Не кожны горад можа пахваліцца 600-гадовай пісанай гісторыяй. А менавіта столькі год з часу першай пісьмовай згадкі аб Докшыцах спаўняецца ў 2007 годзе




старонка10/11
Дата канвертавання15.03.2016
Памер1.78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Царква ў часы акупацыі

У 1941 годзе, як толькі немцы ўвайшлі ў Докшыцы, амаль адразу забралі ключы ад царквы, а праз некалькі дзён у храме размясцілі першую партыю ваеннапалонных. Папярэдне дазволілі вынесці аблаткі, царкоўныя рэчы (іконы засталіся на сценах). Людзей ноччу не выпускалі на вуліцу, таму храм апаганьваўся ў прамым сэнсе гэтага слова. Праваслаўныя абівалі парогі, ходзячы з гасцінцамі да каменданта Докшыц і просячы пашкадаваць святыню. Але ваеннапалонных з храма вывелі толькі тады, калі за горадам былі пабудаваны часовыя баракі. Здарылася гэта ў верасні, і літаральна на наступны дзень у царкве пачаўся рамонт. Усе сталярныя работы выканаў Дзмітрый Мікалаевіч Чысцякоў. Рэстаўрацыю ікон зрабіў мастак Сяргей Антонавіч Вішнеўскі. Да 14 кастрычніка рамонт быў закончаны. У гэты дзень благачынны Мікалай Пляшчынскі і шэсць свяшчэннікаў з усяго Докшыцкага благачыння ўнова асвяцілі царкву. З гэтага часу службы, як і раней, сталі правіцца кожнае свята. Нямецкія улады хоць і дазволілі карыстацца храмам, але як толькі пайшла пагалоска аб першых партызанах, ключы ад яго забралі і сталі выдаваць старасце толькі на час службы. Становішча змянілася, калі у горад прыйшлі радзівонаўцы. Яны аддалі ключы, некаторыя самі спявалі у царкоўным хоры, а маёр Ясны нават чытаў "Апостала" у час службы. Немцы, калі вярнуліся, зноў устанавілі свой парадак.


Партызаны - героі ці ворагі?

Часта даводзіцца чуць савецкі міф пра “усенародную барацьбу супраць нямецка-фашысцкіх акупантаў”. Нібыта ўвесь народ думаў толькі аб тым, як змагацца з немцамі, людзі дабравольна ўзялі зброю і пайшлі ўзрываць чыгунку, а тыя, хто не пайшоў, аддавалі “змагарам” апошняе. Безумоўна, на самай справе ўсё было зусім інакш. Які нармальны чалавек кіне хату, жонку і дзяцей у небяспечны час і пойдзе туды, дзе яго можа чакаць смерць? Тым больш што, калі не застрэляць яго, то могуць расстраляць сям’ю. У чалавека ёсць інстынкт самазахавання, які прымушае выжываць у любых умовах. І пад нямецкай акупацыяй людзі думалі ў першую чаргу аб тым, як апрацаваць зямлю, пракарміць сям’ю. Каму там была справа да выратавання “савецкай радзімы”, якая і так забрала ў людзей усё, ператварыўшы іх у паўгалодных калгаснікаў? Людзі думалі, як выжыць, выратавацца ад ворагаў. А ворагаў было два - нямецкія акупанты і савецкія партызаны. І другія няшмат адставалі ад першых па жорсткасці. “Адны рабавалі днём, другія ноччу” - успамінаюць людзі, якія перажылі жахі акупацыі. Я прыводжу тут звесткі паводле ўспамінаў людзей, і таму не гарантую стопрацэнтнай дакладнасці.

У савецкі час выйшла з друку кніга былога партызана Ціткова “Брыгада “Жалязняк”. У ёй шмат перабольшванняў і няпраўды - афіцыйная прапаганда праўды не любіць. На самай справе Манковіч і кампанія напачатку акупацыі не стваралі аніякага падпольнага райкама, а проста хаваліся ад немцаў. Яму пашанцавала напароцца на толькі што прыбыўшую групу засланых з-за фронту партызанаў і ўсталяваць з імі кантакт. Так ён, як былы наменклатуршчык, стаў адным з кіраўнікоў партызанскага руху. У кнізе пішацца пра сувязі, устаноўленыя паміж камуністамі Бягомльшчыны з самага пачатку акупацыі. Але сувязі тыя, мабыць, былі зусім слабыя, бо адразу пасля захопу Бягомля партызаны з-за няведання расстралялі за супрацоўніцтва з акупантамі камуністаў, якія па загадзе Мінскага падполля ўладкаваліся ў нямецкія ўстановы. “Народныя мсціўцы” расстралялі па загадзе Манковіча ні ў чым не вінаватых былых суседзяў Манковіча, з якімі ён раней часта сварыўся. “Банда, за мной!” - так часта звяртаўся да сваіх падначленых будучы Герой Савецкага Саюза.

Некаторыя людзі з Бягомльшчыны самі рабілі напады на паселішчы Докшыччыны, рабуючы людзей. Потым партызанскае кіраўніцтва прапанавала многім з іх “рабіць тое ж самае, толькі ў партызанскім атрадзе” - каб павялічыць колькасны склад атрадаў. Некаторых прымушалі ісці ў партызаны шляхам шантажу і запалохвання. Што датычыцца “баявых справаў”, то тут шмат прыпісвалася. Замест аднаго забітага немца запісвалася ў дакументах некалькі, тое ж рабілася і з узарванымі цягнікамі.

Партызаны жорстка рабавалі мясцовае насельніцтва. Яны забіралі харчаванне, скаціну, вопратку. Часам тых, хто адмаўляўся аддаваць, растрэльвалі. У Докшыцах у сумна вядомы дзень 17 жніўня 1943 года “героі” застрэлілі старую жанчыну за тое, што не аддала ім карову. У Порпліскім Двары забілі чалавека за тое, што ён не аддаваў вопратку. Многія несумленныя людзі паведамлялі партызанам, што той ці іншы чалавек нібыта супрацоўнічае з немцамі. Партызаны адразу ж расстрэльвалі тых, не спрабуючы нават праверыць, ці адпавядае гэта сапраўднасці. У 1942 годзе каля вёскі П’яны Лес партызаны спынілі машыну, у якой везлі ў Докшыцы маладога святара Вячаслава Малашко. Шафёр збег, а святара забілі, труп паклалі на бярвенні, складзеныя ў выглядзе крыжа, і спалілі. Зімой 1943 года падчас знакамітага рэйду - адной з першых буйных аперацый брыгады “Жалязняк”, быў ні за што забіты памешчык Міраслаў Слатвінскі, які вельмі добра ставіўся да мясцовага насельніцтва, абрабавана шмат жыхароў. Ні за што быў збіты святар у Гняздзілаве (Гісторыя пра спіс падпольшчыкаў за іконай і пра тое, як бацюшка пераблытаў партызанаў з паліцаямі, напісаная ў “Брыгадзе “Жалязняк” - гэта выдумка, кажуць дасведчаныя людзі). Партызаны карысталіся даведкамі аб хрышчэнні, што выдаваў святар з Тумілавіч Стэфан Бягун, а калі ён, даведаўшыся аб гэтым, перастаў даваць такія даведкі, то збіраліся яго забіць. Людзі папярэдзілі святара, і ён уцёк з Тумілавіч. Партызаны спалілі вёску Плітніца, спадзеючыся на тое, што немцы з гарнізону Янова пойдуць тушыць хаты. Немцам не было справы да таго, што гарыць вёска, і партызаны нічога не дабіліся, акрамя таго, што прынеслі мясцовым жыхарам новыя пакуты. Партызаны палілі школы (Слабада, Таргуны, Заборцы), панскія маёнткі і фальваркі (Сітцы, Гняздзілава, Парэчча, Антанаполле, Кіякова, ды іншыя, больш дробныя). На сумленні партызанаў брыгады “Жалязняк” ляжаць і падзеі 17 жніўня 1943 года, калі былі разрабаваны і спалены Докшыцы.

Калі немцы пачалі паліць вёскі, каля якіх узрываліся міны, жыхары некаторых з іх сталі дзяжурыць па начах і паказвалі міны немцам або самі здымалі іх. Каля Даўгінава адзін чалавек увесь час знімаў міны, пастаўленыя жалезнякоўцамі. Калі “народныя мсціўцы” даведаліся, чыіх рук гэта справа, яны расстралялі таго чалавека і яго сям’ю. У Азарцах жа, калі стары чалавек паказаў эсэсаўцам міну, тыя расстралялі яго, а пасля спалілі вёску разам з жыхарамі.

Партызанская зона была зонай анархіі і жыць там было куды страшней, чым у раёнах, дзе партызанаў не было. Да таго ж, немцы вынішчалі вёскі пераважна ў партызанскіх зонах, знішчаючы не саміх партызанаў, а мясцовых жыхароў. Я не аспрэчваю таго, што партызанская барацьба ў час вайны была неабходнай. Бо менавіта партызаны знішчалі транспартныя артэрыі, не даючы магчымасці немцам своечасова перакідваць сілы і тэхніку да фронту. Я не апраўдваю немцаў - варта ўзгадаць докшыцкую Яму, параф’янаўскае гета, Ходараўку, Шунеўку, Азарцы, Залатухі. Але трэба нарэшце сказаць праўду. Па-першае, “усенароднай барацьбы з захопнікамі” не было. Па-другое, у беларускага народа падчас акупацыі былі два ворагі - немцы і партызаны, якія мала чым адрозніваліся паміж сабой. Нездарма ж ў Бягомлі жартавалі: “У ліпені 1944-га Чырвоная армія вызваліла нас ад партызанаў”.
Напады партызанаў на Докшыцы

На працягу 1942 года партызаны не нападалі на Докшыцы. Толькі ў лютым 1943 года горад быў абстраляны са стралковай зброі. Праз некалькі дзён партызаны напалі на маёнтак Блонь, спалілі млын, лесапілку, склады са збожжам. Сем паліцаяў былі ўзятыя ў палон. Напрыканцы лютага партызаны спрабавалі абстрэльваць горад з гарматы. Агонь карэкціраваўся з маяка каля вёскі Антоны, але абстрэл не даў вынікаў - некалькі снарадаў трапілі ў сад ды адзін пашкодзіў страху аднаго з дамоў пры вуліцы Міцкевіча. На наступны дзень немцы сабралі некалькі чалавек з горада і загадалі спілаваць маяк. Камандванне нямецкіх войскаў рыхтавалася да вясенне-летняга наступлення, таму войскі з тылу пачалі перакідваць на фронт. У Докшыцах амаль не было немцаў, а пераважна паліцаі, чым скарысталіся “народныя мсціўцы”. 4 траўня 1943 года партызаны брыгады імя ЦК КП(б)Б здзейснілі напад на мясцовы гарнізон. Яны падпалілі млын Шэймана пры вуліцы Полацкай (яго патушылі і хутка аднавілі вытворчасць, аднак у жніўні партызаны спалілі млын другі раз), драўляны мост праз Бярэзіну на вуліцы Глыбоцкай, вывелі са строю “млечарню”, спалілі 6 жылых дамоў, забілі некалькі паліцаяў.


Радзіёнаўцы

Хутка ў горад былі ўведзены часці “Рускай вызваленчай арміі” Гіль-Радзівонава. Як успамінаюць старажылы, яны ўехалі на машынах з боку Глыбокага. На Рыначнай плошчы спыніліся і камандзір падышоў да шыбеніцы, на якой было напісана, хто і за што будзе тут павешаны. Ён адразу ж загадаў прынесці пілу і спілаваць шыбеніцу. Потым да яго падышлі два паліцэйскія з гумовымі шлангамі, якія тады былі ў кожнага паліцэйскага. У аднаго з іх адзін з афіцэраў вырваў шланг з рук, другі кінуў яго на зямлю сам. Пасля гэтага паліцэйскія перасталі насіць шлангі. Радзівонаўцы размясціліся ў будынку школы. У першыя ж дні некалькі радзівонаўцаў перайшлі да партызанаў. Хутка радзівонаўцаў перадыслакавалі ў Лужкі. Як успамінаюць старажылы, першае, што зрабілі немцы пасля іх ад’езду - гэта аднавілі шыбеніцу.

Пазней радзівонаўцы зноў былі передыслакаваныя ў Докшыцы для барацьбы з партызанамі Бягомльска-Барысаўскай зоны. Зноў яны ўбралі шыбеніцу. Часова ў горадзе спыніліся арышты і расстрэлы. У клубе сталі праводзіцца танцы. Наогул, жыхары Докшыц добра характарызуюць радзівонаўцаў.

Вайсковае фарміраванне Гіль-Радзівонава прымала ўдзел у карнай аперацыі “Котбус”, што праводзілася супраць партызанаў Бягомльска-Барысаўскай зоны. Немцы прызналі дзеянні Радзівонава супраць партызанаў незадавальняючымі. Хадзілі чуткі, што яны хацелі зняць Радзівонава і прызначыць камандзірам афіцэра Багданава. Тым часам партызаны брыгады “Жалязняк” вялі перамовы з Радзівонавым, заклікаючы яго перайсці на бок партызанаў. 15 жніўня значная частка радзівонаўцаў выйшла з горада і накіравалася на Бягомльшчыну, дзе знаходзіліся асноўныя яе сілы. 16 жніўня ў вёсцы Будзілаўка было падпісана пагадненне з партызанамі, а таксама загад аб пераходзе на іх бок і перайменаванні 1-й Рускай нацыянальнай брыгады ў 1-ю Рускую антыфашысцкую брыгаду. Немцы пра гэта тады яшчэ не ведалі…


17 жніўня 1943 года…

Раніцай 17 жніўня радзівонаўцы, якія ўжо сталі партызанскай брыгадай, вярталіся ў горад. Немцы не ведалі пра пераход іх на бок партызанаў, таму, спытаўшы ў Радзівонава пароль, прапусцілі. Салдаты акружылі будынкі паліцыі, штаба, радыёвузла, тэлефоннай станцыі, школы прапаршчыкаў, дамы, дзе кватаравалі немцы. У 6 гадзін па сігналу белай ракеты пачаўся штурм. Будынкі былі ўзяты за некалькі хвілін, і толькі некаторыя дамы, дзе немцы адстрэльваліся, былі захоплены на працягу гадзіны. У баі загінула толькі 12 салдат Радзівонава. Дом, дзе знаходзіўся зондэрфюрэр, быў падпалены і ён згарэў зажыва. Цудам выратаваўся адзін з афіцэраў штаба. Калі пачалася страляніна, ён праз акно выскачыў у маліннік, што рос у агародзе. Некалькі гараджанаў прыкрылі яго бочкай, выратаваўшы ад гібелі. Афіцэр быў вельмі ўдзячны ім за гэта і на наступны дзень выратаваў гараджанаў ад смерці. Радзівонаўцы ўзялі труп гаўптмана Папова і на машыне павезлі, каб паказаць партызанам брыгады “Жалязняк” (так было дамоўлена перад пачаткам аперацыі). У 11 гадзін 1-я Руская антыфашысцкая брыгада пачала рухацца на чыгуначны вузел Крулеўшчына, дзе па розных звестках, былі забітыя ад 180 да 600 нямецкіх салдатаў, пераважна служачых вайсковай будаўнічай арганізацыі ТОДТ. Абвешчаны падчас пераходу на бок партызанаў напад на Глыбокае і Лужкі не быў здзейснены.

У горадзе засталіся гаспадарыць жалезнякоўцы, якія цэлы дзень і ноч з 17 на 18 жніўня рабавалі і палілі Докшыцы. Каля адзінаццатай гадзіны быў падпалены касцёл, пасля абеду партызаны сталі паліць іншыя будынкі. Згарэлі касцёл, лесапілкі, піваварня, млыны, клуб, дом людовы, абодва гатэлі, будынкі маёнтка Мікульскага, будынкі дзяржустаноў, магазінаў, складоў, яўрэйская школа, сінагога, тры яўрэйскія малітоўныя дамы, “млечарня”, амбулаторыя, былыя казармы КОП, 35 жылых дамоў. На вуліцы Барысаўскай засталося толькі 11 дамоў. Сярод мясцовых жыхароў было 11 ахвяр. Адну старую жанчыну “героі-партызаны” расстралялі толькі за тое, што яна адмовілася аддаць ім карову. Партызаны забіралі кнігі, якія патрэбныя былі ім на самакруткі. Ва ўрача Шашко забралі медыцынскі даведнік. Калі ён сказаў, што ён яму патрэбны, “народныя мсціўцы” адказалі: «Ты и без книги много знаешь. Нам же курить хочется». На наступны дзень, калі б не адна шчаслівая акалічнасць, ахвяраў магло быць шматкроць больш.

Раніцай 18 жніўня над Докшыцамі праляцеў нямецкі самалёт “Фокке-Вульф”. Хутка з боку Крулеўшчыны, Глыбокага, Параф’янава пачалі з’яўляцца нямецкія танкі, аўтамашыны з эсэсаўцамі, паліцыяй і жандармерыяй. Жалезнякоўцы да таго часу ўжо ўцяклі. За разгром гарнізона немцы пачалі рыхтаваць расправу над ні ў чым не вінаватымі мясцовымі жыхарамі. Гараджан сагналі да царквы Яна Багаслова. Тых, хто спрабаваў уцякаць, вярталі. На горцы ўсталявалі кулямёты. Раптам усе ўбачылі, што ў штаб ідзе немец без штаноў і ў тапачках. Гэта быў афіцэр штаба, якога ўратавалі гараджане. Ён прасіў не знішчаць цывільнае насельніцтва. Праз гадзіну са штабу СС, што размясціўся ў доме праваслаўнага святара Пляшчынскага, выйшаў афіцэр-эсэсавец з перакладчыкам, якія абвесцілі, што ўсе могуць быць свабодныя.

Але немцы баяліся новых нападаў партызанаў і таму размясцілі сваю камендатуру на паўночна-заходняй ускраіне горада, у глінабітным доме пры вуліцы Параф’янаўскай, сённяшняй Карла Маркса. Як толькі ў 1944 годзе з усходняга боку пачуліся выбухі артылерыйскіх снарадаў, яны падапалілі гэты будынак, селі ў машыну і паехалі ў заходнім кірунку.

У Докшыцах па-ранейшаму працягвалі стаяць фашысцкія часці. Паводле звестак партызанскай выведкі, 18 студзеня 1944 года тут было каля 700 салдатаў. Апроч немцаў, тут былі рускія, латышы і літоўцы.


Знішчэнне касцёла

Першым будынкам у горадзе, які спалілі жалезнякоўцы, быў касцёл. Ён быў падпалены каля адзінаццатай гадзіны дня. Па словах краязнаўцы Мікалая Чысцякова, ініцыятарам падпалу быў адзін з мясцовых жыхароў. Такім чынам ён хацеў “адпомсціць” ксяндзу за тое, што той у свой час не згадзіўся абвянчаць яго з сужыцелькай. Адразу ж пасля з’яўлення жалезнякоўцаў гэты чалавек прывёў іх да ляснічага і сказаў, каб таго застрэлілі, бо ён служыць немцам. Пасля стаў шукаць ксяндза. Святара выратавала толькі тое, што мясцовыя жыхары загадзя схавалі яго. Калі касцёл пачаў гарэць, людзі паспелі ўратаваць частку касцельнай маёмасці, астаняе ж загінула ў агні. Пасля пажару вернікі схавалі званы. Адзін з іх, самы вялікі, быў закапаны каля званіцы касцёла, дзе зараз стаіць будынак былога райкама партыі (музычнай школы). Магчыма, гэты звон і сёння ляжыць там, аднак, як кажа Мікалай Чысцякоў, адзін чалавек распавёў яму, што звон нібыта быў выкапаны напрыканцы 1940-х гадоў і здадзены на пераплаўку. Два меншыя званы закапаныя за горадам каля дарогі на Даўгінава. Іх закапалі пад каменем, пры гэтым узялі арыенціры на стадолу ў маёнтку Мікульскага і на хутар каля Загараняў. Зараз няма ні таго каменя, ні стадолы, ні хутара, таму вызначыць дакланае месцазнаходжанне званоў праблематычна. У 1945 годзе на месцы спаленага касцёла была збудаваная драўляная капліца, знішчаная ў хуткім часе бальшавікамі. Дрэва на яе пабудову даў Грудзінскі з фальварка Сымонаўка.Ксяндза ў Докшыцах ужо не было і таму сюды прыязджалі кс. Пётр Барташэвіч з Порплішча, які хутка трапіў ў ГУЛАГ, і кс. Станіслаў Жук з Касцяневіч. На месцы касцёла бальшавікі збудавалі райкам партыі.


Вузкакалейная чыгунка

Немцы для сваіх стратэгічных патрэбаў напрыканцы 1943 года збудавалі вузкакалейную чыгунку Параф’янава - Докшыцы - Беразіно - Лепель. Яна ішла на поўнач ад маёнтка Блонь, уздоўж ракі, потым перасякала раку, праходзіла на поўдзень ад маёнтка Мікульскага, у раёне сённяшняй аб’язной дарогі перасякала параф’янаўскую дарогу і далей ішла справа ад яе. Непадалёк ад аб’язной дарогі і сёння можна знайсці рэшткі насыпу і выемкі гэтай чыгункі. На ўсім працягу былі ўзведзеныя вышкі і бункеры, чыгунка вельмі добра ахоўвалася. У раёне сучаснай крамы “Юбілейная” у Докшыцах быў бункер і раз’езд. Калі ішоў цягнік, ён тут спыняўся, афармляліся патрэбныя дакументы і цягнік рушыў далей. Пасля вайны вузкакалейка дзейнічала да снежня 1945 года.


Падпольны райкам

Докшыцкі падпольны райкам КП(б)Б быў створаны 29 жніўня 1943 года. Паводле справаздач райкама, калі ім можна верыць, у раёне было 17 падпольных камуністычных арганізацый з 48 членамі. 27 кастрычніка 1943 года пачалосся выданне падпольнай газеты “Партызанская праўда”. Да 1 снежня надрукавана 470 экзэмпляраў гэтай газеты. Існаваў таксам і падпольны райкам камсамола.


Забытыя героі

Шмат паперы спісана ў нас пра партызанаў, ды камуністаў падпольшчыкаў, якія зрабілі больш шкоды мясцоваму насельніцтву, чым змагаліся з акупантамі. Але нічога не сказана пра тых, хто спрабаваў змагацца з фашызмам іншым шляхам.

У 1942 годзе ў Несцераўшчынскай школе адбылася сустрэча мясцовай моладзі, дзе былі абмеркаваныя планы змагання з немцамі і складзены спіс тых, хто хацеў гэтым заняцца. Аднак сярод гэтых маладых людзей знайшоўся здраднік, які выдаў іх докшыцкай жандармерыі. Тыя, у сваю чаргу падаслалі правакатара, які ўвайшоў у кантакт з кіраўніком арганізацыі, а потым навёў на іх паліцаяў. Такім чынам, усе яны былі арыштаваныя і знішчаныя яшчэ да таго, як паспелі штосьці рэальна зрабіць.

Існавала і польская падпольная арганізацыя ў Докшыцах. Яна налічвала 12 чалавек, якія слухалі радыё з Лондану і мелі сувязі паміж сабою. Адным з яе сяброў быў Мікульскі. Немцы арыштавалі ўсіх іх і знішчылі. Таму аб гэтым больш нічога невядома.


Вызваленне.

28 чэрвеня 1944 года ў Докшыцах з’явілася палявая жандармерыя, а потым прагучаў загад - усім жыхарам пакінуць горад і накіроўвацца ў бок Даўгінава і Глыбокага. Большасць так і зрабіла. Але некаторыя засталіся ў горадзе, схаваўшыся ў хатах, скляпах. З гэтага дня і да 2-га ліпеня праз горад на захад ішлі групы нямецкіх салдат. А раніцай 2 ліпеня Чырвоная армія пачала бой за горад. Войскі 1-га Прыбалтыйскага фронту выйшлі на ўскраіну горада з усходняга боку. Немцы занялі абарону на паўночна-заходнім баку Докшыц. Савецкія войскі рыўкамі, абыходзячы горад па ўскраіне, пайшлі ў наступленне. Немцы паспрабавалі пайсці ў контратаку, каб адрэзаць гэтым манеўрам наступаючых. Завязаўся бой. З’явіліся першыя забітыя і параненыя. Савецкія салдаты спачатку адступілі да каманднага пункта. Але пасля гэтага амаль адразу ўдарыла савецкая артылерыя. Часці зноў пайшлі ў наступленне ў абход Докшыц. Адначасова часці 5-й арміі 3-га Беларускага фронту, якія наступалі з боку Бягомля, пайшлі на станцыю Параф’янава. Немцы, баючыся акружэння, сталі хуценька адыходзіць, забіраючы з сабой забітых і параненых.

Адыходзячы, фашысты падпальвалі дамы, узрывалі паравозы на вузкакалейцы, пуць, спалілі вуліцу Глыбоцкую (на ёй засталіся толькі чатыры дамы), баракі ТОДТ пры Базарнай плошчы. Дагарала тое, што яшчэ засталося пасля рабавання горада жалезнякоўцамі. Да вечара горад быў вызвалены часцямі 43-й арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту і 5-й арміяй 3-га Беларускага фронту, у тым ліку 277-й стралковай дывізіяй.

Раніцай 3-га ліпеня жыхары горада, тыя, хто застаўся жывы, вярталіся дадому. Днём хавалі загінуўшых салдат і мірных жыхароў. Працягвала працаваць бальніца ў маёнтку Блонь. Акрамя гэтага, у Блоні быў размешчаны батальён сувязі з пяці-шасці чалавек. Праз Докшыцы адразу ж пасля заканчэння акупацыі быў пракладзены кабель вайсковай сувязі. У той жа час праводзіўся збор боепрыпасаў па лясах і падрыў іх. Калі падчас аднаго такога выбуху выпадкова быў перабіты кабель, то кіраўніку атрада па падрыву боепрыпасаў давялося зазнаць шмат непрыемнасцяў з боку НКУС (удалося, аднак даказаць, што паўкоджанне кабелю было выпадковым).

Докшыцы былі страшэнна разбураныя. З 679 жылых дамоў, якія існавалі да вайны, засталося толькі 206 і тое толькі па ўскраінах горада. За тры гады акупацыі ў горадзе было расстраляна і павешана 3308 чалавек, з іх - 1217 дзяцей. На прымусовыя работы ў Германію быў вывезены 51 жыхар. Цэнтрам Докшыцкага раёна з ліпеня 1944 да траўня 1946 года была станцыя Параф’янава. У Докшыцах у 1944 годзе размясціліся толькі гарадскі савет, пошта ды школа. У маёнтку Блонь часова размяшчаўся вайсковы шпіталь.

Імёны салдатаў, якія змагаліся за перамогу над фашызмам на усходнім фронце, добра вядомыя, іх спісы можна ўбачыць у той жа кнізе “Памяць. Докшыцкі раён.” Але былі і тыя, хто змагаўся супраць фашыстаў на Захадзе. Ураджэнец Докшыц Іван Шуліневіч загінуў 17 траўня 1944 года пад Монтэ Касіна ў Італіі. Пра ўдзел іншых дакшычанаў у вайсковых дзеяннях на Захадзе нічога невядома. Алесь Качан з Верацеяў, больш вядомы як Кастусь Акула, атрымаў за змаганне з фашыстамі залатую “Зорку Італіі” і англійскі “Медаль за вайну”. У Італіі ваяваў і ўраджэнец Літоўцаў Віктар Касцюковіч.


Перамога

Радыё ў горадзе ў 1944-пачатку 1945 года не было. Тэлефон быў толькі ў аддзяленні сувязі, гарсавеце і воінскім падраздзяленні. Таму ўсе навіны насельніцтва даведвалася толькі з газет. Паведамленне пра капітуляцыю Германіі прыйшло па каналах ваеннай сувязі і вельмі ўзрадвала гараджанаў.

З успамінаў Мікалая Чысцякова:

Докшыцы амаль поўнасцю былі разбураны ў час акупацыі, таму многія раённыя ўстановы размяшчаліся на станцыі Параф’янава. У самім жа райцэнтры размясціўся гарадскі Савет, аддзяленне сувязі і сярэдняя школа. Самым высокім быў будынак татарскай мячэці. На гэтым будынку знаходзілася вышка паветранага назірання. На ёй заўсёды неслі дзяжурства дзяўчаты - байцы аднаго ваенная падраздзялення. А жылі яны па вуліцы Палявога ў доме №2. У гэтым жа доме жыў і я разам са сваімі бацькамі.

У той час я вучыўся ў школе. Мы, дзеці вайны, добра ведалі назвы ўсіх гарадоў і населеных пунктаў Еўропы, якія нашы войскі вызвалілі ад нямецкай акупацыі. Ведалі камандуючых армій і франтоў. І мы, і дарослыя кожны дзень з нецярплівасцю чакалі канца гэтай крывапралітнай вайны.

Радыё ў Докшыцах яшчэ не было. Тэлефонамі было забяспечана, зразумела, аддзяленне сувязі, гарсавет і воінскае падразздяленне. Аб усіх навінах насельніцтва даведвалася з газет. І вось, кожны дзень, як толькі заканчваліся заняткі, мы беглі на пошту і чакалі газеты, каб стаць першымі ўладальнікамі франтавых навін. Але на той раз нам не пашанцавала.

Цёплым, сонечным ранкам 9 мая ў пачатку сёмай гадзіны па каналах ваеннай сувязі з Глыбокага перадалі: “Дзяўчаты, мілыя, перамога! Канец вайне!” Адна з байцоў, як зараз памятаю, Роза Гінзбург схапіла карабін, выбегла на вуліцу і пачала страляць у паветра. За ёй, нічога не разумеючы, выскачылі астатнія байцы, а яна страляе і крычыць: “Перамога! Перамога!”. Пачалася агульная страляніна, слёзы радасці.

Здарылася, што ў тую ноч старшыня Докшыцкага райвыканкома Максім Трыфанавіч Гарбаценкаў, былы камандзір брыгады імя У.І. Леніна, якая дзейнічала ў нашым раёне, начаваў у Докшыцах. Калі ён даведаўся аб прычыне страляніны, то папрасіў камандзіра падраздзялення выдзеліць байцоў, бо такі дзень не мог не быць адзначаны салютам. А мы, вучні, не чакаючы 9 гадзін, калі павінен быў пачацца мітынг, пабеглі да школы. Яна знаходзілася ў былым доме ксяндза. Праз некаторы час тут сабралася ўсё насельніцтва горада. Нас, вучняў старэйшых класаў, аддалі ў распараджэнне ўчастковага ўпаўнаважанага І.К. Карніловіча, які выдаў нам карабіны і патроны для салюта. Мітынг адкрыў старшыня гарсавета Л. П. Пацехін. Затым выступіў М. Т. Гарбаценкаў, былыя партызаны, байцы, салдаткі, вучні. Усе дзякавалі партыі, ураду, войнам і былым партызанам за доўгачакаемую перамогу. Пасля мітынгу быў святочны салют і народнае гулянне, якое працягвалася да вечара.”
VII. Злева молат, справа серп...
Пасля выгнання нямецкіх акупантаў Докшыцы зноў апынуліся ў складзе савецкай таталітарнай імперыі. За гэты ж час горад падняўся з руінаў, будаваліся новыя дамы і прадпрыемствы. Ды ў той жа час людзі не мелі аніякіх правоў, былі вінцікамі дзяржаўнай машыны. У наваколлі руйнаваліся храмы, у Докшыцах знішчаліся могілкі. Але таталітарная сістэма аказалася не вечнай…

Так як Докшыцы былі разбураныя, раённыя ўстановы ў 1944 годзе былі размешчаны на станцыі Параф’янава. У горадзе працавалі толькі гарсавет, паштовае аддзяленне ды сярэдняя школа. У Наддатках да 1946 года працаваў дзіцячы дом, перанесены пазней у Клетанбург. У 1946 годзе ўстановы былі перанесены з Параф’янава ў Докшыцы. Разбураны партызанамі ды немцамі горад аднаўляўся павольна. У Докшыцы звозіліся з усяго раёна драўляныя будынкі, пераважна з маёнткаў і фальваркаў. Такім чынам за кароткі час былі страчаны ўсе сядзібы, якія не былі спалены партызанамі. Напрыклад, будынак райвыканкама, дзе сёння ваенкамат, быў перанесены з Наддаткаў. Таму сёння на Докшыччыне няма аніводнай уцалелай сядзібы. У 1945 годзе была збудаваная каталіцкая капліца, якую ў хуткім часе бальшавікі разбурылі.

8 жніўня 1944 года быў утвораны атрад, які павінен быў знішчаць бандытаў, дыверсантаў і дэзерціраў. Аднак, па словах Мікалая Чысцякова, які быў у складзе гэтага атрада, яны займаліся ў асноўным перагонам скаціны, якую гналі з Германіі. Было некалькі дэзерціраў, якія хаваліся на балоце ў раёне Жураўнёва, Порпліскага Двара. Некаторыя з іх нападалі на крамы. Два з іх былі застрэлены ў 1945 годзе салдатамі ў сваім шалашы на балоце.

У былым маёнтку Мікульскага аднавілася МТС, дзе было 6 трактароў і сельгасінвентар. У 1945 годзе аднавіліся толькі 2 з 17 перадваенных калгасаў і саўгас “Сітцы”. І толькі ў 1949-50 гадах ўсе вёскі былі запрыгонены ў калгасы.

Вузкакалейка на ўчастку ад Лепеля да Докшыц не аднаўлялася, а ўчастак Параф’янава - Докшыцы пэўны час працягваў дзейнічаць. На ёй засталіся два паравозы і некалькі вагонаў. У раёне Загараняў пры Параф’янаўскай дарозе была пляцоўка, дзе праводзілася пагрузка лесу. Два разы на дзень курсіраваў грузапасажырскі цягнік Параф’янава - Докшыцы. Канечны яго прыпынак знаходзіўся каля перасячэння вуліц Даўгінаўскай і Ветранай. У снежні 1945 года вузкакалейка зачынена, а паравозы з вагонамі перададзены на адно з торфапрадпрыемстваў на Барысаўшчыне.

У 1950-я гады было створана штучнае возера на Бярэзіне, якое было пашырана ў 1967 годзе. Хутка пасля вайны ў былым млыне Шэймана пастаўлены дызельны электрагенератар, які да падводу ў 1962 годзе лініі электраперадач напругай 35 кВ забяспечваў горад электрычнасцю. У 1962 годзе былі ўзведзены падстанцыя і РЭС. Пазней дадаткова была збудавана лінія 110 кВ, а недалёка ад горада прайшла адна з магутнейшых у Еўропе ліній электраперадач Ігналінская АЭС - падстанцыя “Беларуская” напругай 750 кВ. У 1964 годзе быў узведзены малаказавод. У 1967 годзе была заасфальтавана галоўная вуліца горада, узведзены кінатэатр, створаны хлебазавод. У 1973 годзе ўзведзены новы будынак школы №1. Для райкама партыі напачатку быў збудаваны двухпавярховы будынак на плошчы Палявога - якраз на месцы касцёла. Пазней быў узведзены трохпавярховы райкам пры вуліцы Ленінскай, дзе зараз размешчаны гарадскі цэнтр культуры. Увесь цэнтр горада быў забудаваны новымі будынкамі, а вось старая забудова практычна не захавалася. У той час шмат зрабіла для аднаўлення горада першы сакратар райкама партыі Ульяна Крышталевіч, якая была ўзнагароджана зоркай Героя сацыялістычнай працы. Як успамінае Мікалай Чысцякоў, нягледзячы на сваю пасаду, яна заўжды працавала разам з людзьмі на суботніках. У 1951 годзе пачалі працаваць курсы падрыхтоўкі вадзіцеляў, пазней была ўзведзена аўташкола, у будынку якой сёння месціцца прадпрыемства “Міран-парфюм”. У Докшыцах дзейнічаў і аэрапорт. Узлётна-пасадачная паласа была на месцы школы №2. З 1960 года была адчынена штодзённая авіялінія Віцебск - Докшыцы - Мінск, якую абслугоўваў самалёт Ан-2. У сярэдзіне 1980-х гг. авіярэйсы былі спынены, а аэрапорт ліквідаваны. У 1959 годзе заснаваная міжкалгасная будаўнічая арганізацыя, якая ў 1986 годзе была аб’яднаная з ПМК-83 і атрымала назву ПМК-52. Існуе і меліярацыйнае ПМК-48 (зараз ПМС), якая займаецца будаўніцтвам і эксплаутацыяй меліярацыйных сістэм.

Тым не менш, пасляваенныя гады сталі не толькі часам аднаўлення і будаўніцтва, але і часам разбурэнняў. У 1965 годзе былі знішчаныя яўрэйскія могілкі на скрыжаванні вуліц Піянерскай і Маякоўскага. На іх месцы зроблены парк. На месцы другіх яўрэйскіх могілак на поўначы горада збудаваны будынак раёна электрасетак. Старажытныя хрысціянскія могілкі на вуліцы Даўгінаўскай у сярэдзіне 1960-х гг. ператвораны ў парк піянераў, а капліца, што стаяла там, знішчана. На месцы могілак ў 1967 годзе быў пастаўлены помнік Леніну. Як у кожным савецкім горадзе, тут быў помнік Леніну, а галоўная вуліца горада насіла назву Ленінская. На плошчы Палявога каля райкама партыі вісеў плакат, дзе быў намаляваны Ленін, які, здавалася, глядзеў на працоўных, якія міма плаката ішлі ў рэстаран пахмяліцца, і было напісана «Верной дорогой идёте, товарищи». Па гэтай прычыне плакат стаў прадметам шматлікіх жартаў. Колькі ж плакатаў і лозунгаў вісела па ўсім горадзе - цяжка пералічыць.

20 студзеня 1960 года быў ліквідаваны Бягомльскі раён, значная частка якога далучана да Докшыцкага, а Докшыцкі раён апынуўся ў складзе Віцебскай вобласці. 25 снежня 1962 года быў ліквідаваны і Докшыцкі раён, які далучылі да Глыбоцкага. Аднак такое ўзбуйненне было вельмі нязручнае з-за адсутнасці чыгункі і добрых дарог на Бягомльшчыне. Таму 6 студзеня 1965 года Докшыцкі раён быў адноўлены, да таго ж, да яго быў далучаны Ваўкалацкі сельсавет Пастаўскага раёна. Докшыцкі раён уваходзіў напачатку ў склад Вілейскай, з 20 верасня 1944 года - Полацкай, а з 8 студзеня 1954 года - Маладзечненскай вобласці.

За 1960-я гады ў Докшыцах было ўстаноўлена некалькі помнікаў героям і ахвярам Другой Сусветнай вайны. У 1961 годзе пастаўлены помнік на брацкай магіле 101 савецкага салдата і 29 партызанаў на Базарнай плошчы, перайменаванай у гонар Героя Савецкага Саюза Івана Палявога, загінуўшага на тэрыторыі Докшыччыны. Ён быў лётчыкам авіяпалку, які базіраваўся на аэрадроме каля Слабады і 20 жніўня 1944 года загінуў, вяртаючыся з баявога вылету. Лётчык быў пахаваны на могілках у Малажанях, пазней перазахаваны на плошчы ў Докшыцах. У 1964 годзе ў Докшыцкай сярэдняй школе адчынены музей ў яго гонар. 21 верасня 1964 года пастановай № 428 Савета Міністраў БССР школе было прысвоена імя Палявога. У гонар Палявога была перайменаваная вуліца Палявая. У тым жа 1961 годзе пастаўлены абеліск на брацкай магіле 350 ваеннапалонных. У 1968 годзе пастаўлены помнік на месцы масавага знішчэння мясцовага насельніцтва і расстрэлу яўрэяў пры вуліцы Маякоўскага. У 1979 годзе каля ваенкамата быў узведзены так званы “помнік Вызвалення”, які ўяўляе сабой пілон, завершаны кубам, на якім адлюстраваны твар савецкага воіна і напісана, якія дывізіі вызвалялі Докшыцы.

У 1977 годзе распрацаваны генеральны план развіцця горада. Новы генплан створаны ў 1992 годзе. Узводзіліся новыя мікрараёны шматпавярховых дамоў, а пад канец 1980-х - напачатку 1990-х гадоў актыўна будаваліся прыватныя жылыя дамы. На ўскраінах горада з’яўляліся цэлыя вуліцы новых дамоў. Паміж Докшыцамі і Лапутамі ў садзе вырасла цэлая вуліца асабнякоў, збудаваных мясцовымі чыноўнікамі і кіраўнікамі прадпрыемстваў, названая ў народзе “Царскім Сялом”. Зараз гэты працэс запаволіўся, будаўніцтва прыватнага жылля вядзецца не так актыўна. Напрыканцы 1980-х гадоў вакол горада была ўзведзена аб’язная дарога.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка