местной традиции и широко известных персонажей. К тому же вера в его реальное существование сохраняла свою актуальность вплоть до недавнего времени.” [с. 36] [Народная демонология Полесья: Публикации текстов в записях 80-90-х гг. ХХ века. Т.1: Люди со сверхъестественными свойствами / Сост. Л. Н.Виноградова, Е. Е. Левкиевская. – М.: Языки славянских культур, 2010. – 648с.]

Имеющийся в нашем распоряжении фактический материал, записанный в полевых экспедициях и представленный в сборниках и архиве научно-учебной фольклорной лаборатории кафедры белорусской культуры и фольклористики ГГУ имени Ф. Скорины, позволяет выделить определенные сюжетные типы в мифологических рассказах, центральным образом которых является ведьма. По народным верованиям жителей Гомельщины, выделение различных сюжетных типов предопределено тем характерным обликом, который может принимать ведьма, вредоносными ее функциями, способами защиты от ее злых демонических действий и др.

Что касается наиболее характерного для ведьмы оборотничества, то, как свидетельствует фактический материал, можно выделить следующие группы сюжетов: “ведьма принимает образ животных”, “ведьма выступает в образе женщины или красивой девушки”, “ведьма принимает образ птицы”, “ведьма принимает образ неодушевленного предмета”.

В первой группе сюжетов наиболее распространены сюжеты, связанные с превращением ведьмы в кота, свинью, собаку. Редкими являются варианты быличек и бывальщин, в которых ведьма принимает образ лошади, ужа. В мифологических рассказах о ведьме довольно часто встречаются сюжеты о превращении ведьмы в такие предметы, как колесо, стог сена, клубок ниток.

Вэдзьмы пяророблялыся ў кота” (в. Аўсямірава, Столінскі р-н, Брэсцкая вобл., М. В. Мазоль, 1962 г.н.), “ведзьма звычайна ўяўлялася старой гарбатай жанчынай, апранутай у розны хлам. Казалі, што ведзьма магла прымаць вобраз жабы, ката, свінні, клубка, кола і інш.” (в. Гаць, Акцябрскі р-н, Н. А. Будкоўская, 1936 г.н.), “ведзьма магла ператварыцца ў свінню і катоў” (в. Акцябр, Буда-Кашалеўскі р-н, В. М. Лапіцкая, 1939 г.н.), “Ведзьмы – гэта людзі, якія маглі прэўрашчацца ў любую жывелу: у ката, свінню, другога чалавека” (в. Акцябр, Буда-Кашалеўскі р-н, С. Б Чыжова, 1964 г.н.), “ведзьма – гэта старая жэншчына з распушчанымі сівымі касамі, якая не глядзіць у вочы людзям, мае вусы і амаль зрошчаныя брові. Казалі, што яны ператвараліся яшчэ катом, сабакай і свінней” (в. Бацунь, Буда-Кашалеўскі р-н, Е. А. Аношына, 1925 г.н.), “ведзьма – ета жанчына з чорнымі вачамі, дліннымі, касматымі валоссямі, з кастлявымі рукамі, у плацці з мешкавіны. Ведзьма магла ператварыцца ў чорную кошку” (в. Патапаўка, Буда-Кашалеўскі р-н, Н. І. Нікіценка, 1928 г.н.), “ведзьма – ета нячыстая сіла. У яе косы чорныя, вочы страшныя такія. Яна магла ператварыцца ў ката, сабаку, свінню” (в. Саўгаснае, Буда-Кашалеўскі р-н, К. Л. Габрусева, 1932 г.н.), “ведзьма можа пераўтварацца ў жывотных (ката, свінню)” (г.п. Уваравічы, Буда-Кашалеўскі р-н, царкоўны служачы, бацюшка), “ведзьма жыве ў лесе, у самым гушчары” (в. Клянок, Буда-Кашалеўскі р-н, Н. М. Зубарава, 1934 г.н.), “ведзьма магла прынесці шмат шкоды чалавеку. Пры дапамозе разнастайных замоў, загавараў яна шкодзіць людзям. Яна магла разлучыць каханых, пасварыць мужа і жонку, зрабіць так, каб чалавек захварэў смяротнай хваробай. Ведзьма магла прынесці шкоду будучаму ўраджаю” (в. Гаць, Акцябрскі р-н, Н. А. Будкоўская, 1936 г.н.), “ведзьмы робяць завіты ў жыце, каб забраць ураджай, а таксама робяць розныя порчы ў час, калі калачіцца жыта” (в. Бацунь, Буда-Кашалеўскі р-н, Е. А. Аношына, 1925 г.н.), “яна добрая, і злая. Можа атабраць у кароў малако ці зрабіць так, каб карова ў хлеў не шла. У мужа можа атвараціць мужа ці наадварот. Можа суседзяў пасварыць. прыручае кошак ці вялізных птушак. Ведзьму лічаць даўгажыцелем” (в. Клянок, Буда-Кашалеўскі р-н, Н. М. Зубарава, 1934 г.н.), “ведзьма шкоду дзелае людзям і скаціне. накалдуе – і тады скаціна не расце, дайжа памерці можа, у кароў малако забірае” (в. Саўгаснае, Буда-Кашалеўскі р-н, К. Л. Габрусева, 1932 г.н.), “ведзьма магла пашаптац: ці порчу зняць, ці навесці на каго, ці палячыць, ці прысушыць” (г.п. Уваравічы, Буда-Кашалеўскі р-н, Н. І. Галавацкая, 1921 г.н.),

Штоб ведзьма не забрала малако ў каровы, клалі крапіву на гладышкі” (в. Акцябр, Буда-Кашалеўскі р-н, Н. І. Шклярова, 1937 г.н.), “каб засцерагчы жывелу ад уздзеянняў ведзьмы, перад хлявом клалі барану, на парозе – серп, а ў хлеў ставілі пасвячоную ў цэркве свечку, асінавае дрэва. Яшчэ пад варотніцу закладывалі крапіву, каб ведзьмы не адбіралі малако ад кароў” (в. Бацунь, Буда-Кашалеўскі р-н, Е. А. Аношына, 1925 г.н.), “хатнюю жывёлу можна было ад ведзьмы засцерагчы. Нада пазваць бабу-знахарку, штоб яна вакруг хлева і ў хлеве малітвы пачытала і спецыяльнай травы пакідала вакруг” (в. Патапаўка, Буда-Кашалеўскі р-н, Н. І. Нікіценка, 1928 г.н.), “каб спасці жывёлу ад ведзьмінага калдаўства, людзі бралі падкову і палілі яе на вуглях, а тады кідалі яе ў малако. Я яшчэ ад ведзьмінага калдаўства клалі на вароты крапіву, таксама секлі асінавыя дровы, няслі іх на скрыжаванне дарог і палілі. А над агнем сушылі цадзілку. Вось тады прыбягала ведзьма, бо ёй было дрэнна” (в. Новыя Грамыкі, Веткаўскі р-н, Н. М. Пракопчык, 1934 г.н.), “І вось ад ведзьмы на Івана перад варотамі вешалі крапіву, каб ведзьма туда не зашлана ўсюночную людзі ад каліткі хадзілі з пасвечонай соллю і з макам паўз забор. Нада была так прайсці тры разы” (в. Новы Мір, Веткаўскі р-н, Г.Т. Хадунькова, 1914 г.н.)


В статье использован фактический материал, представленный в книге “Міфалагічныя ўяўленні беларусаў”.

Кацярына Паборцава
Матывы Міфалагічных аповедаў беларусаў пра лесавіка (на матэрыяле фальклору Гомельшчыны)
Міфалагічная проза беларусаў прадстаўлена такімі фальклорнымі жанрамі, як былічкі (мемараты), бывальшчыны, вусныя міфалагічныя аповеды. Як правіла, гэтыя жанры звязаны з персанажамі ніжэйшай міфалогіі, найперш з духамі прыроды, дамашнімі духамі, а таксама з тымі дэманічнымі істотамі, якія валодаюць звышнатуральнымі здольнасцямі (напрыклад, ведзьма). Праведзены аналіз фактычных матэрыялаў, архіўных і экспедыцыйных, даў падставы пераканацца ў тым, што практычна надзвычай складана вырашаць пытанне адносна жанравай дыферэнцыяцыі тэкстаў міфалагічнай прозы. Іншы раз шматлікія вусныя варыянты аповедаў пра таго ці іншага міфалагічнага персанажа маюць абагульнены характар і ўстойліва перадаюць пэўны сюжэт у шматлікіх лакальных запісах, гэта значыць прэтэндуюць на назву “бывальшчына”. У некаторых выпадках можна гаварыць пра міфалагічныя тэксты як пра былічкі, якія адрозніваюцца займальнасцю, маюць форму ўспамінаў інфармантаў і пазбаўлены цэласнасці развіцця сюжэтаў. Сустракаюцца і такія тэксты, якія па фармальных прыметах нельга аднесці ні да былічак, ні да бывальшчын, іх можна ідэнтыфікаваць як вусныя аповеды, набліжаныя па сваіх стылёвых асаблівасцях да казкі. Звернемся да характарыстыкі лакальных асаблівасцей бытавання міфалагічных тэкстаў, звязаных з вобразам лесавіка, што дазволіць глыбей спасцігнуць сюжэтна-матыўны склад гэтых бывальшчын і былічак. У тэкстах сучасных міфалагічных аповедаў пра лесавіка знайшлі адлюстраванне старажытныя народныя вераванні, якія можна дыферэнцыраваць, улічваючы асноўныя аспекты схемы-класіфікацыі, прапанаванай Л.М. Вінаградавай. Засяродзім увагу на знешнім выглядзе лесавіка. Паводле фальклорна-міфалагічных матэрыялаў, запісаных на Гомельшчыне, гэты персанаж мог выступаць у розных іпастасях: антрапаморфнай – “лясун – гэта маленькі дзядок, увесь у лісці, лахматы, у капелюшы, як шапка грыба” (г.п. Акцябрскі, Т. І. Хурсевіч, 1924 г.н.), “лешы жыве ў лесе. Пахожы на чалавека, малога роста. Адзежа ў яго з лісцеў. Ё барада” (в. Саўгасная, Буда-Кашалёўскі р-н, К. Л. Габрусева, 1932 г.н.), “невялікі дзядок з доўгай барадой, весь у лісцях і шышках” (г. Гомель, Н. І. Драбышэўская, 1928 г.н.), “дзядок, невысокага росту, крыху вышэй за пянёк, з доўгай барадой, з разумнымі празрыстымі вачыма” (в. Глыбоцкае, Гомельскі р-н, Т. А. Агеенка, 1938 г.н.), “гаспадзін лесу і звярэй, пахож на вялізнага чалавека, вельмі старога, з белымі валасамі і з большымі і чорнымі, как вугаль, глазамі. Заўсёды адзеты ў звярыную шкуру. Яго можна ўвідзець у шкуры волка, медведзя і лісы” (в. Клімаўка, Гомельскі р-н, Г. Е. Данілава, 1927 г.н.), “адзеты як чалавек: красны кушак, левая пала кафтана запахнута не налева, а наадварот, правы сапог абут на левую нагу, левы – на правую. Глаза ў яго зялёныя, гарат як вуглі. Кровь у яго сіняга цвета. Бравей і расніц у яго не бачна. Правага вуха ў яго няма. Калі ён ходзіць у лес, то ён будзе ростам з самымі бальшымі дзяррэўямі, а можа быць ростам з травінку. Лешы сам нямой, але ўмеет хахатаць, аўкацца, свісцець і плакаць” (в. Яроміна, Гомельскі р-н, Г. П. Прымак, 1939 г.н.), зааморфнай (як звер) – “преўрашчаецца ў жывотных, каб надурыць ахотнікаў” (в. Насовічы, Добрушскі р-н, А. Я. Фамічова, 1939 г.н.), “можа пераўтварацца ў каго-небудзь. Часцей у мядзведзя або здаравеннага мужыка” (в. Малешаў, Жыткавіцкі р-н, В. А. Давыдава, 1957 г.н.). У некаторых міфалагічных тэкстах вобраз лесавіка сумяшчае антрапаморфныя і зааморфныя рысы: “лясун – стары чалавек вялікага росту ў звярынай шкуры, ад яго няма цені. Ён можа мяняць рост. У лесе ён, як дрэва, а выйдзе ў поле – ростам як трава” (г. Гомель, А. І. Шкурко, 1928 г.н.), “лесавік – гэта напалову звер, напалову чалавек. У яго доўгія валасатыя рукі, і сам ён з ног да галавы пакрыты доўгай поўсцю. Можа змяняць свой рост, быць ростам з дрэва, ці ніжэй за траву” (г. Гомель, В. М. Макарэвіч).

У невялікай колькасці тэкстаў міфалагічнай прозы Гомельшчыны лясун набывае аморфны выгляд: “лешыя могуць рабіцца пянечкамі, грыбамі…..” (г.п. Акцябрскі, Т. І. Хурсевіч, 1924 г.н.)

Найбольш выражаны ў былічках і бывальшчынах матыў амбівалентнай функцыянальнасці дадзенага міфалагічнага персанажа. Паводле фактычных матэрыялаў, запісаных на тэрыторыі Гомельшчыны, архіўных і апублікаваных, можна правесці іх умоўную класіфікацыю, улічваючы матывы аказання дапамогі з боку гэтай істоты або яе імкненне нашкодзіць. Засяродзім увагу на тэкстах, у якіх знайшоў адлюстраванне першы матыў. У асноўным сутнасць названага матыву зводзіцца да аказання з боку лесавіка дапамогі чалавеку, які заблудзіўся ў лесе або паказу ім тых мясцін, дзе можна знайсці шмат грыбоў і ягад: “Але есць харошыя лешыі. Яны памагаюць выйсці з лесу….” (г.п. Акцябрскі, Т. І. Хурсевіч, 1924 г.н.); “расказвалі шмат гісторый, як лесавік дапамагаў чалавеку, які заблукаў знайсці шлях” (в. Гаць, Акцябрскі р-н, Н. А. Будкоўская, 1936 г.н.); “але лясун дапамагаў всегда малым дзецям. Калі тыя заблудзяцца ў лесе, ен падае ім звук, на які малыя бягуць і вяртаюцца дамой” (в. Клімаўка, Гомельскі р-н, Г. Е. Данілава, 1927 г.н.); “лясун можа паказваць месца, дзе болей ягад і грыбоў” (в. Убалаць, Калінкавіцкі р-н, А. М. Прышчэп, 1928 г.н.) [1, с. 217], “паможа добрым людзям грыбоў найсці ды ягадак у добрых мястах лесу. А болей за ўсіх лесавік любіць сірат, жалее іх, больш як каму дапамагае знаходзіць ежу ў лесе” (в. Чырвоны Бераг, Жлобінскі р-н, І. Н. Сімановіч) [2, с. 219].

У тэкстах міфалагічных аповедаў, звязаных з вобразам лесуна, эпізоды сустрэчы з апошнім хоць і перададзены ў змрочных танах, але ў цэлым ствараецца пэўнае ўражанне цудадзейнасці. У гэтых адносінах нельга не пагадзіцца з выказваннем даследчыка В.П. Зіноўева, які адзначаў, што “з вобразам лесавіка амаль не звязваюцца трагічныя падзеі, хоць былічак пра яго даволі шмат, яны з’яўляюцца ў немалой колькасці і ў нашы дні, але дзеянні лесавіка ў іх не больш як жарты або “бытавая” неабходнасць” [1, с. 399].

У змесце другой групы міфалагічных тэкстаў, звязаных з персанажам лесавіка, яскрава выражаны матывы шкодных дзеянняў гэтай істоты:

1. Прымушае чалавека блукаць па лесе: “мог завесці чалавека ў самую чашчу, адкуль чалавек ужо не мог знайсці дарогу дадому” (в. Гаць, Акцябрскі р-н, Н. А. Будкоўская, 1936 г.н.); “як зойдзе ў лес чоловек і зробіць шо-небудзь плохое, зломіць ветку, птушку яку покрыўдзіць, ці слово плохое скажэ, то гэты лешы можэ его заблудзіць ” (в. Вулька- 2, Лунінецкі р-н, Брэсцкая вобл, Е. В. Пясоцкая, 1937 г.н.); “можа заблытаць людзей, каб не знайшлі дарогу дамоў” (в. Залессе, Чачэрскі р-н, Е. Я. Бабкунова, 1940 г.н.);

2. Пужае людзей: “лясуны пужаюць, яшчэ знаюць, хто іх баіцца” (в. Уза, Буда-Кашалеўскі р-н, В. А. Палуянава, 1936 г.н.); “бывае, што чалавека пужае, які ў лес прыйшоў, перастаўляе з месца на месца дрэвы, каб той згубіў дарогу дамоў” (г. Гомель, А. У. Мікалаенка, 1930 г.н.); “ен пужае людзей, збівае з дарогі” (г. Гомель, А. І. Шкурко, 1928 г.н.);

3. Можа зрабіць так, каб чалавек загінуў: “паяўляецца лешы з адной стараны, патом з другой. Чалавек блукае па лесе, не можа з лесу ніяк выйсці. Чалавек ходзіць да тых пор. пакулі не страціць сілы. І тады можа случыцца трагедыя. Чалавек можа пагібнуць у лясу” (в. Неглюбка, Веткаўскі р-н, Г. І. Герасіменка, 1934 г.н.); “Бывае, заблукае так чалавека, што ён памірае ад разрыву сэрца” (г.п. Новае Жыццё, Гомельскі р-н, В. С. Якімцова, 1935 г.н.). Як бачым, акрэсленыя матывы знаходзяць яскравае пацвярджэнне ў шматлікіх лакальных традыцыях Гомельшчыны.

Звычайна ў вядомых паказальніках сюжэтаў-матываў былічак і бывальшчын мае месца і матыў засцярогі ад лесавіка. Напрыклад, у паказальніку В.П. Зіноўева адзначаны такія меры засцярогі, як “благословение; поминание бога; молитва; молебен; крест; защита от лешего: переодевание одежды на левую сторону” [1, с. 306]. У тэкстах былічак і бывальшчын, запісаных на Гомельшчыне, можна вылучыць падобныя матывы засцярогі ад шкаданосных дзеянняў лесавіка: гэта пераабуванне, выварочванне адзення навыварат, імкненне ўлагодзіць, пакідаючы што-небудзь з ежы, а тасама мець пры сабе пэўныя прадметныя атрыбуты, якія, паводле народных вераванняў, валодаюць магічнай сілай. Названыя матывы засцярогі праілюстраваны ў тэкстах сучасных запісаў былічак і бывальшчын на старонках зборніка “Славянская міфалогія (на матэрыялах Гомельскай вобласці”: “Каб засцерагчыся ад шкоднага ўздзеяння лесуна, трэба было, паводле мясцовых уяўленняў, “перабуцца з нагі на нагу і тры разы сказаць: “Шоў, нашоў, пацяраў” (в. Свяцілавічы, Веткаўскі р-н); вывернуць адзенне навыварат (в. Бабоўка, Жлобінскі р-н, в. Дронькі, Хойніцкі р-н), пакінуць што-небудзь з ежы: “… людзі стараліся не сярдзіць яго і астаўлялі яму лакамы кусочак” (в. Малая Людзвінаўка Светлагорскі р-н), “меней з ім разгаварываць” (г.п. Акцябрскі, в. Калюды, Кармянскі р-н), мець пры сабе “кавалачак дрэва, ачышчаны ад кары” (р.п. Бальшавік, Гомельскі р-н)” [2, с. 209].

Тэксты прааналізаваных былічак і бывальшчын пра лесавіка выдатна захоўваюць архаічныя ўяўленні нашых продкаў, звязаныя з іх верай у “духаў” лесу, дэманструюць багацце матываў, звязаных са знешнім выглядам, функцыянальнасцю, засцярогай. Прадстаўленасць дадзеных матываў ў шматлікіх варыянтах, іх паўтаральнасць, тыповы характар сюжэтыкі дапамагаюць зразумець “шляхі складання традыцыі фальклорнага апавядання – мастацтва наратыву” [1, с. 8].



Літаратура

1. Зиновьев, В. П. Мифологические рассказы русского населения Восточной Сибири / В. П. Зиновьев. – Новосибирск: Наука, 1987. – 400с.

2. Новак, В. С. Славянская міфалогія (на матэрыялах Гомельскай вобласці) / В. С. Новак. – Мінск: Права і эканоміка, 2009. – 328с.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка