Не кожны горад можа пахваліцца 600-гадовай пісанай гісторыяй. А менавіта столькі год з часу першай пісьмовай згадкі аб Докшыцах спаўняецца ў 2007 годзе




старонка6/11
Дата канвертавання15.03.2016
Памер1.78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Таварыствы

У 1880-90-я гады ў Докшыцах з’явіліся першыя таварыствы. У 1882 годзе губернскім праўленнем разглядалася хадатайніцтва жыхароў горада, якое паступіла на імя міністра фінансаў “аб дазволе ім на заснаванне пазыка-ашчаднага таварыства”. Захаваліся асобныя палажэнні Статута арганізацыі, якія датычыліся абмежаванняў для ўдзелу ў справах таварыства яўрэяў: “2/3 членаў праўлення і савета павінны быць хрысціянамі, старшынёй агульнага схода, праўлення і савета, а таксама папячыцелем таварыства могуць быць толькі хрысціяне”. Азначаная арганізацыя дзейнічала ў Докшыцах і ў пачатку ХХ ст.

У канцы 1890-х гадоў было заснавана пажарнае таварыства. Пажары ў той час не раз спусташалі населеныя пункты. Так, у Докшыцах 9 мая 1890 года згарэла значная частка жылых пабудоў і піваварня, а 9 мая 1893 года - паравы млын і дзве хаты. Заснаванае таварыства мела на ўзбраенні ў 1904 годзе 6 насосаў і 16 пажарных бочак.

Ахова здароўя

На вельмі нізкім узроўні была арганізацыя аховы здароўя. Між тым, у 19 стагоддзі адзначаліся ўспышкі эпідэмій халеры, дызентэрыі, брушнога тыфу. З тых часоў на прыдарожнай каплічцы ў Валасатцы захаваўся надпіс “Змілуйся над намі, Пане. Ад трагічнай нечаканай смерці і гневу Твайго захавай нас. Ратуй [ад] хваробы халеры. 1848 г”.Да 1896 года ва ўсім Барысаўскі павеце не існавала ніводнага прыёмнага пакою ці бальніцы. У 1904 годзе ў Докшыцах ўжо была аптэка і дзве аптэкарскія крамы; вольнапрактыкуючы ўрач Саламон Пішчык, 2 акушэркі, 3 фельчары. У 1911 годзе нарэшце была адкрыта бальніца на 6 ложкаў. У часы Другой Рэчы Паспалітай бальніцы тут не было, дзейнічала толькі амбулаторыя, а бальніца зноў адчынілася толькі пры савецкай уладзе.


Докшыцкае народнае вучылішча

Докшыцкае народнае вучылішча было створана ў 1863 годзе, паводле іншых звестак - у 1860 годзе. Першым настаўнікам быў праваслаўны святар Канстанцін Рафаілавіч Тамаровіч, які навучаў 43 хлопчыкаў і 4 дзяўчынак. За гэта ён атрымліваў 150 руб. з казны і 87 руб. 56 кап. з грамадскага капіталу. У 1876 годзе нарэшце, быў узведзены будынак вучылішча, а да гэтага памяшканні для яго арандаваліся. Навучальная ўстанова ўтрымлівалася за кошт дзяржаўнай казны і мясцовай абшчыны. Паводле царкоўных дакументаў, толькі 5 працэнтаў прыхаджанаў царквы былі на той час пісьменнымі. Па звестках за 1886/87 навучальны год, для вучылішча з казны было выдаткавана 175 рублёў, ад мясцовай абшчыны - 130 рублёў. Было 60 навучэнцаў, з якіх 59 хлопчыкаў і адна дзяўчынка. Настаўнікам быў А. А. Красоўскі, выпускнік Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі, Закон Божы праваслаўнага абраду выкладаў мясцовы святар Лука Антонавіч Багданоўскі. Напачатку 20 стагоддзя было 80 навучэнцаў, з якіх 5 дзяўчынак. Настаўніцай была Алімпіяда Антонаўна Прынеўская, выпускніца Мінскага жаночага вучылішча, якая атрымлівала жалаванне 165 рублёў.

Паводле “Памятнай кніжкі Віленскай навучальнай акругі” за 1905 год, на вучылішча штогод з казны адпускалася 2065 рублёў, з гарадскога грамадскага капіталу - 200 рублёў, і са спецыяльных сродкаў вучылішча - 435 рублёў. Усяго на вучылішча расходвалася 2700 рублёў. У ім было 156 навучэнцаў, плата за навучанне складала 8 рублёў у год. Загадчыкам вучылішча быў Іван Людвігавіч Міхалковіч, які скончыў курс Віленскага настаўніцкага інстытута, быў узнагароджаны ордэнам Станіслава 3-й ступені і сярэбраным медалём у памяць Аляксандра ІІІ. Ад яго вучылішча прыняў тытулярны саветнік Антон Рыгоравіч Юрэвіч, выпускнік Віленскага настаўніцкага інстытута, які лічыўся на службе з 1.7.1903 года і выкладаў геаграфію ва ўсіх класах, а таксама фізіку, арыфметыку і алгебру ў 4 класе. Яго заробак складаў 150 рублёў.

У 1909/10 навучальным годзе ў вучылішчы на штатных пасадах працавалі настаўнікі Уладзімір Мікалаевіч Ількевіч (на службе і пасадзе з 1.8. 1908, выкладаў рускую мову ў 3 і 4 класах, геаметрыю ва ўсіх класах, спевы і гімнастыку), Даніла Іванавіч Чаркаскі (скончыў курс Міргарадскай мастацка-прамысловай школы, на службе з 1.9. 1909 г., выкладаў чарчэнне, маляванне, чыстапісанне ва ўсіх класах), Капіталіна Лукінічна Дзявочая (дзявоцкае прозвішча Сіняўская, скончыла курс Маскоўскага сіроцкага інстытута, выкладала нямецкую мову). Выконваючы пасаду настаўніка Аляксей Данілавіч Дзянкевіч, які скончыў курс Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі (на службе з 1.9. 1903), выкладаў прыродазнаўства ва ўсіх класах, арыфметыку ў 3-м класе і рускую мову ў 1-м класе.

Часова выконвала пасаду штатнага настаўніка па найму Лідзія Сяргееўна Гневышава, якая скончыла курс Віленскай жаночай гімназіі (на службе з 1.8. 1909). Яна выкладала гісторыю і французскую мову ў 4-м класе, рускую мову ў 2-м класе, прыродазнаўства ў 1-м класе. За выкладанне французскай мовы атрымлівала 200 руб. у год.

Выкладчыкам Закону Божага праваслаўнага абраду быў святар Мікалай Пляшчынскі, каталіцкага - ксёндз Ігнацый Радзівіл. Са студзеня 1910 года ўведзена вывучэнне нямецкай і французскай моў. У вучылішчы заставалася вакантнай пасада ўрача. Была заключана дамова аб заняцці гэтай пасады вольнапрактыкуючым докшыцкім урачом Саламонам Пішчыкам. Настаўнікам выплочвалі жалаванне - 350 руб, сталовыя - 190 руб, кватэрныя - 75 руб і дадатковыя, сума якіх была розная, але звычайна перавышала 100 рублёў.

У 1910 годзе выпускныя іспыты ў вучылішчы здаваў 21 навучэнец. Чатыры з іх атрымалі пасведчанне аб заканчэнні з адзнакай. Вучылішчу было нададзена права атэставаць навучэнаў на званне пачатковага настаўніка. У 1910 годзе А. Р. Юрэвіч звярнуўся да губернскага начальства з просьбай прызначыць ганаровым наглядчыкам, апекуном Докшыцкага вучылішча ўладальніка маёнтак Ліпск К. Сіпайлу. Гэты чалавек падараваў вучылішчу 965 рублёў, купіў “прыборы для вокнаў” на 200 рублёў, набыў кафлю на 2 печы. У 1910 годзе ўведзена сумеснае навучанне хлопчыкаў і дзяўчынак. У 1913 годзе да 300-годдзя царскай дынастыі Раманавых навучальная ўстанова стала называцца “Докшыцкім вышэйшым гарадскім раманаўскім вучылішчам”. З 17.4.1915 года настаўнікам-інспектарам стаў Павел Восіпавіч Рудзінскі.

У 1905 годзе ў вучылішчы 156 чалавек. Новы будынак вучылішча быў разлічаны на 200 месцаў. Па звестках на 1890/91 навучальны год, у Докшыцкай парафіі была яшчэ школа граматы ў в. Таргуны, адчыненая ў 1884 годзе, дзе вучыліся 23 хлопчыкі.


Батлейка Патупчыка

У Докшыцах жыў вядомы на ўвесь Барысаўскі павет батлейшчык Патупчык па мянушцы Клезмер. Ён выступаў са сваім лялечным тэатрам-“батлейкай” у Докшыцах. Яго батлейка карысталася вялікай славай у народзе. Патупчык быў вельмі таленавітым акцёрам-самародкам. Лялечнік, імітатар і музыкант, ён з жонкай і сынам жыў выключна на сродкі сваёй любімай працы, не маючы іншых заробкаў. З маёмасці ён меў толькі невялікую хатку на ўскраіне горада ды агарод. Лялечнік не карыстаўся павагай мясцовага і навакольнага духавенства. Вельмі часта ён трапляў у няміласць мясцовага свяшчэнніка і прыстава, але забараніць прадстаўленне ўлады не адважваліся, бо пабойваліся народу. Акрамя паказаў на кірмашах і святах, Патупчык абслугоўваў вяселлі і вечарынкі.


Гутарка ў карчме, спісаная Кандрасём з-пад Докшыц.”

Напрыканцы 19 стагоддзя з’явіўся літаратурны твор з такой назвай. У ім уздымаліся праблемы цяжкага становішча сялянства, крытыкавалася царская палітыка. Шкада, немагчыма пакуль што вызначыць аўтарства гэтага твора. Ён падпісаны “Кандрась з-пад Докшыц, 1881 год, ліпца 20 д. Людвінаў.” Аднак, калі звярнуць увагу на змест, то выходзіць, што твор напісаны не раней за 1883 год, калі адбывалася каранацыя Аляксандра Трэцяга. Што датычыцца месца напісання – “Людвінаў”, то варта сказаць, што у наваколлі Докшыц ёсць два паселішчы з такой назвай – фальварак Людвінова каля вёскі Свіное і маёнтак Людвінова ў Вітуніцкай воласці. Твор гэты даволі вялікі, таму прывядзём тут толькі ўрывак з яго:

Толькі цар, калі з німі прашчаўся,

То з такой мовай к нім атазваўся:

Я чуў, паміж вамі гавораць,



Што зямлі будуць дадаваць,

Так вы не верце нікому,

І, вярнуўшыся дадому,

То кажыце вашым усім,

Што няма к гэтаму прычын,

Каб зямлёй болей надзяляць,

А трэба лепей працаваць

На той, што бацька мой надзяліў

І панам за тое заплаціў,

Не веруць людзям, што іншае кажуць,

А рабіць, што маршалкі прыкажуць.

Мне аб гэтым старшына гаварыў

Той, што ў цара на абедзе быў.”
Перапіс насельніцтва 1897 года

Асабліва поўнае ўражанне аб колькасным складзе насельніцтва напрыканцы ХІХ ст. дае першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі 1897 года. У Докшыцах на той час налічваліся 3642 жыхары, з якіх 2278 мелі мясцовае паходжанне. З агульнай колькасці гараджан па саслоўнай прыналежнасці 119 чалавек належылі да ліку радавітых дваран, 6 - да духавенства, 30 - да купцоў, 3124 - да мяшчан, 337 - да сялян, 14 - да замежных падданых. Моўнае размежаванне насельніцтва характэрызавалася тым, што назвалі роднай рускую, беларускую і ўкраінскую мовы - 765 чалавек, яўрэйскую - 2765, польскую - 27, татарскую - 53 і нямецкую - 1 чалавек. Па веравызванню вылучаліся наступныя групы гараджан: іудзеі - 75,8%, праваслаўныя - 12%, католікі - 9,9%, магаметане - 2%, пратэстанты - 0,1%, стараверы - 0,02%. Паводле перапісу, насельніцтва Докшыцкай воласці складала 7288 чалавек (3819 мужчын і 3469 жанчын). Дарэчы, за дапамогу ў правядзенні перапісу насельніцтва праваслаўны святар Мікалай Пляшчынскі атрымаў медаль.


Прыпісная царква Яна Багаслова

Драўляная царква Яна Багаслова была ўзведзена ў 1863 годзе на могілках пры вуліцы Даўгінаўскай з матэрыялу колішняй Кузьма-Дзям’янаўскай царквы. У ёй быў адзін прастол. Царква лічылася прыпісной пры Кузьма-Дзям’янаўскай царкве. У 1889 годзе з-за трухлявасці будынка было забаронена богаслужэнне. Праз некалькі гадоў царква была адбудавана і 12 кастрычніка 1897 года асвечана. Пакуль будавалася Свята-Пакроўская царква, ў ёй адбываліся ўсе набажэнствы. У 1906 годзе гэтая царква была перанесена на Полацкую вуліцу, на месца, дзе спрадвеку стаяў праваслаўны храм, і дзейнічала да пачатку 60-х гадоў. Зараз у яе будынку, выгляд якога зменены, размяшчаецца адно з памяшканняў Дома рамёстваў. У 2002 годзе пры рамонце будынка знойдзены некалькі фрагментаў роспісу сценаў колішняга храма, якія не былі знішчаны і захаваліся да сённяшняга дня.


Зямельныя ўладанні праваслаўнай царквы.

Напрыканцы 18 стагоддзя ў Докшыцах былі дзве ўніяцкія царквы. У 1795 годзе адной з іх належалі ў Докшыцах 11 душ мужчынскага і 4 жаночага полу, другой – па 4 душы мужчынскага і жаночага полу. Шкада, у дакументах не сказана, якой з цэркваў колькі душ належалі. Таксама адной з уніяцкіх цэркваў належала вёска Антоны – 6 душ мужчынскага і 8 жаночага полу. Пазней, па ўсёй верагоднасці, гэтыя ўладанні былі канфіскаваныя.

Царкве належала 51 дзесяціна зямлі. Частку яе складалі нязручныя зараснікі каля в. Нябышына. Апроч гэтага, царкве належалі фальварак Чабаданы, (на поўдзень ад в. Пасекі), і сядзібы, якія прыносілі даходы 388 рублёў 14 капеек і 25 рублёў штогод на карысць прычта. Фальварак Чабаданы (150 дзесяцін) стаў належаць царкве ў 1884 годзе паводле завяшчання Тытулярнага саветніка Міхаіла Серабракова, а ў 1920-я гады быў забраны польскімі ўладамі і па звестках за 1929 год належаў дзяржаве. Уся зямля задавалася напрыканцы 19 стагоддзя ў арэнду Дамінеўскаму і Маслоўскаму.

У 1921 годзе, паводле апісання маёнткаў, якое захоўваецца ў занальным архіве г. Маладзечна, землі фальварка апрацоўваў запашнік Ігнат Міхневіч. Да фальварка адносіліся: 23 гектары ворнай зямлі, 10 гектараў лугу ІІІ катэгорыі, 111 гектараў лесу, 2 гектары займала сядзіба. У 1914 годзе было 3 кані, а пасля вайсковых рэквізіцый 1915-20 гг. застаўся 1 конь. У 1921 годзе ў маёнтку былі наступныя пабудовы: жылы дом 12 на 8 метраў, абора 28 на 6 метраў, дзве стадолы 15 на 6 метраў і адна пабудова 4 на 4 метры. Напачатку 1920-х гадоў маёнтак забралі польскія ўлады.


Свята-Пакроўская царква

Напачатку 20 стагоддзя Докшыцы нарэшце атрымалі мураваную царкву. 2 жніўня 1900 года, як сведчыць царкоўны летапіс, “совершена закладка новой каменной церкви на средства казны во имя Покрова Пресвятой Богородицы, на подаренном городом плацы, против домов Ткаченко, и в том же году выложен фундамент”. На будоўлю з казны была адпушчана сума 12 710 рублёў 95 капеек і ў 1903 годзе пабудова новай царквы была скончана. 28 верасня (па старому стылю) адбылося асвячэнне храма благачынным Мікалаем Пляшчынскім пры ўдзеле свяшчэннікаў з іншых парафій. Агароджу з двух бакоў вуліц Мікалаеўскай і Аляксандраўскай (сённяшніх Ленінскай і Піянерскай) паставілі за сродкі прыхаджан (каля 1000 рублёў). У гэтым жа годзе адкрыліся сучасныя гарадскія могілкі (пры аб’язной дарозе).

Царква ўяўляе сабой кананічны тып праваслаўнага храма, збудаваны ў псеўдарускім стылі (так званую “мураўёўку”) са званіцай, бабінцамі, кубападобным асноўным аб’ёмам і прамавугольнай апсідай. У прасторавай кампазіцыі дамінуе матравая званіца (васьмярык на чацверыку). Пластыка-каларыстычнае вырашэнне фасадаў пабудавана на кантрасце бутавай муроўкі з белай тынкоўкай дэталей архітэктурнага дэкору (какошнікі, арнаментальныя паясы, цыбулепадобныя галоўкі).

У 1914 годзе царкву наведаў Яго Праасвяшчэнства епіскап Мінскі i Тураўскі Стэфан Кульчыцкі, якога разам са світай сустракалі вельмі пышна. Акрамя Докшыц, Уладыка наведаў храмы ў Слабадзе i Паўночным Гнязділаве. У 1916 годзе расійскія ўлады, баючыся магчымага наступленння немцаў, знялі з царкоўнай званіцы 4 званы, адзін з якіх важыў 20 пудоў, і адправілі іх на захаванне ў Барысаў.


ІІІ. Страшны час

Час ішоў. У імперыі наспяваў крызіс, які стаўся прычынай рэвалюцыі 1905-07 гг. Але хутка народ чакалі новыя выпрабаванні ў выглядзе войнаў. За пяць гадоў, з 1915 да 1920 года, праз Докшыччыну праходзілі войскі царскай арміі, немцаў, бальшавікоў, палякаў, адбываліся баі. Ад гэтага цярпела мясцовае насельніцтва, якое да 1920 года было даведзена да галечы.
Рэвалюцыя 1905 года.

У 1905 годзе па ўсёй Расійскай імперыі пракаціліся рэвалюцыйныя падзеі. Яны дасягнулі і Докшыччыны. Ва ўрочышчы Свістаполле рэвалюцыйна настроеныя гараджане збіраліся на маёўкі. Распаўсюджвалася нелегальная літаратура. Адным з актывістаў антыцарскай дзейнасці быў Лука Кустоўскі, які ўжо ў часы Другой Рэчы Паспалітай сядзеў у Лукішках. Савецкая ўлада пазней “аддзячыла” яму за падпольную дзейнасць ГУЛАГам. У вёсках пратэсты выражаліся пераважна ў высечках памешчыцкіх лясоў, што было звязана з чуткамі пра тое, што лясы нібыта перадаваліся ва ўласнасць сялянаў. Высечкі лясоў назіраліся, напрыклад, у Докшыцкай (Замошша, Субатава, Янушэва), і Асаўской валасцях. У в. Дабрунь Вітуніцкай воласці і маёнтку Замошша Докшыцкай воласці адбываліся сутычкі з паліцыяй. У данясенні мінскага губернатара міністру ўнутраных справаў паведамлялася, што жыхары Докшыц перашкаджылі пабудове моста і дамбы каля вадзянога млына, што належаў памешчыку Лаўрову. Гэта было звязана з тым, што пры пабудове дамбы вада павінна была затапляць сенакосы мясцовых жыхароў. У Параф’янаўскай, Порплішчанскай і Ваўкалацкай валасцях сялянскі рух не набыў вялікага распаўсюджання. У канцы лета 1907 года адбылася важная палітычная падзея - у Докшыцах праходзіла нелегальная канферэнцыя дзеячаў БСГ, на якой прысутнічалі А. і І. Лучкевічы, А. Уласаў, Ф. Стацкевіч. На канфенрэнцыі было прынята рашэнне аб роспуску партыі, якая пасля гэтага працягвала дзейнічаць нелегальна. У Докшыцах і наваколлі выпісвалі і чыталі “Нашу ніву”, бо ў ёй раз-пораз з’яўляліся допісы з гэтага краю, падпісаныя рознымі псеўданімамі.

Прывядзём тут адзін з допісаў з “Нашай нівы” за 6 студзеня 1907 года:

Докшыцы, Минской губ. 17 дзекабра (снежня) наш земскі начальник скликаў у воласць шмат папоў и некаторых з мужыкоў, што купили зямлю без банку. Пачыталі тамака мужыкам писульки розных чорнасоценцоў дый пачалі да их надта салодзенька гаварыць. Гаварыли, гаварыли, а скончылася тым, што раили мужыкам выбираць у Думу папоў. Але памеж мужыкоў знайшліся таки разумные людзи. Каторые и атказалі земскаму ды панам, што нехай папы и ўсе духоўные думаюць аб справах духоўных, аб збавенни душ, а у Думе нима для их ніякой работы. Так земски и ничога и не дабиўся. Были гэтакие сабрання и у других земских.”


Балагое-Сядлецкая чыгунка

У глыбінцы ніхто не думаў, што зноў на нашай зямлі пальецца кроў, але палітыкі ўжо з канца 19 - першых гадоў 20 стагоддзя прадугледжвалі магчымасць вялікай вайны. У 1901 годзе адбыліся перамовы паміж Расіяй і Францыяй, паводле якіх апошняя дала крэдыт на пабудову новай чыгункі, што вяла на захад. Асноўнай мэтай, з якой пракладваўся новы чыгуначны шлях, было магчымае экстранае перамяшчэнне войскаў на захад у выпадку з’яўлення ваеннай пагрозы. Чыгунка пачыналася на станцыі Балагое на лініі Масква - Пецярбург і ішла да польскага горада Седльцэ. У сувязі з надзвычайнай важнасцю чыгунка планавалася на пропуск ад 24 да 48 пар цягнікоў за суткі. Чыгунка будавалася з размахам: яна была двухкалейнай, праз кожныя некалькі кіламетраў стаялі казармы для чыгуначнікаў, а на кожным пераездзе была ўзведзена будка. На перагонах стаялі будкі для блок-пастоў, якія павінны былі працаваць у выпадку пераводу чыгункі на вайсковы рэжым. На тэрыторыі Докшыччыны былі ўзведзены дзве станцыі: Параф’янава і Крулеўшчына (У 1911-12 гг Крулеўшчына была перайменавана ў Сеславіна, а з 1919 зноў звацца Круляўшчызнай). На станцыі Параф’янава былі вялікае паравознае дэпо, якое праіснавала каля дзесятка гадоў і было знішчана ў адной з войнаў, і вадакачка, што падавала ваду на станцыю. Крулеўшчына была невялічкай прамежкавай станцыяй, на якой было некалькі пуцей ды некалькі казармаў. На абодвух станцыях былі ўзведзены мураваныя вакзалы. Чыгунка была ўзведзена ўжо ў 1904-05 гг, аднак афіцыйна рух адкрыты 1 студзеня 1907 года. У далейшым чыгуначны шлях пазітыўна паўплываў на развіццё эканомікі гэтага краю. Аднак ці разумеў хто-небудзь у глыбінцы, што будоўля стратэгічнай чыгункі - гэта прадвеснік новай вайны?

У апошнія гады знаходжання Докшыччыны ў складзе Расійскай імперыі пачала разгортвацца сталыпінская аграрная рэформа. Шкада, ніякіх звестак пра ход рэформы на Докшыччыне пакуль што няма. Рост магутнасці Расіі працягваўся да 1914 года, калі была аб’яўлена мабілізацыя ды ваеннае становішча. 1 жніўня 1914 ў свеце пачалася вялікая вайна, якая была самай жудаснай за ўсю папярэднюю гісторыю чалавецтва.
Першая Сусветная вайна

1 жніўня 1914 года супярэчнасці паміж вялікімі дзяржавамі дасягнулі свайго апагея і распачаўся новы ваенны пажар, якога не бачыла да таго часу Зямля. Па ўсёй Еўропе гінулі людзі, разбураліся будынкі, і ўсё толькі з-за палітычных інтарэсаў кіруючых вярхушак дзяржаваў. На тэрыторыі заходніх губерніяў Расійскай імперыі, г.зн. на беларускіх землях, было ўведзена ваеннае становішча. Перад самым наступленнем адбывалася прымусовае бежанства на ўсход. Сотні бежанцаў даязджалі па вузкакалейцы да Глыбокага, ішлі пешшу да Сеславіна, дзе ехалі ва ўсходнім кірунку цягнікамі Балагое-Сядлецкай чыгункі. У жніўні-верасні 1915 года нямецкая кавалерыя здзейсніла вайсковую аперацыю, вядомую пад назвай “Свянцянскі прарыў”. Напачатку чатыры, а потым пяць кавалерыйскіх дывізій прарвалі фронт каля Свянцянаў. 19 верасня конны корпус генерала Гарнье перарэзаў чыгунку Мінск - Масква каля Смалявічаў. Аднак немцам удалося пратрымацца тут каля тыдня. Пазней расійскія вайскоўцы адкінулі немцаў у раён азёраў Нарач і Свір, дзе фронт трымаўся аж да 1918 года. Немцы занялі і Докшыцы. Некалькі рускіх жаўнераў загінулі падчас баёў у наваколлі Докшыц. На праваслаўных могілках у Докшыцах было 5-6 магіл расійскіх салдатаў. Як прыпамінаюць старажылы, на адным з крыжоў быў надпіс “В эту пасхальную ночь ожидают молодая жена и маленькая дочь», на другім - «Под этим сосновым крестом и дубовым венком покоится прах воина …» і далей было напісана яго прозвішча. Шкада, крыжоў тых ужо няма, а людзі не памятаюць прозвішчы салдатаў, пахаваных там. Аднаго расійскага афіцэра немцы захапілі ў палон, а потым падвялі да агароджы могілак і расстралялі. Перад прыходам немцаў з царквы ў Докшыцах былі знятыя чатыры званы, адзін з якіх важыў 20 пудоў. Яны былі перавезеныя ў Барысаў. У 1921 годзе Барысаў і Докшыцы аказаліся па два розныя бакі дзяржаўнай мяжы. Святар Мікалай Пляшчынскі ў 1920-я гады марна дабіваўся іх вяртання - бальшавікі спачатку запатрабавалі за іх вяртанне вялікія грошы, а потым, мабыць, пераплавілі іх.

Немцаў да 1918 года тут больш не было. У перыяд вайны на прыфрантавой тэрыторыі пачалася будоўля шматлікіх шляхоў, што вялі на захад. З Барысава праз Докшыцы да Параф’янава была пракладзена вузкакалейная чыгунка. З Параф’янава вузкакалейка ішла на захад да фронту. Аб ёй сёння нагадвае толькі выемка ў лесе каля Заборцаў. Цікава тое, што ў спісе вузкакалеек, якія падлягалі разборцы, складзеным Віленскай дырэкцыяй ПКП у 1922, гэтай чыгункі няма. Значыць, яна магла быць разабранай яшчэ немцамі або палякамі падчас першага іх наступлення. Яшчэ адна вузкакалейка напрыканцы 1915 года злучыла Глыбокае з Сеславіна (Крулеўшчынай). Гэтая чыгунка была перароблена на шырокую каляю, хутчэй за ўсё, немцамі ў 1918 годзе ці палякамі ў 1919. Сеславіна ў 1915 годзе з прамежкавай станцыі ператварылася ў досыць важны транспартны вузел. Там было ўзведзена шмат казармаў для салдатаў, шпіталь, паравознае дэпо, вадаправод, электрастанцыя. На поўнач ад гэтага мястэчка знайшлі свой апошні прыстанак каля васьмідзесяці расійскіх жаўнераў. Тут у 1916 годзе была ўзведзена праваслаўная капліца. У ёй віселі спісы пахаваных жаўнераў, выкрадзеныя ў савецкі час. Зараз капліца яшчэ стаіць, а могілкі амаль зраўняліся з зямлёю, і на іх месцы капаюць новыя магілы. Не шануем мы памяць тых, хто ваяваў на гэтай зямлі. На Докшыччыне ў Сеславіна, Параф’янаве і Докшыцах былі ўзведзены вайсковыя аэрадромы. Была пракладзена тэлеграфная лінія Лепель - Докшыцы – Параф’янава. Хутка пасля гэтага па Докшыччыне пракаціліся яшчэ некалькі войнаў…
Рэвалюцыя

У красавіку 1917 года ў Докшыцах быў створаны Савет, дзе, як і ўсюды, бальшавікі былі ў меншасці. Аднак хутка ўсё перамянілася. 25 кастрычніка 1917 года ў Пецярбурзе адбыўся захоп улады бальшавікамі, названы Вялікай Акцябрскай Сацыялістычнай рэвалюцыяй. Адразу пасля гэтага ў Докшыцах прайшлі перавыбары Савета, у якім з 14 членаў было ўжо 9 бальшавікоў. Першым старшынём валаснога рэвалюцыйнага камітэта (валрэўкома) ў Докшыцах стаў Ісак Вант. У 1919 годзе старшынёй выканкама быў Іван Клімко, начальнікам міліцыі Радашковіч, справаводцам аддзела грамадскага стану Ісак Вант. У навакольных вёсках ствараліся “камітэты беднаты”, якія адбіралі зямлю ў памешчыкаў і дзялілі паміж беднымі сялянамі, аднак хутка пачалі яшчэ і дапамагаць новым уладам праводзіць драпежніцкую харчразвёрстку, падчас якой у людзей забіралі збожжа, скаціну, прадукты харчавання. Бальшавіцкі трыбунал прыгаварыў да расстрэлу ўладальніка маёнтка Норвідполле Венцлавовіча, як “эксплуататара”. Яго магіла знаходзіцца на каталіцкіх могілках у Докшыцах. Бальшавікі забралі дакументы царкоўнага архіва, знішчылі помнік імператару Аляксандру ІІ. 8 лютага 1918 года бальшавікі забаранілі працу гарадскога магістрата, які “бяздзейнічаў і меў контррэвалюцыйную накіраванасць”, увялі кантроль над паштова-ашчаднай касай. Напачатку 1918 года ў Докшыцах была створана партыйная арганізацыя на чале з ураджэнцам вёскі Верацейка Аляксандрам Каляга. У студзені 1919 года ён прымаў удзел у працы Мінскай губернскай партыйнай канферэнцыі.

Бальшавікі паабяцалі мір, але мірныя перамовы з Германіяй ні да чаго не прывялі. 25 лютага 1918 года пачалося наступленне 50 аўстрыйскіх і нямецкіх дывізій на савецкую Расію. 3 сакавіка была падпісана Брэсцкая мірная дамова, паводле якой большая частка Беларусі, у тым ліку і Докшыччына, была акупіравана нямецкімі войскамі. У гэтых складаных умовах, пад акупацыяй, беларускія дзеячы здолелі 25 сакавіка 1918 года абвесціць незалежную Беларускую Народную Рэспубліку. БНР не змагла стаць паўнавартаснай дзяржавай, але цяжка пераацаніць яе ролю ў фарміраванні беларускай дзяржаўнасці. Калі б не БНР, то, мабыць, не было б і БССР. Пра тое, у якіх цяжкіх умовах у той час быў наш край, асабліва адукацыя і культурна-асветніцкая праца, паведамляе беларуская газета “Беларусь”.

На чаргу дня перад вёскай ставіцца нацыянальнае пытанне, але каб да яго падыйсьці, трэба падгатавацца. Падгатоўка гэта павінна быць вось якая: трэба ўнесьці ў народ асьвету і культуру, клапаціцца аб беларускіх школах, разьвіваць іх, закладаць кнігарні, бібліатэкі, чытальні, коопэратывы, а абавязкова, - перш за ўсё, - пашыраць нашу газэту.



Трэба яшчэ шмат у чым дапамагчы нашаму селяніну і матар’яльна, злашча тым, дзе ўжо некалькі год жывуць пад полымем вайны. Гэткім няшчасным зьяўляецца Докшыцкі раён Барысаўскага павету. Тут ужо ў большасці гаспадароў няма чым абсеяць свайго поля. Усюды голад і сьлёзы. І сярод гэтых дрэнных варункаў людзі не страцілі яшчэ надзеі на лепшае: калі сюды заехаў інструктар, пасланы з Бел. Нац. Камітэту, дык яго прамоў і навучаньня слухалі, як сьветлай весткі аб лепшай долі і зноў зьяўлялася энэргія да працы. “Толькі памажэце, ня дайце памерці з голаду…”

Дзякуючы гэткім цяжкім варункам, у Докшыцкім райёне ня так добра ідзе праца школ і кооператываў, як трэба. Праўда, ёсьць кооператывы, дзе на чале стаціь энэргічны урад, і праца ідзе, гэтак, напр., коопэратывы Гарноўскі, Зарэчыцкі, Тумілавіцкі, але другіе, як Докшыцкі, Бярэзінскі, Мільчанскі - тые зусім спынілі працу. У гэтых апошніх, з ініцыятывы і пры дапамозе нашага інструктара, зроблены перавыбары ўраду, рэвізійных камісіяў і інш. Цяпер можа праца пойдзе.

Што тычыцца беларускіх школаў, дык іх у Докшыцкім райёне зусім няма. Наогул палажэньне школ так немагчымае. Школы ня маюць свайго ўласнага будынку, вучыцелі - памяшканьняў, а аб пэнсіі дык ужо і думаць перасталі. Сорам казаць, але нашы вясковые настаўнікі жывуць толькі “з ласкі”, з дапамогі. Пэнсіі яны атрымалі толькі 800 марак. “Купіў я за гэтые 800 марак падноскі к ботам і даў іх шаўцу падбіць, купіў яшчэ колькі фунтаў сала, бо дагэтуль еў усё поснае,” - апавядае адзін настаўнік, - хацеў яшчэ купіць мыла, - ды ўжо ня было за што.” Вось жыцьцё нашага вясковага настаўніка!

Дзяцей у школах поўна. Бяруцца яны, як відаць, шчыра за навуку.

У сяле Тумілавічах, Докшыцкага раёну, валасны сход вынес пастанову паправіць старые і пабудаваць новые будынкі пад школы, дзе дагэтуль няма.

Паправіўшчы матар’яльнае становішчо вясковага настаўніка, гэтага нашага найбольшага памочніка, трэба канечне адчыніць улетку курсы беларусазнаўства і агульна-навуковые, каб гэткім чынам дапамагчы ім. Абавязкова трэба высылаць на кожную школу газэту “Беларусь”, каторую павінен настаўнік чытаць жыхаром свае вёскі, сабраўшы іх з гэтаю мэтаю што нядзелю або ў свято. Трэба адчыняць кнігарні, а ўжо канечне - ў раённых пунктах.

На ўвесь Докшыцкі раён істнуе толькі адзін беларускі культурна-прасьветніцкі гурток у сяле Тумілавічы. Гэта тлумачыцца адсутнасцю інтэлігненцыі, людзей, якіе патрапілі-б працаваць. Праўда, у Докшыцах крыху інтэлігенцыі ёсьць, але яшчэ над ёю трэба працаваць, бо нацыянальна несьвядома.

Я.С.”

Летам 1918 года ў горадзе адбыўся чарговы пажар. Дзеці аднаго з настаўнікаў, забаўляючыся, запалілі порах, пасля чаго полымя перакінулася на дамы. Згарэла шмат пабудоў, у тым ліку і двухпавярховы будынак народнага вучылішча.

Пасля таго, як 10 лістапада 1918 года ў Германіі адбылася рэвалюцыя, савецкі ўрад дэнансаваў Брэсцкую мірную дамову. Большую частку безабароннай БНР, якая не мела ні ўзброеных сілаў, ні падтрымкі вялікіх дзяржаў, захапіла Чырвоная Армія. 4 - 5 снежня 1918 года Докшыцы зноў аказаліся пад уладай бальшавікоў. 1 студзеня 1919 года была абвешчана марыянетачная дзяржава ССРБ. Безумоўна, яна не мела аніякай самастойнасці і таму савецкі ўрад рэзаў па-жывому яе тэрыторыю дзеля задавальнення сваіх палітычных мэтаў. У першапачатковым выглядзе ССРБ праіснавала нейкія два тыдні, пасля чаго частка яе была далучана да РСФСР, а частка, у тым ліку і Докшыччына, далучана да Літоўскай ССР з утварэннем ЛітБел ССР.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка