Мингорисполком




старонка23/26
Дата канвертавання15.03.2016
Памер5.25 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26

І. Р а м а н а в а,

кандыдат гістарычных навук, Мінск


ПАЛІТЫЗАЦЫЯ ПАЎСЯДЗЁННАГА ЖЫЦЦЯ ГОРАДА Ў МІЖВАЕННЫ ПЕРЫЯД

(на прыкладзе г. Мінска)
Бальшавікі канструявалі новую культурную прастору пры дапамозе значнага спектра мерапрыемстваў. Сярод іх – стварэнне новага культурнага ландшафта шляхам шматлікіх перайменаванняў. Замест існаваўшых раней амаль у кожным горадзе Уладзімірскіх, Нікольскіх і Спаскіх вуліц узніклі Савецкія, Народныя, Чырвонаармейскія, Камуністычныя і г.д. Рэвалюцыйныя назвы даваліся прадпрыемствам і нават дзіцячым дашкольным установам. Першыя перайменаванні ў Мінску праходзілі ў 1919, 1922 гг. У гэты час вуліцы набылі імёны К.Маркса, Ф.Энгельса, К.Лібкнехта, Р.Люксембург, Я.Свярдлова, В.Валадарскага, М.Урыцкага, з’явілася плошча Парыжскай камуны, губернатарскі парк стаў садам «Прафінтэрн». У 30-я гады яшчэ шэраг вуліц атрымалі імёны рэвалюцыянераў і камуністычных дзеячаў: С.Кірава, В.Куйбышава, А.Мяснікова, К.Цэткін, В.Чапаева, М.Шчорса і інш.

Гербы і старыя эмблемы саступалі месца савецкай сімволіцы, здымаліся ўсе манархічныя помнікі, новыя помнікі адкрываліся ў памяць рэвалюцыянераў усіх часоў і народаў і асоб, аднесеных бальшавікамі да прагрэсіўных дзеячаў. У Мінску пачаткам рэалізацыі гэтага плана сталі помнікі салдату-рэвалюцыянеру Г.Леккерту (1917 г. скульптар А.Краснапольскі) і часовы бюст-помнік К. Марксу (1920 г., скульптар К.Елісееў). Новабудуемыя ўрадавыя ўстановы шырока аздабляліся барэльефамі і тэматычнымі пано, скульптурнымі кампазіцыямі на тэмы рэвалюцыйнай барацьбы і сацыялістычнага будаўніцтва. Так, пры будаўніцтве Дома ўрада была створана галерэя скульптурных партрэтаў: К.Маркс і Ф.Энгельс (скульптар М. Керзін), Г.Бабёф, Ф.Дзяржынскі, А. Мяснікоў (скульптар З.Азгур), М.Чарнышэўскі (скульптар А.Арлоў), К. Лібкнехт (скульптар Г.Ізмайлаў), цэнтрам скульптурна-архітэктурнай кампазіцыі стаў помнік У.Леніну (скульптар М.Манізер). Скульптурным аздабленнем суправаджалася будаўніцтва Дома афіцэраў, Палаца піянераў і іншых будынкаў.


Фактычна з першых дзён савецкай улады бальшавікамі арганізоўвалася і праводзілася вялікая колькасць урачыстасцяў. Да ранейшых рэлігійных, паступова выцясняючы іх, дадаліся шматлікія новыя святы і памятныя даты: 1 Мая, гадавіны Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый, Парыжскай камуны, дэманстрацыі ў падтрымку савецкай улады і бягучых рэвалюцыйных падзей у Еўропе і інш. Бальшавіцкая ўлада для сцвярджэння ўласнай легітымнасці мабілізавала сакральныя сімвалы мінулага: новыя свецкія святы ўспрынялі шмат з рэлігійных урачыстасцяў (жалобныя інтанацыі цырыманіяла, дэкарыраванне будынкаў і калон дэманстрантаў чырвонымі і чорнымі палотнішчамі і стужкамі; гірлянды; абавязковае наведванне могілак ці памятных месцаў). У савецкай прапагандзе 1 Мая часта называлася «Чырвонай пасхай працоўных». Абавязковымі кампанентамі святаў з’яўляліся мітынгі і шэсці, сходы рабочых і служачых па іх установах, спектаклі, канцэрты, вечары ўспамінаў. Пры дапамозе ўсіх гэтых мерапрыемстваў мадэліравалася новая культурная памяць: мінулае малявалася змрочным і поўным пакут, насельніцтва павінна было асацыіраваць сябе з бунтарамі – ахвярамі старога парадку і барацьбітамі за вызваленне працоўных.

Сіламі мастацкай самадзейнасці горада Мінска ў 1921 г. у садзе «Прафінтэрн» было праведзена масавае тэатралізаванае дзеянне «Праца і капітал». Шмат увагі ўлады надавалі прапагандзе спорту, з мэтай яго папулярызацыі праводзіліся вялікія фізкультурныя святы, першае з іх рэспубліканскага маштабу адбылося ў Мінску ў 1924 г. Масавым народным святам у Мінску суправаджалася перадача самалёта «Савецкая Беларусь» (быў пабудаваны на ахвяраванні працоўных) Чырвонай Арміі 25 ліпеня 1923 г. Аднак было б вялікім спрашчэннем лічыць, што новыя святы навязваліся рабочым. «Маленькі чалавек» ахвотна ўдзельнічаў у «карнавалізацыі».

Яшчэ большай пампезнасцю вылучалася падрыхтоўка і правядзенне розных палітычных кампаній і акцый. Так, напярэдадні справаздачнай кампаніі Мінскага гарсавета 1934 г. па ініцыятыве камсамола было арганізавана факельнае шэсце па гораду. Непасрэдна пад час перавыбарчай кампаніі шырока праводзіліся сходы працоўных, жонак рабочых, работніц, мітынгі, масавыя дэманстрацыі, практыкаваўся гэтак званы «Жывы паказ дасягненняў Гарсавета», сярод мерапрыемстваў якога былі экскурсіі, наведванне кватэр рабочых, чаяванні, калектыўныя чытанні і г.д. З нагоды падрыхтоўкі да выбараў у Вярхоўны Савет у г. Мінску ў кастрычніку 1937 г. быў праведзены масавы агульнагарадскі мітынг, у якім, згодна з афіцыйнымі звесткамі, удзельнічала каля 70 тыс. чалавек, а ў мітынгу равеснікаў Кастрычніка і маладых выбаршчыкаў – каля 40 тыс. чалавек. Падтрымку рашэння ЦК ВКП(б) аб выдзяленні Варашылава ў Вярхоўны Савет ад Мінскай гарадской выбарчай акругі павінен быў сімвалізаваць сабой мітынг 55 тыс. працоўных горада. Непасрэдна пад час выбараў у Вярхоўны Савет у гарадскім мітынгу, як паведамлялася ў ЦК КП(б)Б, удзельнічала ўжо 150 тыс. чалавек.

Усё гэта побач з верай часткі насельніцтва (перш за ўсё моладзі) у светлае будучае, безумоўна, мела вялікае псіха-эмацыянальнае ўздзеянне. Людзі на некаторы час забываліся аб цяжкасцях паўсядзённага жыцця. Асобныя «сігналы» аб сапраўдным становішчы горада значэння не мелі.

Кантэкст паўсядзённасці ствараюць міфы. У новых умовах творчасць міфаў і іх укараненне стала асноўнай задачай разгалінаванага агітацыйна-прапагандысцкага апарата. Кожны дзень праз радыё і газеты, на мітынгах і сходах працоўным даводзілі, што з ліквідацыяй эксплуатацыі і прывілегій, ростам вытворчасці сацыялізм абавязкова прынясе дастатак і ўзровень жыцця павысіцца. Людзі павінны былі зразумець неабходнасць часовых ахвяр і цяжкасцей на шляху пераадолення адсталасці – спадчыны царскай Расіі. Прапагандысцкі апарат даводзіў да людзей, што да рэвалюцыі ў працоўных не было шансаў атрымаць адукацыю, а зараз яны могуць стаць інжынерамі; тады сялян эксплуатавалі памешчыкі, а рабочых – буржуі, зараз рабочыя і сяляне – уласнікі зямель, фабрык і заводаў. З пераходам да здзяйснення «рэвалюцыі зверху» супрацьпастаўленне «тады» і «зараз» шырока выкарыстоўвалася і самім народам, але ў перавернутым выглядзе: адбывалася ідэалізацыя часоў НЭПа, Леніна, Троцкага, узнікалі вобразы дарэвалюцыйнага «веку багацця».

Існаваў і іншы міф, паводле сваёй дыхатаміі даволі падобны на папярэдні, але галоўным крытэрыем раздзелу быў не часовы фактар, а геаграфічны: «тут» – у першай дзяржаве рабочых і сялян і «там» – ва ўсім астатнім капіталістычным свеце. Працоўныя верылі, што ўсе даброты, якія дасягнуты ў іх, былі створаны імі і што ўвесь астатні свет пазбаўлены гэтага (школа, ахова здароўя і г.д.). Людзей пераканалі, што імперыялісты ўсіх капіталістычных краін не сёння — заўтра паспрабуюць раздавіць адзіную ў свеце сацыялістычную дзяржаву. Складаныя міжнародныя абставіны былі даволі моцным аргументам на карысць фарсіравання сацыяльна-эканамічных змен, служылі добрым абаснаваннем палявання на розных «шпіёнаў» унутры краіны.

Новае сацыялістычнае грамадства абвяшчалася грамадствам высокай культуры і быта. Рэлігія была аднесена да цемрашальства і павінна была саступіць месца навуцы. Састаўной часткай культурнага выхавання рабочых станавілася развіццё г.зв. свядомасці, якая ўключала ў сябе ўменне разбірацца ў пытаннях міжнароднага становішча, класавай барацьбы і г.д. Перавыхаванне рабочых праводзілася пры дапамозе шырокай сеткі парт- і палітасветы. У 1934 г. у Мінску ўстановамі такога тыпу было ахоплена каля 15 тыс. чалавек, дзейнічала 547 партшкол і марксісцка-ленінскіх гурткоў. Асноўнымі культурна-асветніцкімі і выхаваўчымі ўстановамі ў гарадах, у тым ліку і ў Мінску, станавіліся клубы, якія ажыццяўлялі свае функцыі шляхам арганізацыі лекцый, дакладаў, гутарак на палітычныя, эканамічныя, прыродазнаўчыя тэмы, пастаноўкі канцэртаў і спектакляў, дэманстрацыі кінафільмаў. Усё большае месца ідэалагічныя дысцыпліны займалі ў навучальных праграмах ВНУ і тэхнікумаў і нават школ. Так, удзельнік акадэмічнай канферэнцыі 1926 г. дацэнт Латвійскага універсітэта Блесэ, даволі высока ацэньваючы культурную працу на Беларусі ўвогуле, тым не менш адносна сістэмы адукацыі адзначаў: «Трагедия только в том, что дети в общем относятся к работе поверхностно. Например: во время работы по русскому и белорусскому языку, как мне приходилось наблюдать, они только балуются и к концу срока сдают работу, состоящую из общих стереотипных фраз с коммунистическим содержанием, ежедневно ими слышанных или почерпнутых из газет. Поэтому такая работа, с малыми исключениями, приносит мало пользы, и сами коммунисты признают, что дети кончают школу без серьезных фактических знаний».
Ідэалагічным зместам напаўняліся кнігі, п’есы, кінафільмы; неадпавядаючыя новаму зместу і задачам выхавання савецкага чалавека падлягалі забароне і ліквідацыі. Так, спіс забароненых да распаўсюджвання твораў у 1937 г. складаў 399 выданняў. Пазбаўленню ад пасад і ізаляцыі ў 30-я гады падлягалі і педагагічныя кадры, якім з прычыны іх сацыяльнага паходжання альбо палітычных схільнасцей, нельга было даверыць выхаванне падрастаючага пакалення. Напрыклад, пасля партыйнай чысткі 1933 г. у Вышэйшай сельскагаспадарчай школе не было кіраўніка кафедры гісторыі Захаду і выкладчыкаў па ўсіх гістарычных дысцыплінах. На думку спецорганаў, тут патрабавалі замены кіраўнікі кафедр аграноміі, жывёлагадоўлі «як незабяспечваючыя ідэалагічнай вытрыманасці прапрацоўкі гэтых дысцыплін». Наступная найбольш масавая хваля арыштаў беларускай інтэлігенцыі прыйшлася на 1937 г. Кампраметуючы матэрыял быў сабраны на 266 з 1057 настаўнікаў г. Мінска, на 49 з 89 выкладчыкаў Мінскага педагагічнага інстытута і інш., шмат хто з іх падлягаў неадкладнаму арышту. Фактычна паралізаванай аказалася праца многіх навуковых устаноў.

Сведчаннем рэвалюцыйнага рамантызму і ідэалізацыі рабочага класа з’яўлялася спісванне ўсіх форм дэвіантных паводзін на «спадчыну капіталістычнага мінулага». У новых сацыяльных умовах такія з’явы апрыоры не павінны былі мець месца. Галоўнай задачай станавілася не толькі і не столькі пакаранне злачынцаў, колькі іх перавыхаванне. Класавы падыход у прававой сістэме правацыраваў беспакаранасць «пралетарскай» злачыннасці – часцей хуліганства. Спадчынай буржуазна-капіталістычнага мінулага лічылася і прастытуцыя.

У 30-я гады ацэнка ўсіх форм дэвіантных паводзін рэзка змянілася, усе выхаваўча-прафілактычныя мерапрыемствы былі згорнуты. Асобы, якія злоўжывалі спіртнымі напоямі, былі аб’яўлены прыслужнікамі трацкісцка-зіноўеўскай банды; факты хуліганства пачынаюць разглядацца ў першую чаргу як злачынствы супраць устоеў сацыялізма; прастытуткі былі сасланы ў лагеры і калоніі жорсткага рэжыму. Высяленнем, забаронай пражываць у Мінску і рэпрэсіямі супраць «былых людзей» і «недобранадзейных», аблавамі на маргіналаў суправаджаўся працэс пашпартызацыі і ўвядзення рэжыму прапіскі ў першай палове 30-х гг.
Нярэдка рэакцыя на афіцыйную прапаганду была адваротнай чакаемай. Так, рабочыя пісалі ў ЦВК: «Мы работающие рабочие хотели бы так жить, как в Америке безработные, и мы больше ничего не хотели бы […] в газетах наших пишут, что за границей безработные в мусорных ямах гнилые яйца собирают и кушают и что стоят в очередях за чашкою супа. Попробуйте у нас найти в мусорных ямах гнилое яйцо, уверяем, что не найдете, ибо у нас работающий сам его скушает»; «Все по старому. Милиция та же полиция, раньше были фабриканты, теперь директора – прибыль идет государству»; «Наша жизнь хуже, чем при царизме […] В старое время нас так дерзко с работы не гнали и не издевались, как сейчас». Прапагандысцкія штампы даволі шырока выкарыстоўваліся рабочымі ў іх сумным гумары. З нагоды павышэння цэн у 1939 г. працаўнікі водаканала абмяркоўвалі падзею: «Улучшается положение рабочего класса, если костюм стоил 150 руб., — то теперь 300 р.».

Часткай грамадска-палітычнага жыцця сталіцы сталі паказальныя працэсы над «ворагамі народа». Праўдападобнасць сцэнарыя, прызнанне «ворагамі» сваёй «віны» і магутная падтрымка сродкаў масавай інфармацыі рабілі сваю справу: насельніцтва з энтузіязмам падключалася да выкрыцця «агентаў імперыялізма», «шпіёнаў» і г.д. Пад час праверкі партдакументаў у Мінскай партыйнай арганізацыі на 15 верасня 1935 г. паступіла каля 700 заяў выкрывальнага характару, акрамя таго, велізарная колькасць заяў паступала ў вуснай форме непасрэдна членам бюро гаркома.

Удзельнікі шматтысячных мітынгаў сталіцы далучаліся ў сваім бескампрамісным патрабаванні самай жорсткай кары для «заклятых ворагаў народа» пад час працэсаў над Зіноўевым і Каменевым, Тухачэўскім і Якірам і інш. Такія патрабаванні зноў жа суправаджаліся выкрыццём «ворагаў», заклікамі да выканання і перавыканання планаў, узяццем на сябе павышаных абавязацельстваў.

Ніводнае эканамічнае мерапрыемства не пускалася ўрадам на самацёк. Зніжэнне цэн на хлеб і адмену карткавай сістэмы на шэраг прадуктаў (1935 г.) сярод рабочых горада, каб яны не забыліся аб тым, што партыя клапоціцца аб іх, папулярызавалі 60 кваліфікаваных агітатараў. Аднак рабочыя выказвалі думкі: «Нам это ничего не дает, мы мясо не ели и есть не будем, дети наши голодали и голодать будут»; «Снижение мизерное и правительство не дает реального роста благосостояния, а только дразнится».

Адкрыты гандаль не атрымаўся. Даволі хутка краіна зноў спаўзла да нарміраванага продажу. Нябудучы ў стане забяспечыць вольны гандаль хлебам эканамічна, Палітбюро спрабавала рэпрэсіямі спыніць стыхійны зварот да карткавай сістэмы, адміністрацыйна-рэпрэсіўнымі мерамі вялася барацьба з «прадуктовым дэсантам» і чэргамі.

Новая ўлада сістэматычна праводзіла дыскрымінацыю па класаваму прызнаку ва ўсіх важных для паўсядзённага жыцця сферах: у адукацыі, правасуддзі, прадастаўленні выбарчага права, жылля, размеркаванні картак. У сталінскай сістэме забеспячэння амаль адсутнічала сацыяльная справядлівасць і ў гіпертрафіраваным выглядзе быў выражаны прынцып дзяржаўнай выгады. Індустрыяльны прагматызм знайшоў сваё выражэнне ў тым, што гараджане атрымлівалі перавагі перад вясковымі жыхарамі, а насельніцтва буйных прамысловых цэнтраў – перад жыхарамі малых і неіндустрыяльных гарадоў. У 30-я гады ў перыяды крызісаў не гараджане ехалі ў вёску за харчаваннем, а, наадварот, вяскоўцы спрабавалі набыць хлеб і іншыя прадукты ў гарадах. Так, па звестках, пададзеных у газету «Звязда», у 1937 г. у Мінск прыбывала штодзень не менш 10 тыс. абарваных, босых, антысавецкі настроеных сялян. Лепшае і першачарговае забеспячэнне Масквы і Ленінграда выклікала незадавальненне рабочых Мінска: «Все мы рабочие и имеем одни и те же права».

Адным з шырока выкарыстоўваемых бальшавікамі сродкаў вырашэння эканамічных цяжкасцей з’яўлялася рэпрэсіўная палітыка: калі прызывы і лозунгі пераставалі натхняць працоўных на штодзённыя подзвігі, «закручваліся гайкі», прыкладам чаму служыць перадваеннае рабочае заканадаўства.

Насельніцтва даволі хутка стала авалодваць бальшавіцкімі культурнымі арыенцірамі і інтэрпрэтацыйнымі стэрэатыпамі. Усё негатыўнае і варожае, у тым ліку ў саміх савецкай сістэме і камуністычнай партыі, стала ідэнтыфіцыравацца з «конррэвалюцыйнасцю».

Такім чынам, можна гаварыць аб пранікненні палітыкі ва ўсе сферы паўсядзённага жыцця. У большасці жыхароў СССР выбар быў невялікі: альбо праяўляць знешнюю лаяльнасць да рэжыму, «падыграваць» яму, альбо пазбавіцца пайка, а часам і маёмасці, свабоды і нават жыцця. Як адзначае расійскі даследчык І. Нарскі: «Патрэбна было вельмі дасадзіць людзям, каб, маючы такую альтэрнатыву, яны ўсё ж праяўлялі нездаволенасць рэжымам».

Разам з тым сталінізм быў моцным імкненнем мільёнаў людзей да «светлага заўтра». У гісторыі краіны (і сусвету) цяжка знайсці падобны прыклад сацыяльных, эканамічных і палітычных зру­хаў. Гэта была на самай справе эпоха дасягненняў, але, як заўважыла Ш. Фіцпатрык, і эпоха хвальбы, шуміхі і бессаромнага перабольшвання ўсяго дасягнутага.




Ю. К с е н е в і ч,

навуковы супрацоўнік Нацыянальнага музея

історыі і культуры Беларусі, Мінск
СТАНАЎЛЕННЕ САВЕЦКАЙ МУЗЕЙНАЙ СПРАВЫ

Ў МІНСКУ: МУЗЕЙ РЭВАЛЮЦЫІ БССР 1926 – 1941 гг.
Сёння ў жыцці музеяў Беларусі назіраюцца значныя змены. З’яўляюцца новыя профілі і тыпы музеяў, экспазіцыйныя рашэнні, формы селекцыі і тэзаўрацыі, вядзецца пошук ідэальнага камунікацыйнага працэсу ў параўнанні з дзейнасцю музеяў у савецкі перыяд. Разам з тым музейным установам прыходзіцца пераадольваць шэраг праблем, такіх, як мізэрная матэрыяльна-тэхнічная база, адсутнасць адпаведных умоў для захоўвання і навуковай апрацоўцы калекцый і г.д.

Усё гэта сведчыць аб недаацэнцы кіруючымі органамі магчымасцей музеяў у дзеле захоўвання і вывучэння культурна-гістарычнай спадчыны.

У сувязі з гэтым вялікую цікавасць уяўляе гістарычны вопыт. Крытычнае асэнсаванне мінулага з усведамленнем адмоўнага і станоўчага паспрыяе фарміраванню аптымальнай музейнай мадэлі.

Агляд гістарыяграфіі паказвае, што гісторыя музейнай справы разглядалася шэрагам даследчыкаў, аднак асобнай працы, прысвечанай Музею рэвалюцыі БССР, да гэтуль не было.


Мэтай работы вызначана вывучэнне гісторыі музея як сацыяльнага інстытута, эвалюцыі яго структуры, кадравага складу, які часам у самых неспрыяльных умовах знаходзіў магчымасць вывучаць і захоўваць помнікі гісторыка-культурнай спадчыны.

Прадстаўленае даследаванне грунтуецца на архіўных крыніцах КДБ, Нацыянальнага архіва РБ, Расійскага архіва сацыяльна-палітычнай гісторыі і ўспамінах сваякоў былых супрацоўнікаў музея, запісаных аўтарам.

У першыя гады савецкай улады адметнай з’явай у развіцці музейнай справы было стварэнне музеяў новага тыпу – музеяў рэвалюцыі. На прыканцы 1920-х гг. колькасць гісторыка-рэвалюцыйных музеяў СССР, падлічаная па архіўных даных і перыёдыцы тых гадоў, перавышала 100. Знаходзячыся ў сістэме Гістпарта, гэтыя музеі разглядаліся, як дзейсныя інструменты прапагандысцкай і ідэйна-выхаваўчай работы.

Дом-музей I з‘езда РСДРП, які адкрыўся 14 сакавіка 1923 г. у Мінску, у доме № 135 па вул. Савецкай, стаў першым музеям, прысвечаным палітычнай гісторыі ў БССР. Праз тры гады, а менавіта 2 мая 1926 г., на асігнаванні СНК узнік яшчэ адзін падобны музей – Музей рэвалюцыі БССР па вуліцы Урыцкага, 4-а, у новым двухпавярховым будынку плошчай у 720 кв.м. (месца цяперашняй вуліцы Гарадскі вал, дзе яна перакрыжоўваецца з вуліцамі Інтэрнацыянальнай і Валадарскага), а Дом-музей I з‘езда РСДРП стаў яго філіялам.

Паводле распараджэння Бюро ЦК КП(б)Б ад 7 мая 1926 г. на ЦВК БССР ускладаўся абавязак фінансавання Музея рэвалюцыі, а кіраўніцтва ім было даручана Гістпарту ЦК КП(б)Б. Арганізоўваліся камандзіроўкі па абласных цэнтрах, а таксама ў Маскву і Ленінград у мэтах пошуку і збору матэрыялаў. Экспазіцыя музея будавалася па ўзоры Дзяржаўнага музея Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі ў Петраградзе і Музея рэвалюцыі СССР у Маскве і ў асноўным уключала копіі матэрыялаў па гісторыі рэвалюцыйнага руху ў Расіі. Так, з 1300 экспанатаў на 1925 г. толькі каля 400 адносіліся да Беларусі. Але быў і беларускі аддзел, які меў арыгінальныя дакументы: фотаздымкі, партрэты, архіўныя матэрыялы, пракламацыі БСГ, Бунда, народнікаў і інш., каштоўныя помнікі палітычнай гісторыі. Час станаўлення музея прыпадаў на спрыяльны перыяд беларусізацыі, калі нацыянальная палітыка бальшавікоў садзейнічала росквіту асветы і культуры. Сярод кіраўніцтва БССР яшчэ было разуменне, што без вывучэння матэрыялаў розных партый, якія дзейнічалі на Беларусі, немагчыма дэтальна вывучыць гісторыю партыі бальшавікоў. Музей працаваў штодзённа, акрамя паня-дзелка, з 12 да 18 гадзін, а ў нядзелю – з 11 да 15 гадзін. Чырвонаармейцы і вучні ад аплаты вызваляліся. За чатыры месяцы праз яго залы прайшло 7000 наведвальнікаў.

Другая палова 1920-х гг. была перыядам росту музея: актыўнага назапашвання фондавых матэрыялаў, пашырэння прапагандысцкай работы. З 1926 па 1928 гг. колькасць музейных прадметаў павялічылася амаль удвая – з 4333 да 5742 адзінак. Аднак спецыфіка складу фондаў вызначалася тым, што з 5742 адзінак толькі 156 адносілася да рэчавых і мастацкіх матэрыялаў, астатнія – фотаздымкі, дакументы і друкаваныя матэрыялы. Відавочным быў і рост наведвальнікаў. Калі ў 1926 г. музей наведала 6970 чалавек, то ў 1928 г. – 9609 чалавек.

30-я гг. на Беларусі адзначаны згортваннем беларусізацыі і масавымі рэпрэсіямі. Адстойванне інтарэсаў нацыянальнай культуры і нават прыналежнасць да яе разглядаліся як варожыя сацыялізму. Такое палітычнае становішча ў краіне не магло не адбіцца на дзейнасці Музея рэвалюцыі. Кожны крок музейшчыкаў трапляў пад жорсткі кантроль. Нягледзячы на поспехі ў збіранні і навуковай апрацоўцы рэвалюцыйных і партыйных матэрыялаў, перабудову экспазіцыі ў сакавіку 1930 г. і рост наведвальнікаў, работа музея прызнавалася не адпаведаючай тым задачам, якія ставіліся перад ім як органам «масавай прапаганды гісторыі рэвалюцыі на Беларусі разам з гісторыяй КП(б)Б». Недахопам лічылася недастатковасць экспанатаў па гісторыі рэвалюцыйнага руху КП(б)Б і УКП(б) у параўнанні з колькасцю матэрыялаў нацыянальных партый, абмежаванасць экспанатаў музея перыядам грамадзянскай вайны і поўнай адсутнасцю матэрыялаў сацыялістычнага будаўніцтва 1921 – 1931 гг., адзначалася слабае мастацкае і тэхнічнае афармленне.

5 снежня 1931 г. Прэзідыум ЦВК БССР зацвердзіў чарговы статут Музея рэвалюцыі БССР, які амаль што паўтарыў папярэднія 1929 і 1930 гг., дзе вызначалася, што «Музей рэвалюцыі БССР з’яўляецца навуковай установай палітвыхаваўчага характару і мае сваёй мэтай масавую прапаганду сярод пралетарыяту, калгаснікаў і шырокіх працоўных мас БССР гісторыі рэвалюцыйнага руху і класавай барацьбы, ставячы ў цэнтры сваёй работы гісторыю пралетарыяту, пралетарскай рэвалюцыі і Камуністычнай партыі...», аднак самастойнасць кіраўніцтва музея значна абмяжоўвалася спецыяльна створаным навуковым саветам, у склад якога ўвайшлі прадстаўнікі Інстытута гісторыі партыі, Беларускай Акадэміі навук, Цэнтральнага бюро краязнаўства, Наркамасветы, Дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення, Цэнтральнага архіўнага кіраўніцтва, рэдакцыі газеты «Звязда», Цэнтральнага савета.

На працягу 1930-х гг. Музей рэвалюцыі БССР перыядычна падпадаў пад жорсткую крытыку вышэйшага рэспубліканскага кіраўніцтва. ЦК КП(б)Б настойваў на рэарганізацыі музея. Паступова ўсё, што тычылася беларускага, нацыянальнага, знікла са стэндаў музея. Перавага аддавалася адлюстраванню гісторыі РКП(б) і дзейнасці У. Леніна і І. Сталіна. Але любая рэарганізацыя не задавальняла ЦК КП(б)Б. Нават ставілася пытанне аб зачыненні музея ў 1933 і 1936 гг.

У 1936 г. Музей рэвалюцыі наведала камісія з Інстытута гісторыі партыі, якая выявіла шэраг «буйных палітычных памылак нацыянал-дэмакратычнага і трацкісцкага паходжання»: «доклад тов. Берия использован чрезвычайно слабо», «совершенно не показана огромная руководящая работа в эпоху реакции и подёма вождя партии тов. Сталина», «продолжает красоваться фото врага партии троцкиста Невского», «помещены два документа за подписью Чернушевича Дмитрия (беларускі эсер. – Ю.К.), исключенного из партии во время проверки документов» і г.д. Галоўным віноўнікам, вядома, заўсёды прызнавалі дырэктара, таму не дзіва, што за пятнаццаць год працы музея ЦВК БССР змяніў у ім дзевяць дырэктараў: Самуіл Агурскі, Мікалай Шапавалаў, Іосіф Раманчук, Ашэраў, Леон Майзель, Мікалай Кушнераў, Арцём Данільчык, Іосіф Раманчук, Мікалай Гракаў, Гдалій Скакальскі – ніводны з іх не ўтрымліваўся на пасадзе больш за два гады.

Ашэраў страціў партыйны білет, а разам з ім і пасаду. Мікалай Кушнераў раптоўна памёр. У 1936 г. быў арыштаваны А. Данільчык. Праз тры гады той жа лёс напаткаў І. Раманчука. Ахвярамі сталінскіх рэпрэсій сталі і некаторыя музейныя супрацоўнікі: у 1935 г. быў асуджаны М. Кійко, у 1937 г. – С. Розіна (Сара Разганская), у 1938 г. – Макс Злота і С. Агурскі, у 1943 г. – Г. Скакальскі.

С. Агурскаму падчас следства нагадалі, што ён у экспазіцыі музея змяшчаў матэрыялы Бунда, БСГ, эсэраў і іншых апазіцыйных партый.

А. Данільчыка абвінавачвалі ў тым, што ў музеі «красаваліся» фотаздымкі трацкістаў Г.Гая і У.Неўскага.

І. Раманчуку, якому ЦК КП(б)Б двойчы даручала кіраўніцтва музеям, урэшце «прышпілілі» шкодніцкі ўчынак па затрымцы рээкспазіцыі.

М. Кійко, як парторг музея, «недастаткова мабілізаваў камуністаў на выпраўленне шэрагу палітычных памылак у працы музея».

С. Розіна дапускала ў рабоце шэраг палітычных «ляпсусаў», праявіла палітычную слепату і няпільнасць у адносінах да выставы «Шлях Леніна», арганізаванай дырэктарам Ашэравым, дзе былі змешчаны матэрыялы аб Троцкім.

М. Злота захоўваў у адкрытым фондзе артыкулы Троцкага, Зіноўева і Сасноўскага.

Усе пералічаныя асобы абвінавачваліся ў контр-рэвалюцыйнай, шпіёнскай дзейнасці і былі асуджаны па артыкулах 68, 72 або 76 Крымінальнага кодэкса БССР. Толькі Г. Скакальскі пазбег расправы. Аднак падчас Вялікай Айчыннай вайны ён не паспеў эвакуіравацца з Мінска і самастойна рушыў на Усход. Па дарозе быў затрыманы нямецкай паліцыяй, прымусам нейкі час працаваў у якасці перакладчыка, а калі нарэшце ён трапіў да савецкіх войскаў, то быў асуджаны як здраднік.

Вывучэнне судовых спраў паказвае, што людзей абвінавачвалі асабліва не клапоцячыся пра доказы. Многія пратаколы допыту падпісваліся абвінавачваемымі пад жорсткім прымусам і здзекамі. Пра гэта сведчаць лісты асуджаных. Вось некаторыя вытрымкі з іх. І. Раманчук: «Ко мне применены были всевозможные физические пытки до потери сознания»; С. Розіна: «избивали меня двое: следователь, который вел мое следствие и другой, вошедший во время допроса. Своими ногами он бил меня в живот. За волосы тянул меня по полу и головой бил в стену. Ремнём избивали меня по всему телу»; Мэліб, сын С. Агурскага, сведчыў, што бацьку «били мраморным пресс-папье, загоняли под ногти иглы».

З-за шматлікіх арыштаў музей страчваў вопытных супрацоўнікаў, што адмоўна адбівалася на яго дзейнасці. Ён губляў сваю мастацкую каштоўнасць – сцены былі пакрыты сотнямі фотаздымкаў: толькі ў аддзеле «Рэвалюцыя 1905 – 1907 гг.» экспанавалася 100 фотаздымкаў, лозунгаў, вытрымак з партыйных рэзалюцый альбо сачыненняў кіраўнікоў, пераважаў пласкасны матэрыял, адсутнічала мастацкае вырашэнне ў пабудове экспазіцыі, адзначалася непісьменнасць, недакладнасць і няхайнасць у этыкетажы, а ў некаторых выпадках і поўная адсутнасць надпісаў. За пяць год, з 1931 па 1936 гг., фонды папоўніліся ўсяго на 1308 адзінак.

21 жніўня 1938 г. быў ліквідаваны Гістпарт, а летам 1939 г. Музей рэвалюцыі перамясціўся ў будынак Акадэміі навук БССР – у непрыстасаванае для музейнай эксплуатацыі памяшканне агульнай плошчай у 110 кв.м. Там была разгорнута экспазіцыя, структураваная па главах «Кароткага курсу гісторыі УКП(б)», якая не карысталася папулярнасцю. За шэсць месяцаў 1940 г. яе наведала толькі 1889 чалавек. Таму ў 1940 г. ЦК КП(б)Б меркаваў перавесці музей у будынак, які займаў Абком партыі (рог сучасных вуліц Ленінскай і Кірава). Можна меркаваць, што гэты пераезд не адбыўся з-за вайны. Да моманту нямецка-фашысцкай акупацыі Мінска з Акадэміі навук практычна нічога не ўдалося вывезці. Гітлераўцамі былі знішчаны або вывезены амаль усе матэрыялы. Пакідаючы горад, акупанты спалілі асноўныя будынкі Акадэміі навук. Частка фондаў Музея рэвалюцыі згарэла падчас вайны разам з будынкам Дома-музея I з’езда РСДРП. Ацалелі толькі тыя дакументы, якія ў 1936 годзе перайшлі да Інстытута гісторыі партыі. Пасля вайны Музей рэвалюцыі БССР не аднавіўся.

Такім чынам, з’яўляючыся прадуктам свайго часу, музей адлюстроўваў палітычныя і сацыяльна-эканамічныя ўмовы існавання савецкага грамадства.

У сваім развіцці Музей рэвалюцыі БССР прайшоў два этапы. Першы прыпадае на 20-я гг. – перыяд, які характарызуецца нацыянальна-культурнай палітыкай беларусізацыі, якая спрыяла стварэнню падмурка музейнага заканадаўства, творчаму пошуку арганізацыйных форм дзейнасці музея. Другі этап – 30-я гг., калі музей, пераўтвараючыся ў ідэалагічную зброю бальшавіцкай партыі, пачаў экспанаваць толькі тыя матэрыялы, якія тычыліся гісторыі УКП(б) (аўтэнтычныя дакументы захоўваліся ў расійскіх гісторыка-рэвалюцыйных музеях, а ў Музеі рэвалюцыі БССР яны замяняліся копіямі, муляжамі, макетамі, лозунгамі і плакатамі). Музей паступова страчваў мастацкую каштоўнасць экспазіцыі, губляў наведвальнікаў. А ўсталяваўшаяся ў краіне таталітарная сістэма з рэпрэсіўным апаратам «заглынула» у сябе лепшых музейных дзеячоў.

Е. И. Б а р а н о в с к и й,

кандидат исторических наук, Минск


АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ ИСТОРИИ МИНСКОГО АНТИФАШИСТСКОГО ПОДПОЛЬЯ И ИХ ОСВЕЩЕНИЕ В НАУЧНОЙ ЛИТЕРАТУРЕ
История Минского антифашистского подполья, действовавшего в годы Великой Отечественной войны, относится к числу сложных научных проблем. К настоящему времени она получила определенное освещение в более чем сорока работах. Среди них отдельные книги, специальные разделы в больших фундаментальных исследованиях по истории войны, брошюры, журнальные и газетные публикации, доклады и выступления на научных конференциях, документальные сборники, воспоминания участников событий.

В хронологическом плане историографию истории Минского подполья можно условно разделить на две части: середина 50-х гг. – конец 80-х гг., конец 80-х – сегодняшнее время. Первая наиболее значимая работа – историческая справка «К вопросу о партийном подполье в Минске в годы Великой Отечественной войны (июль 1941 – июль 1944 гг.)», подготовленная Институтом истории партии при ЦК КПБ, Партархивом ЦК КПБ, Институтом истории Академии наук БССР и увидевшая свет в 1960 г. в журнале «Коммунист Белоруссии».

С течением времени в историографии истории Минского подполья сложилось некое противостояние: с одной стороны, литература, посвященная раскрытию подвига, а с другой – материалы четырех комиссий Бюро ЦК КПБ по актуальным вопросам истории подполья, которые по субъективным и идеологическим причинам не получили должного научного отражения в трудах историков. Такие комиссии имели место в 1959, 1978, 1983 и 1990 гг.

Комиссии являлись важной формой дополнительного углубленного исследования определенного круга проблем, среди которых особое место занимали вопросы: снятие обвинительного уклона с Минского подпольного горкома КП(б)Б, признание деятельности в Минске в 1941 – 1942 гг. не подпольщиков-одиночек, а разветвленного организованного антифашистского сопротивления, восстановление правды о секретаре Минского подпольного горкома КП(б)Б И.К. Ковалеве, оценка отдельных работ по вопросам истории антиоккупационной деятельности, в которых допускалась фальсификация таких аспектов нелегальной борьбы в Минске, как принципы построения подпольных групп и организаций, роль отдельных личностей в истории зарождения подполья и его дальнейшем развитии и др.

Отмеченное противостояние связано с особенностями становления подполья, которое зарождалось самочинным путем и на которое в 1942 – 1943 гг. легло недоверие и подозрение со стороны Центрального штаба партизанского движения, ЦК Компартии Белоруссии, органов НКВД. Основанием послужила немецкая провокация в средствах массовой информации против Ковалева и других руководителей Минского антифашистского подполья, в частности статьи, написанные спецслужбами оккупантов от имени Ковалева и опубликованные в немецких газетах в начале 1943 г. Происходило это в то время, когда Ковалев, по признанию десятков подпольщиков, находился в фашистских застенках и подвергался садистским пыткам. Эта провокация почти на 15 лет задержала признание Минского подполья и на 50 лет (до 1990 г.) – восстановление правды о Ковалеве.

Огромная историческая несправедливость существовала, как видим, длительное время. Десятки лет не вводились в научный оборот сотни документов о патриотической деятельности и трагической судьбе Ковалева и его единомышленников – Д.А.Короткевича, В.К.Никифорова, К.И.Хмелевского, Н.А.Шу-гаева, С.В.Сержановича, П.М.Цветкова и многих других подпольщиков, создававших это подполье, погибших в фашистских застенках. Многие участники антифашистского сопротивления умерли, не дождавшись правильной оценки своей деятельности, более 120 человек были незаконно репрессированы сразу в послевоенный период. К настоящему времени 113 из них реабилитированы. Трагедией являлось и создание в этот период сфальсифицированных документов, подтверждающих обвинительный уклон. Почти 30 % документов исчезло.

В настоящее время освещение истории Минского подполья получило целый ряд важных положительных научных результатов. Большую роль в этом безусловно сыграли работы ученых – историков Института истории Академии наук БССР, исторических кафедр вузов; архивистов и т.д. Многое в этом плане сделал бывший заместитель председателя Президиума Верховного Совета БССР, председатель Комиссии по делам бывших партизан и подпольщиков при Президиуме Верховного Совета БССР – И.Ф.Климов, по докладным запискам которого, подготовленным совместно со старшим научным сотрудником Института истории партии при ЦК КП(б)Б К.И.Доморадом, работало несколько комиссий ЦК КП(б)Б. Климов и Доморад – авторы первых статей в газетах, а Доморад – крупной монографии по вопросам деятельности подпольных организаций Минской области, в том числе и в Минске, где впервые ставились и освещались в широком плане как история зарождения Минского подполья, так и роль в этом процессе Ковалева. Важное место в реконструкции Минского подполья принадлежит научным сотрудникам Института истории партии при ЦК КП(б)Б, входивших в состав военной группы и подготовивших к 1984 г. материалы более 100 подпольных групп и организаций.

На новом этапе историографии, который начинается с конца 80-х гг., продолжается углубленное исследование вопросов зарождения подполья, его функционирования, его боевой, агентурной и разведывательной эффективности. Но в связи с демократизацией в обществе, открытием новых фондов возник и ряд новых актуальных проблем: установление причин провала (особенно сентябрьского 1942 г.), гибели десятков конспиративных квартир (осенью 1943 г.), роль Большой Земли в организации и поддержке подполья; реконструкция истории нелегальной деятельности в оккупированном Минске, оценка организаторов и руководителей подполья в связи с включением в научный оборот новых архивных данных и т.д.

В ряде публикаций можно встретить обвинения в адрес бывшего председателя Президиума Верховного Совета БССР В.И.Козлова, который якобы выступал против признания подполья, будучи в 1959 г. председателем Комиссии ЦК по этому вопросу. В действительности его отстранили от работы в данной комиссии из-за его несогласия с оценкой Ковалева как организатора и руководителя подполья с октября 1941 г. В.И. Козлов еще в 1945 г. требовал присвоения Минску за подпольную деятельность звания «Города-героя».

Успешное и плодотворное изучение проблем Минского подполья оказывает благотворное влияние на исследование истории нелегальной деятельности в годы Великой Отечественной войны в Могилеве, Витебске, Гомеле, Бресте.




А. М. Л и т в и н,

доктор исторических наук, Минск


К ВОПРОСУ О ДЕЯТЕЛЬНОСТИ АНТИФАШИСТСКОГО ПОДПОЛЬЯ НА ТЕРРИТОРИИ ВОРОШИЛОВСКОГО РАЙОНА г. МИНСКА (1941 – 1944 гг.)
1. Ворошиловский район города Минска был образован постановлением Президиума ЦИК БССР от 17 марта 1938 г. Он занимал территорию северно-восточной части города. Граница района проходила с запада по ул. Республиканской, затем по ул. Немига до ул. Я.Купалы; далее по ул. Я.Купалы, Первомайской и Долгобродской. На территории района располагался ряд крупных промышленных предприятий, учреждений науки и культуры, предприятий обслуживания и др. Среди них необходимо отметить: Дом печати (типография им. И.В.Сталина), радиозавод им. В.М.Молотова, инструментальный завод им. В.П.Чкалова, пивзавод «Беларусь», дрожжевой завод «Пролетарий», хлебозавод № 1, 2-ю механическую пекарню, заводы – молочной кислоты, пирофилитовый, изразцовый, безалкогольных напитков, ремзавод № 22; Комаровскую ТЭЦ; фабрики: обойную, войлочную, зеркальную, бисквитную, имени 8-го Марта, «Красный текстильщик» и др.; Академию наук БССР, политехнический, юридический и физкультурный институты, Театр оперы и балета, техникумы — дорожно-механический и связи; театральное, педагогическое, медицинское и ремесленное училище, научно-исследова-тельские институты пищевой промышленности и медицинский, гидрометеослужба, 16 средних школ, 3-я Советская больница, 2-й клинический городок и т.д.

2. Представляется перспективной научная разработка комплекса вопросов, связанных с деятельностью на территории района антифашистского сопротивления. При этом необходимо учитывать то обстоятельство, что среди жителей района, оставшихся по разным причинам в оккупации, было много партийных, советских и хозяйственных работников, коммунистов и комсомольцев, а также сочувствующих советской власти беспартийных людей. К этому следует добавить, что в годы войны на территории района поселилось (этот район города пострадал от авиации и пожаров меньше, чем центр) значительное число погорельцев и тех, кого судьба забросила в Минск: солдаты и офицеры частей Красной Армии, оборонявших Минск, партийные и советские работники западных областей Беларуси и др. Анализ документов и материалов показывает, что большую роль в организации подполья на территории района сыграли:

а) старые коммунисты, участники революции и гражданской войны: А.Ф. Арндт, Е.М. Баранов, И.М. Борсук, М.П. Воронов, М.И. Думбра, М.П. Зайцев, В.З. Климук, С.К. Омельянюк, А.Я. Платайцис, А.Ф. Трандофилов и др.;

б) коммунисты, находившиеся перед войной на партийной, советской, комсомольской и хозяйственной работе: М.И. Васьков, С.И. Заяц (Зайцев), М.Н. Зубко, Н.Г. Зикуненко, М.А. Екельчик, В.Ф. Матюшко, О.Ф. Щербацевич, Н.А. Шугаев, В.С. Омельянюк и др.;

в) военнослужащие Красной Армии: В.М. Бочаров, В.Г. Иванов, И.К. Кабушкин, А.П. Макаренко, В.И. Ничипорович, И.Д. Семин и др.

Как свидетельствуют документы, в числе первых групп, возникших в городе, были подпольные группы Комаровки, Пушкинского поселка, Ботанического сада, Сторожевки, пивзавода «Беларусь, типографии им. Сталина и др. Следует отметить, что Комаровская подпольная группа явилась одним из организационных центров в структуре Минского партийного подполья. Впоследствии ее руководитель С.И. Заяц был членом подпольного ГК КП(б)Б, члены группы А.К. Калиновский, И.М. Тимчук и Н.А. Шугаев работали секретарями подпольных РК КП(б)Б. Именно с членами этой группы установил связь, впервые появившись в Минске, уполномоченный ЦК КП(б)Б И.Г. Ковалев – будущий секретарь горкома партии.

3. В годы войны оккупантам удалось организовать работу в Доме печати, на радиозаводе им. В.М.Молотова, пивзаводе «Беларусь», хлебозаводе № 1, во 2-й механической пекарне, на Комаровской ТЭЦ, бисквитной фабрике. Работали 3-я Советская больница (инфекционная по ул. Кропоткина), 2-й клинический городок (ныне 1-й клинический). Оккупанты обязали явиться на прежнее место работы всех трудоспособных лиц. Работающим выдавались продуктовые карточки и ставилась специальная отметка в паспорт или другой, удостоверяющий личность документ. Многие вынуждены были жить по поддельным документам и устраиваться на работу не по специальности. Необходимо тщательное изучение документов и материалов военной поры этих предприятий, а также внимательное изучение персональных дел первых послевоенных лет на коммунистов, которые находились в оккупации. В качестве примера можно привести следующий факт. Михаил Васьков – в прошлом рабочий завода «Красное Сормово» – перед войной работал инструктором отдела кадров Минского обкома партии. В июле 1941 г. с помощью М.П. Воронова устроился рабочим в Дом печати. Вскоре установил связь с подпольщиками, а в мае 1942 г. Ворошиловским подпольным РК КП(б)Б утвержден парторгом в типографии. После разгрома Минского подполья осенью 1942 г. продолжал работу на предприятии. Летом 1944 г. немцы насильно вывезли его вместе с другими рабочими с собой. На территории Литвы он сбежал. В 1945 г. его дело рассматривалось Минским обкомом партии. В материалах персонального дела имеется его отчет о проделанной работе. Это очень интересный документ, который во многом дополняет сведения о деятельности Ворошиловского подпольного райкома партии. «Подпольным комитетом передо мной, – пишет Васьков, – была поставлена задача обеспечить подпольную печать шрифтом, краской и т.д. Эту задачу я выполнил. Я вынес из типографии и передал через Шугаева и Былину две полных кассы и около 18 – 20 кг разного шрифта, 20 – 25 кг типографской краски и др.». Он также пишет о том, что 4 раза принимал участие в заседаниях подпольного комитета. Два раза на квартире В.Ф. Матюшко. Один раз совещание проходило на его квартире. На нем присутствовали Шугаев, Короткевич, Былина и Васьков.

В постановлении обкома по делу Васькова признавалось, что в 1941 – 1942 гг. он работал секретарем подпольной организации типографии. Однако вторым пунктом ему приписали потерю связи с партией в 1943 – 1944 гг. и добровольный отъезд с немцами. Он был исключен из партии. Материалы личного дела М.И. Васькова потрясают достоверностью не только фактов его работы, но и отношением к нему со стороны его бывших товарищей по работе в обкоме. Окажись он в 1942 г. в отряде, все могло быть наоборот. Следы Васькова теряются в 1945 г. Имена Шугаева и Короткевича хорошо известны. Имя упоминаемого Васьковым Былины в истории Минского подполья фактически не отражено. В книге «Мінскае антыфашысцкае падполле» в списке лиц, упоминаемых в документах национального архива в связи с деятельностью Минского подполья, значится только Былина Станислав Константинович, 1918 г.р. В ноябре 1942 г. ушел в партизанский отряд. Убит в феврале 1943 г. В ходе исследования удалось установить личность Былины. В сохранившейся тюремной книге обнаружена запись: Былина Константин, 1880 г.р. ул. Пушкина, 3а, кв. 4. Арестован за содействие бандитам. Поиск иных сведений не увенчался успехом. Совсем недавно при просматривании материалов отдела социального обеспечения генерального комиссариата в списке жителей Минска, переехавших на новые квартиры, была обнаружена запись: «Былина Константин Леонович. Марьевская, 23, кв. 1. Переехал на Поселок Пушкина, 3а, кв. 4. Количество комнат – 1. Количество членов семьи – 7. Паспорт НУ № 657380. Погорелец». Можно предположить, что С.К. Былина приходится ему сыном. Как сложилась судьба остальных пяти членов семьи, остается пока загадкой.

4. Имеющиеся документы и материалы позволяют сделать вывод о том, что благодаря усилиям подпольного РК КП(б)Б на территории Ворошиловского района была создана подпольная антифашистская организация, охватывавшая своим влиянием фактически все промышленные предприятия района, имевшая тесную связь с партизанскими отрядами и бригадами. Провал городского подполья осенью 1942 г. в значительной мере нанес удар по ее организационной структуре, однако, несмотря на многочисленные аресты и казни, подполье продолжало действовать. Оставшиеся в городе члены подпольных групп и организаций, потеряв связь с подпольными партийными органами, переходили к индивидуальным способам борьбы, а также искали самостоятельных связей с партизанами. В 1943 – 1944 гг. на территории района действовали ряд групп и организаций под непосредственным руководством командования партизан и подпольных комитетов, базирующихся вокруг Минска.


В. И. Г о л у б о в и ч,

кандидат исторических наук, Минск


ИЗМЕНЕНИЯ В СТРУКТУРЕ ПРОМЫШЛЕННОСТИ МИНСКА (1945 – 1990)
За сравнительно короткий послевоенный период Минск превратился в один из крупнейших городов Европы. Если до Великой Отечественной войны в городе проживало 270,4 тыс. человек, в 1945 г. – 80–90 тыс., то в 1990 г. – 1,6 млн человек.

Основой такого роста Минска стало развитие промышленности, валовой объем которой в 1990 г. превысил довоенный уровень 1940 г. более чем в 94 раза.

Ведущей отраслью промышленности столицы стало машиностроение и металлообработка, которая давала две трети валовой продукции города. Именно эта отрасль заняла первое место в городе по стоимости основных производственных фондов, численности рабочих, инженеров и служащих, темпам развития, концентрации производства, выпуску новых видов продукции, уровню технической оснащенности. К 1990 г. на предприятиях отрасли было установлено более 1,7 тыс. автоматических, механизированных и поточных линий.
Одним из флагманов машиностроения города стал Минский автомобильный завод – головное предприятие производственного объединения «БелавтоМАЗ» по выпуску большегрузных автомобилей. Завод выпускал бортовые автомобили, самосвалы, тягачи, лесовозы, автопоезда с полуприцепом. В 1990 г. продукция завода экспортировалась более чем в 50 стран мира.

Универсальными пропашными тракторами «Беларусь» славилось производственное объединение «Минский тракторный завод». В 1990 г. в Минске выпущено около 16 % общесоюзного производства тракторов. На международных выставках и ярмарках тракторы «Беларусь» удостоены 16 медалей, в том числе 13 золотых. В 1990 г. минские тракторы более 20 моделей различного назначения: повышенной проходимости, крутосклонные, для возделывания хлопчатника, свеклы, на резиновом и гусеничном ходу, которые агрегатировались почти с 200 навесными, полунавесными и прицепными машинами, поставлялись в 70 стран мира, в том числе в США, Канаду, Францию, Чехословакию, Польшу, Швецию.

Значительный удельный вес в машиностроении и металлообработке Минска принадлежал станкостроительной и инструментальной промышленности. Станкостроительный завод имени Октябрьской революции наладил выпуск продольных многооперационных фрезерно-расточных станков с числовым программным управлением и так называемых «обрабатывающих центров». Станкостроительный завод им. Кирова производил горизонтальные и вертикально-протяжные фрезерно-отрезные станки. «Заводом заводов» называли Минский завод автоматических линий. Его основная продукция – современные автоматические линии по выпуску металлорежущих станков, многократно повышающие производительность труда. Станки, автоматические линии и металлорежущий инструмент минских предприятий поставлялись на все предприятия СССР, во многие страны Восточной Европы, Азии и Африки. Предприятия столицы Беларуси выпускали также мотоциклы, велосипеды, погрузчики, снегоочистители, строительные машины и механизмы, моторы, подшипники, электротехнические и другие изделия.

Однако наибольший удельный вес в машиностроении и металлообработке города принадлежал приборостроению и радиоэлектронной промышленности. Производственные объединения «Интеграл», им. Ленина, «Горизонт», «Агат», заводы «Промсвязь», «Калибр», завод холодильников, часовой завод в 1990 г. производили около 7 % цветных телевизоров, около 6 % радиоприемников, более 19 % наручных часов, более 10 % холодильников от общесоюзного производства. Многие изделия приборостроения и радиоэлектроники находились на уровне лучших отечественных и мировых стандартов и экспортировались в десятки зарубежных стран.

После машиностроения и металлообработки второе место среди ведущих отраслей индустрии города принадлежало легкой промышленности. В 1990 г. она давала около 20 % валовой продукции промышленности столицы. Камвольный и тонкосуконный комбинаты, производственные объединения им. Крупской, «Комсомолка», «Луч», «Прогресс», «Большевик», «Мир» производили шерстяные и хлопчатобумажные ткани, бельевой и верхний трикотаж, одежду, обувь, кожгалантерейные и щетинно-щеточные изделия, игрушки. В 1990 г. в Минске насчитывалось более 20 предприятий и производств этой отрасли.

Почти 11 % валовой продукции города давала пищевая промышленность. Среди них два мясокомбината, молочный комбинат, рыбоперерабатывающее предприятие, три хлебозавода, три пивзавода, маргариновый завод, производственное объединение «Кристалл», завод шампанских вин, табачная фабрика и др. Около 30 % всего объема производства отрасли приходилось на мясную промышленность, более 15 % – на молочную и маслосыродельную, около 2 % – рыбную, остальное – на хлебопекарную, плодоовощную, ликеро-водочную и винодельческую, пивоваренную, дрожжевую и табачную.

В промышленности строительных материалов города в 1990 г. насчитывалось более 40 предприятий и производств. Производственные объединения «Минскжелезобетон», индустриального домостроения, комбинаты строительных материалов, силикатных изделий, гипсовый и фарфоровый заводы выпускали сборный железобетон, стеновые материалы, кирпич, ячеистые блоки, теплоизоляционные минераловатные плиты, рубероид, пенопласт, керамическую облицовочную плитку, гипс и гипсовые изделия, аглопорит, асфальтобетон и др.
Деревообрабатывающая и целлюлозно-бумажная промышленность города специализировалась главным образом на производстве мебели, которое в 1990 г. достигало 12 % общереспубликанского производства. Крупнейшим среди предприятий отрасли было производственное объединение «Минскмебель», на долю которого приходилось более 70 % валовой продукции отрасли города. Действовали также обойная, бильярдная фабрики и другие предприятия.

Химическая промышленность столицы была представлена четырьмя заводами: лакокрасочным, пластмассовых изделий, медицинских и эндокринных препаратов. В полиграфической промышленности работали полиграфический комбинат, фабрика «Красная звезда», специализировавшиеся на выпуске книг и брошюр, типографии Дома печати и им. Ф.Скорины, которые выпускали газетно-журнальную и книжную продукцию, ряд ведомственных и заводских типографий.

Высокими темпами развивалась строительная индустрия города. Строительство промышленных объектов осуществляло производственное строительно-монтажное объединение «Минскпромстрой», жилищно-производственное объединение индустриального домостроения. Именно это объединение вело комплексную застройку городских микрорайонов и жилых массивов. В Минске действовал первый в СССР комбинат объемного домостроения, мощность которого составляла около 150 тыс. кв. м жилья в год. Высокий уровень индустриализации во многом превратил строительство в процесс монтажа и сборки.

Очевидно, что хозяйственная палитра столицы республики за 1945 – 1990 гг. стала достаточно разносторонней, в городе получили развитие многие отрасли промышленности. Однако для Минска было характерно развитие прежде всего сборочных производств тех отраслей, которые определяют научно-технический прогресс, – автомобилестроение, тракторостроение, станкостроение, приборостроение и радиоэлектронная промышленность. Значительная часть их продукции изначально предназначалась для вывоза в другие союзные республики Советского Союза и за рубеж.


1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка