Лада Алейнік майстэрства пабудовы прыгодніцкага сюжэта




старонка6/12
Дата канвертавання20.03.2016
Памер2 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Літаратура

  1. Бабкоў І. Адам Клакоцкі і яго цені. Раман у дзесяці гісторыях. – М.: БАС, 2001.

Наталля Макей
«ДЗІВОСНЫ НОВЫ СВЕТ» У РАМАНЕ МАРГАРЭТ ЭТВУД «ОРЫКС І КАРАСЦЕЛЬ»
Я думаю, чалавечая раса як такая знікне. Сучасная цывілізацыя ўжо балансуе на мяжы. Ці зможам мы вытрымаць цяперашні ўзровень спажывання? Калі не, то ці ўзнікне хаос? Ці зламаюцца нашы надзвычай рафінаваныя сістэмы? Можа, нам варта крыху задумацца пра выкарыстанне вадасцёкаў і магчымасць вырошчвання бульбы на стрэхах?

З інтэрв’ю з Маргарэт Этвуд.


Адзін з нядаўніх раманаў сучаснай канадскай пісьменніцы Маргарэт Элеанор Этвуд (Atwood, Margaret Eleanor, нар. 1939) «Орыкс і Карасцель» (Oryx and Crake, 2003) прадказвае непазбежную катастрофу, якая неўзабаве пагражае чалавецтву: выміранне чалавечай цывілізацыі. Тэрарызм, які ператварыўся амаль у штодзённую з’яву, вірусы і эпідэміі, што скрозь валадараць на планеце, мутацыі і актыўнае развіццё геннай інжынерыі прыспешваюць надыход Апакаліпсісу. Свет нібыта звар’яцеў і свядома набліжае сваю пагібель. Ці ёсць у чалавецтва шанец выжыць і захаваць Зямлю для нашчадкаў? У рамане «Орыкс і Карасцель» Маргарэт Этвуд прапануе ўласны погляд на далейшую перспектыву развіцця і існавання чалавечай цывілізацыі праз стварэнне «дзівоснага новага свету» недалёкай будучыні.

За мяжой кніга выйшла ў свет у 2003 годзе, а ўжо ў 2004 у перакладзе на рускую мову (пераклад Н. Гардзеевай) была надрукавана маскоўскім выдавецтвам ЭКСМО. З’яуленне ў такі параўнальна невялікі тэрмін рускамоўнай інтэрпрэтацыі рамана ёсць пацверджанне таго, што інтарэс да творчасці канадскай пісьменніцы мацнее далёка за межамі англамоўнага свету. На працягу 2005-2006 гадоў у згаданым выдавецтве выйшлі пераклады цэлага шэрагу раманаў і зборніка апавяданняў пісьменніцы: «Ядомая жанчына» (The Edible Woman, 1969) у перакладзе Н. Талстой, «Пажыральніца грахоў» (Dancing Girls, 1977) у перакладзе С. Чулковай, «Сляпы забойца» (The Blind Assassin, 2000) у перакладзе В. Бярнацкай, «Мужчына і жанчына ў эпоху дыназаўраў» (Life Before Man, 1979) у перакладзе Т. Баравіковай, «Мадам Аракул» (Lady Oracle, 1976) у перакладзе М. Співак, «...Яна ж «Грэйс» (Alias Grace, 1996) у перакладзе В. Нугатава, «Гісторыя служанкі» (The Handmaid’s Tale, 1985) у перакладзе А. Грызуновай, «Пенелапіада» (The Penelopiad, 2005) у перакладзе Г. Блэйз. Дарэчы, у 2000 годзе за раман «Сляпы забойца» Маргарэт Этвуд нарэшце атрымала Букераўскую прэмію, хаця кнігі пісьменніцы ўжо не аднойчы былі на яе намінаваны: «упершыню Этвуд вылучалася на Букераўскую прэмію яшчэ ў 1986 годзе за фантастычны раман «Гісторыя служанкі» («Handmaid’s Tale»), а ўсяго – чатыры разы, і толькі яе дзесяты па ліку раман «The Blind Assassin» аказаў уражанне на журы» [6, с. 2]. Між іншым, акрамя Маргарэт Этвуд у ліку намінантаў былі такія таленавітыя аўтары, як Кадзуа Ісігура («Калі мы былі сіротамі»), Майкл Колінз («Ахоўнікі ісціны»), Мэцью Ніл («Англійскія пасажыры»), Брайан О’Догерці («Пахаванне айца МакГрыві») і Трэцца Адзапардзі («Сховішча»).

У айчыннай літаратуры, на жаль, ёсць толькі адзіны беларускамоўны пераклад апавядання М. Этвуд «Балотны чалавек» са зборніка апавяданняў «Пісьмёны некранутай прыроды» (Wilderness Tips, 1991), зроблены ў 1999 годзе Марыяй Салаўёвай і змешчаны ў рубрыцы «гісторыі» ў часопісе «Arche» [2]. З аднаго боку, гэты факт сведчыць пра тое, што беларускі чытач толькі пачынае знаёміцца з унікальнай творчай манерай канадскай пісьменніцы і спасцігаць глыбіні яе мастацкіх твораў, а з другога, з’яўляецца пацверджаннем таго, што сучаснае беларускае грамадства чуйна рэагуе на новыя павевы ў літаратуры і мае цікавасць да азнаямлення з творчасцю замежных аўтараў, чые імёны вядомы далёка за межамі іх роднай краіны. Па гэтай прычыне зварот да рамана адной з вядучых пісьменніц сучаснага англамоўнага свету, які наўрад ці пакіне абыякавым аматараў сапраўды выдатнай літаратуры, уяўляецца цалкам заканамерным.

Рабінзанада, раман-сталенне арганічна спалучаюцца ў творы з элементамі посткатастрофнай фантастыкі і кіберпанка. Аднак перш за ўсё «Орыкс і Карасцель» – раман-антыутопія, які наследуе і развівае традыцыі твораў, што сёння сталі класікай сусветнай літаратуры: «Машына часу» Г. Уэлса, «1984» Дж. Оруэла, «О, дзівосны новы свет» О. Хакслі, «Мы» Я. Замяціна, «Вяртанне з зорак» С. Лема, «Кысь» Т. Талстой і г. д. У свой час Маргарэт Этвуд ужо звярталася да жанру антыутапічнага рамана ў кнізе «Гісторыя служанкі» (The Handmaid’s Tale, 1985), якая «вылучаецца ў шэрагу кніг падобнага жанру своеасаблівым паваротам тэмы – раман уяўляе сабой феміністычную антыутопію» [1, с. 151], а таму «яго напісанне ўнесла значны ўклад у пашырэнне гарызонтаў жанру дыстопіі» [1, с. 160]. Сама пісьменніца прызнаецца, што «як і «Гісторыя служанкі», «Орыкс і Карасцель» – гіпатэтычны твор, не цалкам навуковая фантастыка. У ім няма міжгалактычных касмічных палётаў, тэлепартацыі, марсіян. Як і ў выпадку з «Гісторыяй служанкі», у ім не вынаходзіцца нешта, што мы ўжо не стварылі ці не пачалі ствараць. Кожны раман пачынаецца з «што, калі», а затым прапануе свае аксіёмы. «Што, калі» у «Орыкс і Карасцель» вельмі простае: Што здарыцца, калі мы будзем працягваць рухацца па шляху, якім ужо крочым? Наколькі слізкія памыі? Якія ў нас станоўчыя ўласцівасці? Хто здолее спыніць нас?» [11, с. 286].

У сваім творы Маргарэт Этвуд «па-майстэрску складае кактэйль з кан’юнктурных тэмаў: кланіраванне і перасадка органаў, экалагічная катастрофа, гандаль дзецьмі, сексуальная эксплуатацыя жанчын «трэцяга свету» і г. д.» [5, с. 14]. «Орыкс і Карасцель» – гэта змрочны погляд на будучыню чалавецтва і пакутлівы роздум пра лёс свету, у якім і так надзвычай шмат нянавісці, хлусні, зайздрасці і фанатызму, што спрыяюць яго гніенню знутры. А таму дастаткова толькі адкрыць які-небудзь новы вірус і праз пару месяцаў усеагульнай эпідэміі знішчыць сучасную чалавечую расу і стварыць прынцыпова новае племя людзей. Карасцель, вучоны-вар’ят (ці геній?), паспрабаваў увасобіць гэтую ідэю ў жыццё і прымерыць на сябе адзенне Творцы. А чаму б не, калі навука сямімільнымі крокамі рухаецца наперад і мае магчымасць ствараць свіноідаў, якія дазваляюць «выгадаваць унутры трансгенетычнага арганізма (свінні) надзейныя чалавечыя тканкі і органы» [10, с. 29]; ваўкасабак, якія «ўсё яшчэ падобныя да сабак, паводзяць сябе як сабакі, ставяць вушы тарчма, скачуць і гуляюць, быццам шчанюкі, віляюць хвастамі. Падвабліваюць, а потым накідваюцца» [10, с. 114]; рыськоў, якія «цяпер палююць на дзяцей» [10, с. 163]; казука ці павукоза, які «выдаваў ніткі эластычнага павуціння ў малацэ» [10, с. 206]; «Разумныя Шпалеры, якія змяняюць колер у залежнасці ад настрою гаспадара дома» [10, с. 208], а таксама шматлікіх скунотаў, змеяпацукоў, матылькоў памерам з талерку, пухлакур і пухлакурыных вос, мікробаў, што ядуць асфальт і г. д.? Калі чалавек, а не нейкі бязглузды чараўнік-недавучка здолеў стварыць такіх монстраў, то ці варта здзіўляцца, што мастацкая фантазія М. Этвуд прапануе яшчэ адно вынаходніцтва чалавечага розуму: адкрыццё смяротнага віруса, якому падуладна жыццё на планеце. Генетыка вычарпала свае магчымасці ў дачыненні да жывёльнага свету. Стварэнне варожых біяформ стала неактуальным. Настала чарга людзей. Па непрадказальнаму збегу акалічнасцяў навука спарадзіла генія, які задумаў знішчыць чалавецтва і стварыць новае племя людзей, падобных на «чыстыя лісты паперы, можна пісаць, што пажадаеш» [10, с. 356].

Хаця Маргарэт Этвуд атрымала філалагічную адукацыю, у рамане багата спецыяльных біялагічных тэрмінаў: біяхімічныя нанатэхналогіі, монамалекулярны сплайсінг, батанічная трансгенетыка, хромафоры, метэарызм і інш. І гэта невыпадкова, бо бацька пісьменніцы быў энтамолагам і яшчэ ў дзяцінстве М. Этвуд мела выдатную магчымасць пазнаёміцца са светам прыроды ў спецыяльных паняццях і тэрмінах. Аднак больш, чым навукова-фантастычны, пісьменніцу цікавіць у творы чалавечы фактар.

На паўночнаамерыканскім узбярэжжы жыве племя траваядных людзей, выведзенае падчас сакрэтнага эксперымента Карасцелем, у гонар якога яно і атрымала назоў Дзеці Карасцеля. Гэтыя новыя людзі ўяўляюць сабой мадыфікаваны з улікам умоў сучаснасці ўзор нашых першабытных продкаў. Адзіны (прынамсі, ён сам так лічыць), хто застаўся ў жывых пасля старанна спланаванай катастрофы, – Снежны чалавек, або Джымі, як яго звалі ў мінулым жыцці. На прыкладзе гэтага героя Маргарэт Этвуд закранае праблему, якая скрозь пранізвае ўсю яе творчасць: «праблема выжывання (прычым не толькі з геаграфічнага пункту погляду, але і ў прафесійных, псіхалагічных адносінах) даўно цікавіла пісьменніцу і нават стала аб’ектам яе даследавання ў канадскай літаратуры (Маецца на ўвазе манаграфія М. Этвуд Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature, 1972. – Н. М.)» [8, с. 255]. Тым не менш, у рамане, як і ў іншых творах, Этвуд не прапануе «прамога адказу на пытанне «як выжыць» – і гэта зразумела, бо кожны павінен вырашыць за сябе сам» [8, с. 255]. Дарэчы, раман «Орыкс і Карасцель» адметны тым, што ў якасці цэнтральнага персанажа ў ім абраны прадстаўнік мужчынскага полу, хаця ўсе астатнія раманы Этвуд робяць акцэнт выключна на жанчынах, «бо жанчыны – даўні аб’ект яе пільнай увагі: мужчыны – толькі статысты, фон, на якім разгортваюцца падзеі» [9, с. 254].

Галоўны герой нездарма ўзяў сабе такое імя: «Снежны чалавек, Йеці – які існуе і не існуе, мігціць на мяжы снежнай буры, малпападобны чалавек ці чалавекападобная малпа, скрытны, няўлоўны, вядомы толькі па чутках і перавернутых слядах» [10, с. 16]. Джымі стаў Снежным чалавекам, бо ён – гэта ўжо выкапень (хаця яму толькі каля 30 год) мінулай цывілізацыі, сучасны Ной, якога пакінулі на зямлі, каб даглядаць і клапаціцца пра Дзяцей Карасцеля. Снежны чалавек адчувае сваю адказнасць за статак штучных людзей, якіх «наўмысна або не, але іх пакінулі яму на утрыманне, а яны проста не цямяць» [10, с. 158]. Ён для іх – пастух і пастар, які ўводзіць бязгрэшных, дасканалых, прыстасаваных да любога асяроддзя людзей-кветак у новы свет, які сам жа для іх і стварае. Ён – прарок, «ён стаў прарокам Карасцеля, падабаецца яму гэта ці не; ён стаў прарокам Орыкс» [10, с. 110].

Біблейскія матывы, якія скрозь адчувальны ў творы, цесна пераплятаюцца з філасофскімі роздумамі Снежнага чалавека наконт уласнай долі, прычын разбурэння былога парадку і сваёй датычнасці да гэтага. Аўтар надзяляе свайго героя здольнасцю да ўнутранага самааналізу, рэфлексіі. Думкі Снежнага чалавека абрывістыя, фрагментарныя, яны ўзнікаюць як галасы з мінулага: некалі штосьці пачутае ці перажытае, недзе прачытанае, а цяпер узгаданае, але да канца незразумелае. Дарэчы, яго ўспаміны выдзелены ў тэксце твора іншым шрыфтам. Напрыклад: «Вельмі важна, кажа кніга ў яго ў галаве, ігнарыраваць нязначныя крыніцы раздражнення, пазбягаць марнага наракання і накіроўваць усю ментальную энергію на рэальнасць гэтага моманту і на задачы, якія яна ставіць» [10, с. 60] або «вялікі чалавек з годнасцю прымае выклік лёсу, кажа голас. [...] Чым вышэй бар’ер, тым тым вышэй скачок. Крызіс садзейнічае асабістаму росту чалавека» [10, с. 246] ці «мы разумеем больш, чым ведаем» [10, с. 338]. Часам Снежны чалавек сам блытаецца ва ўласных разважаннях, што не даюць спакою яго свядомасці, таму інтэрпрэтатарам думак героя Этвуд робіць чытача, які павінен у рэшце рэшт вынесці яму прысуд.

Дзеці Карасцеля маюць імёны вядомых гістарычных асоб: Імператрыца Жазэфіна, Мадам Кюры, Аўрам Лінкальн, Элеанора Рузвельт, Бэнджамін Франклін, Напалеон, Сімона дэ Бавуар і інш. І гэта невыпадкова, бо такім было адно з правілаў Карасцеля: «нельга выбраць імя, якому не знойдзеш фізічны эквівалент – няхай шкілет, няхай чучала» [10, с. 15-16]. Больш за тое, новыя дасканалыя нявінныя людзі, надзеленыя такімі імёнамі, ужо носяць на сабе цяжар гістарычнага мінулага, хаця самі гэтага і не разумеюць. Нездарма ж кажуць, што імя аказвае ўплыў на далейшы лёс чалавека. Маргарэт Этвуд быццам іранічна засцерагае: можа, новы Напалеон неўзабаве захоча падпарадкаваць сабе свет?

Як і любы антыутапічны раман, «Орыкс і Карасцель» – гэта раман-папярэджанне, пра што сведчыць ужо эпіграф, узяты з «Падарожжаў Гулівера» Джонатана Свіфта: «...я аддаю перавагу выкладанню голых фактаў самымі простымі спосабам і стылем, бо галоўным маім намерам было інфармаваць цябе, а не забаўляць» [10, с. 7].

«Вынаходнікі» накшталт Карасцеля, якія прэтэндуюць на кіраванне законамі Сусвету і правяць гвалт над натуральным рухам жыцця, у рэшце рэшт калечаць свой лёс і лёсы тых, хто знаходзіцца побач з імі. Выкарыстанне дасягненняў навукі ў карыслівых мэтах не прынесла пажаданага выніку для Карасцеля, а толькі садзейнічала надыходу хаосу і набліжэнню смерці няўдалага вучонага і Орыкс – дзяўчыны, якую ён кахаў. Слушную думку ў гэтым плане выказала ў адным з інтэрв’ю аўтар рамана: «Навука – гэта толькі прылада. Сама па сабе яна каштоўнасна нейтральная. Натуральна, магчыма карысталюбівае і альтруістычнае выкарыстанне навукі. Мы можам ствараць як бомбы, так і лекі супраць хваробаў. Выбар – што рабіць, у што ўкладваць грошы, якія ўсталёўваць абмежаванні – залежыць ад людзей» [12].

Антыутапічныя раманы, як правіла, не прапануюць новых ідэй і канцэпцый, а проста імітуюць жыццё ў яго найбольш драматычных і трагічных зломах, дэманструюць незадаволенасць сучасным станам рэчаў, што садзейнічае іх поспеху сярод чытачоў. Так, «у антыглабалісцкі набор Маргарэт Этвуд трапілі сацыяльнае расслаенне (у рамане прывілеяваныя героі перасяляюцца ў «кампаунды», дзе распрацоўваюць для сябе спецыяльныя таблеткі «АсалодаПлюс», а ўсе астатнія грамадзяне гібеюць у «плебсвілях»), тэлевізійныя шоу (толькі, калі прысвеціш 24 гадзіны ў суткі перадачы «Дома з Ганнай К.», можаш пачуць цытату з Шэкспіра), адносіны да секса як да Алімпійскіх гульняў, да мастацтва – як да марнай рэчы, да навукі – як да рэчы выключна прыкладной. Асобныя перасцярогі – у адрас дрэннай кавы. Калі ўсё гэта не спыніць, мы, па версіі Маргарэт Этвуд, ператворымся альбо ў «снежных людзей», як зарослы галоўны герой рамана, які быў некалі інтэлігентам Джымі, альбо ў гуманоідаў, прыгожых, але бязглуздых блізнят, якім адмералі расліннага жыцця роўна на трыццаць год» [3, с. 14]. Аднак кожны пісьменнік імкнецца ўнесці свой уклад у далейшае развіццё жанра. Так, Маргарэт Этвуд пакідае канцоўку рамана незавершанай: чытач вольны сам спрагназаваць магчымы фінал. Бясспрэчным паўстае толькі той факт, што «рэальны свет, з пункту погляду аўтара, не ідэальны, аднак усякая спроба яго гвалтоўнага паляпшэння можа прывесці толькі да катастрофы» [7, с. 34]. У гэтым М. Этвуд салідарна з класікамі антыутапічнага жанру.

Аднойчы раніцай Снежны чалавек бачыць на пяску чалавечыя сляды. Значыць ён не адзін на спустошанай Карасцелем планеце?! Акрамя штучных людзей з люмінісцэнтна-зялёнымі вачыма, раслінным пахам і гэткай жа псіхікай ёсць і іншыя – з такога ўжо далёкага для Снежнага чалавека свету яго дзяцінства. Але цяперашні Джымі не ведае, як трэба абыходзіцца з імі, якой будзе іх рэакцыя на яго з’яўленне: «Што яны зробяць? Закрычаць ці ўцякуць? Нападуць? У радасці і братэрскай любові раскрыюць абдымкі?» [10, с. 379]. Пытанняў тут, відавочна, больш, чым адказаў. Такая двухсэнсавасць (у вобразах герояў, іх учынках, думках, жаданнях), а таксама майстэрства М. Этвуд дэтэрмінаваць агульную задуму на мноства займальных падгісторый і ўласцівая пісьменніцы манера выкарыстання адваротнай перспектывы сюжэту, робіць раман «Орыкс і Карасцель» непадобным на мноства іншых твораў такога кшталту і прымушае «па-іншаму зірнуць не толькі на нашу будучыню, але і на сучаснасць. Свет, які апісаны ёю (Маргарэт Этвуд – Н. М.), зусім праўдападобны – і, на жаль, рана ці позна можа стаць рэальнасцю. Чалавецтва, якое захоплена біятэхналогіямі, якое прыпадабнілася бязглуздаму і безадказнаму дэміургу, год за годам набліжаецца да той кропкі, пасля якой нічога ўжо нельга будзе паправіць» [4, с. 12]. Таму М. Этвуд у рамане «Орыкс і Карасцель» прапануе ўсур’ёз задумацца над перспектывай стварэння «дзівоснага новага свету».


Літаратура


  1. Кузьмичев, Д. В. Традиции романа-дистопии и «История служанки» М. Этвуд / Д. В. Кузьмичев // Реализм в зарубежных литературах ХIХ - ХХ веков. Вып. 10. – Саратов: Саратовский ун-т, 1991. – С. 149-160.

  2. Маргарэт Этвуд. Балотны чалавек / пер. з англ. М. Салаўёвай // Arche. – 1999. – № 3 (4). – С. 137-148.

  3. Новикова, Л. Книги за неделю / Л. Новикова // Коммерсантъ. – 2004. – 18 авг. – С. 14.

  4. Пузий, В. Робинзониада Снежного человека / В. Пузий // Мир фантастики. – 2004. – ноябрь № 15. – С. 12. – Рэжым доступу: // http://www.mirf.ru/Articles/art493.htm. – Дата доступу: 17. 02. 2007.

  5. Рублевская, Л. Коростель на грушевой ветке / Л. Рублевская // Советская Белоруссия. – 2006. – 11 апр. (№ 68). – С. 14.

  6. Сергеев, П. Букер для Маргарет Этвуд / П. Сергеев // Книжное обозрение. 2000. – 13 нояб. (№ 46). – С. 1, 2.

  7. Смирнов, А. Ю. Антиутопия в парадигме современного литературоведения / А. Ю. Смирнов // Веснік БДУ. Сер. 4. Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. – 2005. – № 3. – С. 32-36.

  8. У книжной витрины // Иностранная литература. – 1992. – № 2. – С. 255.

  9. У книжной витрины // Иностранная литература. – 1994. – № 5. – С. 254.

  10. Этвуд, М. Орикс и Коростель / М. Этвуд; пер. с англ. Н. Гордеевой. – М.: Изд-во Эксмо, 2004. – 384с.

  11. Atwood, M. Writing Oryx and Crake / M. Atwood // Writing with Intent: Essays, Reviews, Personal Prose: 1983-2005. – New York: Carrol and Graft Publishers, cop. 2005. – P. 284-286.

  12. You ask the questions // The Independent Review. – Thursday 29. – April 2004. – Features 7.



Таццяна Марозава
СУЧАСНЫ СТУДЭНЦКІ ФАЛЬКЛОР БЕЛАРУСІ:

КЛАСІФІКАЦЫЯ, ЖАНРАВАЯ РАЗНАСТАЙНАСЦЬ
Студэнцкая культура і яе яскравае праяўленне – фальклорныя творы – адносяцца да адной з самых традыцыйных і ўстойлівых у сістэме сучаснай гарадской культуры. Як адзначыў рускі даследчык К. Э. Шумаў, «да асноўных фактараў, якія ўплываюць на фарміраванне студэнцкага асяроддзя і, адпаведна, студэнцкіх традыцый, можна аднесці полаўзроставыя, сацыяльныя, прафесійныя, гістарычныя» [2, с. 165]. Спынімся на важнейшых з іх.

Узроставыя фактары вызначаюць адносную аднастайнасць асяроддзя, у якім сярэдняя розніца ва ўзросце ўнутры групы не перавышае аднаго-трох гадоў. Гэта адрознівае студэнцкае асяроддзе ад дзіцячай (у шырокім сэнсе, бо сюды ўваходзяць школьнікі ўсіх класаў) субкультуры, у межах якой фарміруецца сфера зносінаў у межах аднаго дакладнага ўзроставага года.

Палавы склад студэнцтва без уліку спецыяльнасці фарміруецца з перавагай жанчын, хаця ёсць ВНУ і спецыяльнасці, дзе дамінуюць мужчыны. Аднак, тым не менш, большая частка прааналізваных намі тэкстаў была зафіксавана ад мужчын і адлюстроўвае «мужчынскі» погляд на свет. Названая акалічнасць у многім вызначае і спецыфіку жанраў, і лексіка-стылічныя асблівасці фальклорных твораў. Сам жа факт запісаў твораў ад маладых людзей, відаць, можна патлумачыць адносна большай сацыяльнай актыўнасцю студэнтаў-мужчын, іх значнай адкрытасцю. Спецыялізацыя ВНУ і спецыфіка навучання пакідае яскравы адбітак на фарміраванні традыцый унутры студэнцкага асяроддзя. У сувязі г гэтым стэрэатыпныя ўяўленні аб спецыяльнасцях замацоўваюцца ў розных жанравых формах.

Апірышча на гістарычныя традыцыі – адна з асноўных рыс, якая аказвае ўплыў на развіццё ўяўленняў студэнтаў і аб студэнтах. Так, для студэнцкіх традыцый усіх часоў характэрна праслаўленне п’янства і свабоды нораваў, скасаванне канонаў, рэлігійнае і палітычнае адмаўленне. Менавіта такім чынам фарміруецца спецыфічны стэрэатып паводзінаў, сістэма персанажаў і асноўныя тэматычныя групы студэнцкага фальклору. Яшчэ адна характэрная для студэнцкіх фальклорных жанраў рыса – выкарыстанне розных сродкаў стварэння камічнага. Яна звязана, хутчэй за ўсё, з тым, што для маладзёжнага асяроддзя ўласціва непрыняцце і адмаўленне існуючых «чужых» традыцый (узроставых, грамадскіх і інш.). Як раз у гэтым і праяўляеца юнацкі максімалізм, уласцівы студэнцкай субкультуры ў цэлым.

Генезіс студэнцкага фальклору даследчыкі звязваюць з 70-мі–80-мі гадамі ХХ стагоддзя, аднак як від творчасці аформіўся ён толькі ў 90-я гады, калі маладзёжная культура падзялілася на асобныя субкультурныя аб’яднанні. Студэнцкі фальклор – найбольш рухавы і інтэрнацыянальны (маюцца на ўвазе краіны былога СССР), таму што любое студэнкае асяроддзе з ім знаёмае. Як правіла, у якасці мовы трансляцыі выкарыстоўваецца менавіта руская мова як мова, на якой доўгі час вялося (а ў некаторых краінах, у тым ліку і ў Беларусі, і зараз вядзецца) навучанне ў савецкіх рэспубліках.

Важнай асаблівасцю класіфікацыі фальклорных відаў і жанраў, якія функцыянуюць у студэнцкім асяроддзі, з’яўляецца тое, што яна, абапіраючыся на адзін крытэрый, выяўляе наступную заканамернаць: адны і тыя ж жанры, з рознай ступенню інтэнсіўнасці, прадстаўлены ў кожным з чатырох раздзелаў класіфікацыі, але пры гэтым праяўляюць кожны раз сэнсава адрозную функцыянальнасць, нягледзячы на фармальную аднастайнасць. Традыцыйная класіфікацыя, заснаваная на фармальна-сэнсавым крытэрыі, калі аб’ядноўваюцца ў адзін блок творы толькі канкрэтнай групы / жанру, тут не «спрацоўвае». Прычына – у спецыфічнай функцыянальнасці, якая закладзена ў аснову прапаноўваемага крытэрыя класіфікацыі. У дадзеным выпадку гэты крытэрый – традыцыя, якая рэгулюе і фарміруе адносіны паміж «суб’ектам і аб’ектам» зносінаў. Адпаведна класіфікацыя фальклорных твораў студэнцкага асяроддзя ўключае ў сябе наступныя разнавіднасці:



  1. жанры, якія рэгулююць і фарміруюць адносіны паміж «дасведчанымі» («суб’ектам») і «недасведчанымі» («іншымі суб’ектамі») ва ўласна студэнцкім асяроддзі: анекдоты, афарызмы, жарты, тосты, песні, «дражнілкі»;

  2. жанры, якія рэгулююць і фарміруюць адносіны паміж студэнтамі («суб’ектамі») і выкладчыкамі («аб’ектамі»), у тым ліку падчас заняткаў і экзаменацыйных іспытаў: анекдоты, афарызмы, прыкметы, вусныя апавяданні, тосты;

  3. жанры, якія рэгулююць і фарміруюць адносіны паміж студэнтамі («суб’ектамі») і «знешнім светам» («астатнімі аб’ектамі»), у тым ліку з іншымі сацыяльнымі і прафесійнымі групамі: анекдоты, розыгрышы, вусныя апавяданні.

Разгледзім найбольш актуалізаваныя фальклорныя жанры, якія бытуюць у асяроддзі сучаснага студэнцтва Беларусі. Усе творы былі ўзяты для аналізу з рэгіянальнага архіва вучэбна-навуковай лабараторыі беларускага фальклору БДУ.

Прыкметы

Аналіз фальклорнага матэрыялу студэнтаў паказаў, што ўсе прыкметы могуць быць аб’яднаны ў тры групы. Аднак аб’ядноўвае іх адно – забабонны характар: усе творы гэтага жарну, так ці інакш, звязаны з функцыяй абярэгу ад нечага / некага. Так, даволі вялікая колькасць прыкмет, якія бытуюць сярод студэнцкай моладзі, адносяцца да неспецыфічных, агульнавядомых, што сведчыць аб сувязі студэнцкага асяроддзя са «знешнім светам», ці грамадствам. Напрыклад:



Если оказаться между людьми с одинаковыми именами, надо загадать желание и обязательно поменяться местом с одним из них или уйти из «середины»;

Если наступили на ногу, надо обязательно наступить «в ответ», иначе поссоришься с этим человеком;

Если упадет ложка, придет женщина. Если упадет нож, придет мужчина. Если упавший предмет сразу же вымыть, то никто не придет;

Если говорят о чем-то хорошем, нужно плюнуть три раза через левое плечо и постучать три раза по дереву;

Если, выйдя из дома, забыл что-то, нужно вернуться и взять это. Чтобы не было беды, перед выходом надо посмотреться в зеркало. [1]

Да другой групы можна аднесці прыкметы ўласна гарадскія, якія сваім узнікненнем абавязаны менавіта гарадскому побыту і прасторы. Напрыклад:

«Счастливый» билет в транспорте (у которого сумма первых двух-трех цифр в номере совпадет с суммой последних двух-трех цифр) нужно съесть, загадав желание;

Нельзя наступать на швы между квадратными бетонными плитами – беда будет;

Насчитаешь сто машин одной определенной марки или цвета – загадай желание. [1]

Трэцюю групу складаюць уласна студэнцкія прыкметы, якія ўзнаўляюць у розных мадыфікацыях рысы студэнцкай субкультуры. Некаторыя з іх мадэлююцца па традыцыйнай схеме, якая вядомая вясковай сялянскай культуры і заснавана на ўяўленнях ці аб магіі падабенства («Чтобы успешно сдать экзамен, надо, чтобы родные или друзья во время экзамена держали палец в чернилах» [1]), ці аб магіі дзеяння («Перед тем как войти в аудиторию, нужно постучать трижды по левому косяку»; «Во время экзаменов нельзя стричь волосы и ногти» [1]), ці аб магіі лічбаў («Если билеты лежат в ряд, нужно отсчитать тринадцатый, тогда повезет» [1]).


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка