Лада Алейнік майстэрства пабудовы прыгодніцкага сюжэта




старонка4/12
Дата канвертавання20.03.2016
Памер2 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Літаратура

  1. Вярцінскі А. Жыццё чакае// Полымя. 2001. № 7.

  2. Жуковіч В. Феномен Валерыі Куставай // Настаўніцкая газета. 1994. 5 сакавіка.

  3. Жуковіч В. Феномен маленькай паэткі [Валерыі Куставай] // Культура. 1996/1997. 24 снежня – 6 студзеня.

  4. Жуковіч. В. Паэтка Валерушка Кустава [Аб творчасці юнай паэткі зь Менску: Гутарка з беларускім паэтам В.Жуковічам] // Ніва. 1998. 28 чэрвеня.

  5. Кустава В. Кроў Сусвету: Вершы/Д.Старовойтов-Юрченко И пробил уж полночный час: стихи и проза. Мн.: Маст. літ., 1996.

  6. Кустава В. Каб неба сагрэць...: Вершы. Мн.: Маст. літ., 2004.

  7. Кустава В. Тамсама: вершы. Мн.: Маст. літ., 2006.

  8. Марціновіч А. І небу цёпла, калі яго талент сагравае// ЛіМ. 2004. 19 лістапада.

  9. Марціновіч А. Душа весніцца ад шчырай песні// ЛіМ. 2006. 13 кастрычніка.

  10. Мураўёва Т. Ружова-шэры дэбют//Дзеяслоў. 2005. №3.

  11. Рагойша В.П. Паэтычны слоўнік. Мн.: Беларуская навука, 2004.

  12. Разанаў А. Знаёмцеся: Валерыя Кустава // Бярозка. 1992. № 9–10.

  13. Скобла М. Белы голуб над белым полем // Бярозка. 1997. №6.

Ірына Змачынская
ТАПАНІМІЧНЫЯ ЛЕГЕНДЫ І ПАДАННІ: ЖАНРАВАЯ ІДЭНТЫФІКАЦЫЯ
Сістэматызацыя і тыпалогія легенд і паданняў належаць да найбольш складаных пытанняў у галіне вывучэння народнай прозы. Захоўваецца блытаніна ў тэрміналогіі ў азначэнні легенды і падання, жанравыя межы вызначаюцца размытасцю і неаформленасцю, бо адна і тая ж характэрная асаблівасць жанру можа прыпісвацца ці то легендзе, ці то паданню.

Прывядзем дэфініцыі легенды і падання, якія прыняты ў сучасным літаратуразнаўстве. Так, у літаратурнай энцыклапедыіі тэрмінаў і паняццяў пазначана, што “ў фальклоры легенда — жанр няказкавай прозы, які фантастычна асэнсоўвае падзеі, звязаныя са з’явамі жывой і нежывой прыроды, светам людей (плямёны, народы, асобы), са звышнатуральнымі істотамі (Бог, святыя, анёлы, нячыстая сіла). У аснове фальклорных легенд ляжыць уяўленне пра цуд, што ўспрымаецца дакладнасць, гэта і вызначае структуру, сістэму вобразаў і паэтыку легенд”. Далей адзначана, што “ў адрозненне ад паданняў, падзеі легенды адбываюцца адначасова ў мінулым, сучасным і будучым”, а таксама, што выдзяляюцца наступныя віды легенд: этыялагічныя, рэлігійна-павучальныя і сацыяльна-ўтапічныя. [6, с. 434]. Спрэчным у такім выпадку з’яўляецца аднясенне твораў тапанімічнай прозы да легенд, бо вёска або камень узнікаюць адзін раз і застаюцца ў нязменным выглядзе з пэўнай назвай. Не адносяцца да легенд таксама творы на тапанімічную тэматыку.

У гэтым жа слоўніку паданне трактуецца як “вусны летапіс”, жанр няказкавай прозы з устаноўкай на гістарычную дакладнасць”. Пазначана, што “абавязкова прысутнічае выдумка, фантастыка” і паданням “характэрна лакальная прымеркаванасць да вёскі, возера, гары і г.д.” [6, с. 794—795]. Зноў-такі атрымліваецца, што творы тапанімічнай прозы адносяцца толькі да паданняў. Што датычыць прыведзеных тэрмінаў, то яны падаюцца нам узаемазаменнымі і не ўтрымліваюць выразных рыс размежавання названых жанраў.

У вялікім акадэмічным выданні “Беларускі фальклор” падаюцца наступныя тэрміны: легенда — “фальклорны і літаратурны жанр, дзе фантастычная падзея ці вобраз падаюцца як рэальныя” [2, с. 17], паданне — “вуснае апавяданне, у якім з элементамі меншай ці большай сапраўднасці тлумачыліся рэальныя з’явы навакольнага жыцця, расказвалася пра значныя гістарычныя падзеі роднага краю, пра народных герояў” [2, с. 268]. Галоўны ж крытэрый, прапануемы аўтарамі навуковых артыкулаў для размежавання падання і легенды, наступны: “у адрозненне ад падання, дзе ўзнікненне розных з’яў (звычайна сацыяльных) тлумачыцца пераважна чалавечай дзейнасцю, у легендзе падзеямі кіруюць звышнатуральныя сілы” [2, с. 17]. Але як быць з тапанімічнай прозай, дзе назва месца тлумачыцца ад таго, што царква правалілася пад зямлю? Узнікае натуральнае пытанне: гэта адбылося пад уздзеяннем звышнатуральнай сілы або з-за чалавечай дзейнасці — амаральных паводзінаў служак культу? Здаецца, падыходзяць абодва сцвярджэнні. Адзначым таксама, што аўтары прытрымліваюцца гісторыка-тэматычнага прынцыпа, прапанаванага І.Гурскім, паводле якога творы тапанімічнай прозы адносяцца толькі да паданняў.

Такім чынам, розныя дэфініцыі жанраў легенды і падання абумоўліваюць і розныя падыходы да іх размежавання. Навукоўцы М.Грынблат і У.Проп да паданняў адносяць апавяданні пра гістарычныя падзеі і гістарычных дзеячаў [3, с. 22]. Але, напрыклад, у адным з твораў распавядаецца пра князя Барыса, які заключыў дамову з д’яблам [3, с. 239]. Князь Барыс — гістарычная асоба, атрымліваецца, што гэты твор паданне. Але легенды і паданні перадаюць адметную, своеасаблівую, “фальклорную” гісторыю: ўяўленні народа пра сваё мінулае, прычым носьбіты фальклору не сумняваліся ў яе сапраўднасці. Гісторыя, на думку навукоўцы Мірчы Эліядзе, міфалагізуецца [12, с. 83], і з таго моманту, як міф надае гісторыі сваё больш глыбокае і багатае гучанне, ён становіцца больш верагодным за рэчаіснасць.

А.Цітавец і М.Грынблат лічаць фантастыку канцэптуальным паказчыкам у разуменні жанру легенды. Даследчык жа К.Чыстоў адзначае, што спроба дыферэнцыяцыі фальклорных з’яў па наяўнасці ці адсутнасці выдумкі не можа даць надзейных вынікаў — гэта ўсё суб’ектыўна і адцягнена ад рэальнага механізма ўзнікнення і выдумкі і яго ацэнкі тым асяроддзем, якое захоўвае гэтыя апавяданні [11, с. 20]. Вучоны прапаноўвае дыферэнцыраваць вусныя апавяданні па наяўнасці ці адсутнасці звышнатуральных вобразаў. К.Чыстоў дадае, што ў мінулым у іх рэальнае існаванне безумоўна верылі, але гэта была “рэчаіснасць быццам бы іншага ўзроўня” [11, с. 21].

Паняцця рэтраспектыўнасці прытрымліваюцца даследчыкі А.Цітавец і К.Чыстоў. Але такі падыход не можа служыць надзейным крытэрыем, бо як можна вызначыць час аповеду па уступу “даўно гэта было”, якім пачынаецца большасць твораў тапанімічнай прозы?

К.Чыстоў прапаноўвае размяркоўваць легенды і паданні па прыкмеце лакальнай прымеркаванасці ці не прымеркаванасці. Тады зноў атрымліваецца, што творы тапанімічнай прозы трэба адносіць толькі да паданняў.

У вывучэнні твораў народнай прозы важным з’яўляецца аспект іх суадносінаў з рэчаіснасцю. У гэтым накірунку рацыянальным падаецца падзел няказкавай прозы на дзве галіны, зроблены К.Чыстовым. Навуковец галоўную розніцу паміж імі бачыць у тым, што “адна з іх мае станоўчыя веды аб паўсядзенным (сапраўдныя або ўяўныя), другая — вераванні і народжаныя імі ўяўленні аб чарадзейным” [11, с. 50]. Да першай галіны даследчык адносіць паданні, сказы, да другой — легенды, былічкі. Такога ж меркавання прытрымліваецца і вучоны С.Азбелеў. Але не зразумела, як размяжоўваць творы тапанімічнай прозы, дзе назва аднаго і таго ж аб’екта тлумачыцца па-рознаму, напрыклад, мост назвалі Перуновым, таму што яго разбіваў Пярун, або таму што пабудаваны ён быў іншаземцам Перы [3, с. 70]. Бо першапрычына — патлумачыць назву.

Цяжкасць размежавання легендаў і паданняў, з аднаго боку, а таксама вывучэнне гэтых жанраў у сучаснай фалькларыстычнай навуцы на больш глыбокім, фенаменалагічным узроўні — з іншага, падштурхнулі навукоўцу Т. Лук’янаву да думкі, што легенды і паданні, магчыма, не з’яўляюцца асобнымі жанрамі, а ўяўляюць з сябе разнавіднасці адзінага жанру: “Такім чынам, найбольш агульным вызначэннем легенды будзе — вусны празаічны твор, што мае ўстаноўку на верагоднасць і шырока выкарыстоўвае міфалагічныя, рэлігійныя, гістарычныя і побытавыя матывы” [7, с. 59]. Такім чынам, няма максама дастаткова дакладнага і прызнанага азначэння паняццяў “легенда” і “паданне”.

Цяпер звернемся непасрэдна да аналізу твораў тапанімічнай прозы, сабраных у ходзе фальклорнай практыкі, і ўзгадаем некаторыя з іх. У Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці намі атрымана ад інфармантаў 26 твораў з тапанімічнымі матывамі. Яны запісаны ад асобаў сталага ўзросту. На нашу думку, захаванасці твораў тапанімічнай прозы ў быту садзейнічае нястомная цікавасць да падзей мінулага, да гісторыі свайго краю, назваў вёсак і ўрочышчаў.Спецыфіка твораў з тапанімічнымі матывамі абумоўлена асаблівасцямі зместу, канфліктаў, тыпамі герояў і функцыямі гэтых твораў.

Узнікненне назвы вёскі звязана найчасцей з уласнымі імёнамі. Гэта група твораў тапанімічнай прозы самая шматлікая. Напрыклад, назва вёскі Асташэва ўзнікла ад імя лесніка Асташкі. Паселішча Якубаўшчына названа так ад імя смелага хлопца Якуба, які адолеў злога чараўніка, што на Купалу кожны год краў самую прыгожую дзяўчыну. У назве вёсцы Яськаўшчына спалучаецца тлумачэнне ўласным імем з сацыяльнай матывацыяй, а таксама дадаецца матыў няшчаснага кахання: парабак пакахаў панскую дачку, за што быў аддадзены ў рэкруты, а яго каханая — Яся — з гора ўтапілася ў возеры. Адслужыўшы, парабак вярнуўся ў родныя мясціны і пасяліўся каля таго возера. Пазней узнікла вёска, якую і назвалі Яськаўшчынай. Сацыяльную матывацыю набыло паведамленне пра назву вёскі Глоданкі. Пан у гэтых мясцінах быў вельмі жорсткі, бязлітасна збіраў з сялян аброкі, і, калі адбываўся неўраджай, надыходзіў голад. Каб хоць неяк уратавацца, сяляне елі кару з дрэў, якія пасля стаялі, як абглоданыя. Ад імя Напалеона быццам бы паходзіць назва вёскі Палёнаўка — у ваколіцах гэтай вёскі мясцовыя жыхары падпалілі абоз Напалеонаўскай арміі, не жадаючы скарыцца ворагу. А раней паселішча мела назву — Напаляонаўка. Але ў гэтым творы тапанімічнай прозы мы маем як бы двайную матывацыю: і ад дзеяслова “паліць”, і ад назвы галоўнакамандуючага французскімі войскамі ў вайну 1812 года. У гэтым творы сутыкаемся з двайной матывацыяй назвы паселішча. Як бачна, такая “дваістасць” тлумачэння можа быць ці у адным творы, ці пра населены пункт існуе некалькі твораў народнай прозы. Напрыклад, назва вёскі Калышкі паходзіць, паводле аповеду інфарманта, ад арэляў, на якіх тут гушкаліся, або ад кольяў, якімі яўрэі абносілі свае гаспадаркі.

Трэба адзначыць, што для твораў народнай прозы такога тыпу, у якіх вытлумачэнне назвы тапанімічных аб’ектаў дастасавана да ўласных імёнаў або мае сацыяльную матывацыю, характэрны больш-менш развіты сюжэт і разгорнутасць апавядання.

Намі вылучаны творы тапанімічнай прозы, дзе назва паселішча паходзіць ад сказаных кімсьці слоў. Так, вёскі Бабінавічы і Дабрамыслі названыя паводле слоў Кацярыны ІІ, якая падарожнічала па гэтай мясцовасці, адпаведна — “бабій горад” і “добра мысль”. Трэба адзначыць, што імя гэтай гістарычнай асобы даволі часта ўзгадваецца ў сувязі з тлумачэннем назвы паселішчаў у Віцебскай вобласці. Так, горад Лепель, паводле падання, атрымаў сваю назву ад сказаных імператрыцай слоў [9].

Назвы тапанімічных аб’ектаў могуць паходзіць таксама ад статусу першых жыхароў: гарадскі пасёлак Лёзна названы так з той прычыны, што на месцы паселішча жылі людзі “лёзныя”, што значыць вольныя. Таксама гэты твор закранае і сямейныя праблемы — купец раззлаваўся на сваю прыгажуню дачку, пра якую папярэдне зманіў даверліваму бацьку поп, і загадаў свайму сыну забіць сястру, але брат з сястрой уцяклі ад злоснага родзіча і пасяліліся на іншай зямлі. Прапанова бацькі забіць сваю дачку ўяўляецца архаічнай рэшткай, сведчыць пра даўнасць узнікнення твора і, здаецца, мае сувязь з казачным матывам.

Назва населенага пункта можа тлумачыцца яго геаграфічнымі, прыроднымі асаблівасцямі ці назвай суседняга геаграфічнага аб’екта. Паселішча Чарнаручча мае адпаведную назву з-за таго, што на мясцовасці, выбранай людзьмі для жыцця, цяклі тры ручаі, вада з якіх, калі яе ўзбаўтаць, станавілася чорнай. Цікавасць уяўляюць творы тапанімічнай прозы, у якіх назвы вёсак звязваюцца з пэўнымі маральнымі якасцямі. Паселішча Лындзіна названае паводле ляска гэтай мясцовасці з такой жа назвай. Лес жа празвалі так людзі, якія бачылі, як працавіты гаспадар гнаў бярозавым прутком сваю жонку з гэтага ляска, прыгаворваючы: “Ах ты лында!”. Тлумачэнне гэта займальнае, але наўрад ці мясцовым жыхарам прыемна было называць вёску ад амаль што лаянкавага слова, але такая матывацыя назвы таксама мае права на існаванне.

З сабраных твораў тапанімічнай прозы можна меркаваць, што для іх характэрна дакладная ўстаноўка на гістарызм і рэальнасць аповеду. Яны ўцягваюць у сваю сферу даволі шырокае кола жыццёвых пытанняў, пачынаючы ад грамадска-сацыяльных і да сямейна-бытавых праблем. У большасці выпадкаў гістарычны матэрыял, гэтак жа як і спасылкі на старых людзей, падпарадкаваны агульнай мэтавай накіраванасці твораў, нярэдка яны толькі мастацкі прыём, які стварае неабходнае ўражанне дакладнасці апавядання.Наяўнасць фантастычных вобразаў і сюжэтаў дае магчымасць супаставіць творы тапанімічнай прозы з чарадзейнымі казкамі, выявіць іх падабенства і адрозненні, што можа стаць далейшым накірункам навуковых пошукаў у гэтай сферы. Канфлікт твораў падпарадкаваны тлумачэнню назваў і вельмі часта мае падставы ў фізіка-геаграфічных і сацыяльна-гістарычных асаблівасцей Віцебшчыны. Героі твораў намаляваны смелымі, мужнымі, свабодалюбівымі людзьмі, патрыётамі свайго краю, што абуджае не толькі пазнавальную, але і эмацыянальную зацікаўленасць, і тым самым творы знаходзяць перспектывы захавання ў якасці паэтычных ілюстрацый гісторыі Віцебшчыны.

Мы вызначылі жанр сабраных твораў як тапанімічныя паданні, улічваючы прапанаваныя крытэрыі размежавання легенд і паданняў. Але сустракаюцца і пераходныя з’явы, якія можна класіфікаваць і як легенды, напрыклад, твор пра вёску Якубаўшчына.

Разгледжаныя прынцыпы жанравай ідэнтыфікацыі легенд і паданняў патрабуюць далейшай, больш дасканалай распрацоўкі і ўдакладнення ў навуковых колах, бо даследчыкі паспяхова спраўляюцца з гэтай задачай толькі ў межах уласных канцэпцый.
Літаратура


  1. Азбелев С. Отношение преданий, легенд и сказки к действительности с точки зрения разграничения жанров // Славянский фольклор и действительность. — Москва, 1965.

  2. Беларускі фальклор: Жанры, віды, паэтыка. Кніга 4. Народная проза. — Мінск, 2002.

  3. Легенды і паданні. — 2-е выд., дап і дапрац. — Мінск, 1983.

  4. Легенды і паданні Віцебшчыны. — Віцебск, 2002.

  5. Литературный энциклопедический словарь. — Москва, 1987.

  6. Литературная энциклопедия терминов и понятий / Гл. ред. и сост. А. Николюкин — Москва, 2001.

  7. Лук’янава Т. Казка і няказкавая проза. Сістэматызацыя і класіфікацыя жанраў // Роднае слова № 12. —Мінск, 2005. — 75 с.

  8. Народныя казкі-байкі, апавяданні і мудраслоўі / склад. Н. Гілевіч — Мінск, 1983.

  9. Прозаические жанры фольклора народов СССР. Тезисы докладов на Всесоюзной научной конференции “Прозаические жанры фольклора народов СССР” 21-23 мая 1974 г. — Мінск, 1974.

  10. Пропп В. Фольклор и историческая действительность. — Москва, 1976.

  11. Чистов К. Фольклор. Текст. Традиция. — Москва, 2005.

  12. Элиадэ М. Миф о вечном возвращении. — Улан-Удэ, 1969.

Таццяна Кабржыцкая, Усевалад Рагойша
БЕЛАРУСКІ КАМПАНЕНТ ПАЭТЫКІ ЎКРАІНСКІХ ІНТЭРМЕДЫЙ ХVІІІ СТАГОДДЗЯ
Украінскія інтэрмедыі ХVІІІ ст., як адзначаюць даследчыкі, адна з найбольш цікавых ілюстрацый працэсу развіцця ўкраінскай старажытнай драматургіі. Менавіта інтэрмедыі спрыялі выпрацоўцы асноў паэтыкі жанру камедыі. Да нашага часу дайшло больш дваццаці тэкстаў інтэрмедый і інтэрлюдый, створаных ў ХVІІІ ст. выкладчыкамі і студэнтамі Кіева-Магілянскай акадэміі. Нагадаем, што Кіева-Магілянская акадэмія -- адзін з першых і галоўных праваслаўных навуковых цэнтраў ва Усходняй Еўропе, які меў статус вышэйшай навучальнай установы. Яе ўзнікненне было абумоўлена як палітычнымі, так і агульнакультурнымі працэсамі, што вызначалі воблік тагачаснай Еўропы. Менавіта Кіева-Магілянская акадэмія стала важкім чыннікам працяглай інтэнсіфікацыі культурна-асветнага жыцця на землях Украіны і Беларусі. Гаворачы пра склад кіева-магілянскіх навучэнцаў, неабходна адзначыць, што ён быў досыць вялікі. У 1700 г. іх было блізка 2-х тысяч. Увогуле ж, у залежнасці ад гістарычных катаклізмаў, у акадэміі навучалася ад 500 да 1200 чалавек [5, 298]. Сярод “спудэяў” былі дзеці мяшчан, казакоў, сялян. Пераважная большасць навучэнцаў -- ураджэнцы Левабярэжнай Украіны, Галіччыны, Закарпацця, а таксама тых тэрыторый, якія спрадвеку былі беларускімі. Акрамя таго, у акадэміі атрымлівалі адукацыю студэнты з Расіі, Балгарыі, Грэцыі, Малдавіі, Румыніі, Сербіі.

Стварэнне Кіева-Магілянскай акадэміі было фактам выключнай гістарычнай значнасці. Падымаючыся з руін пасля мангола-татарскай навалы, Украіна не толькі аднаўляла свае даўнія традыцыі, але і ўзбагачалася рознага роду новаўвядзеннямі, якія былі звязаны з арыентацыяй на заходнееўрапейскую сістэму навучання, з уплывам культуры Захаду. ХVІІ стагоддзе ў гэтым плане было пераломным. Дзякуючы дзейнасці акадэміі Кіеў аднавіў свой статус эпіцэнтра палітычнага і культурнага жыцця.

Каб зразумець, наколькі важным і своечасовым было адкрыццё такой установы, як Кіева-Магілянская акадэмія, неабходна ўлічыць гістарычную сітуацыю. У выніку падпісанай у 1569 г. Люблінскай ўніі з’яўляецца новая дзяржава -- Рэч Паспалітая, якая злучае землі Польшчы і Вялікага княства Літоўскага. І ў сярэдзіне ХVІІ ст., калі Рэч Паспалітая была ў апагеі сваёй палітычна-стратэгічнай магутнасці як адна з найбольш моцных дзяржаў Еўропы, яна валодала абшарамі ад Балтыйскага да Чорнага мора, ёй належалі ўся Літва, Беларусь, Украіна, акрамя Закарпацця, і нават землі Смаленшчыны. Гэты перыяд агульнага існавання ўкраінцаў і беларусаў у адной дзяржаве ўкраінскія даследчыкі, у залежнасці ад палітычнай кан’юктуры, расцэньвалі па-рознаму. Сёння ж нават час уваходжання ўкраінскіх зямель у склад Вялікага княства Літоўскага трактуецца (пры ўсіх агаворках) як спрыяльны перыяд існавання ў “Заходнерускай дзяржаве”. Прымальнай становіцца, у прыватнасці, і пазіцыя вядомага вучонага М. Доўнар-Запольскага, які пра ўключэнне ўкраінцаў ў склад Рэчы Паспалітай пісаў як пра станоўчы акт, паколькі адбылося, на яго думку, аб’яднанне “часткі са сваім цэлым, члена са сваім целам і галавой” [6, 57]. Такім чынам, пазітыўным фактам знаходжання ўкраінцаў у складзе Вялікага княства Літоўскага, а пазней і Рэчы Паспалітай можна лічыць тое, што амаль увесь народ быў аб’яднаны ў адзінай палітычнай сістэме. І перад украінцамі, і перад беларусамі спаўна адкрыліся стымулюючыя ўплывы Захаду. Славутыя кіева-магілянцы пакінулі пасля сябе непагасны след, вынікі іх дзейнасці асвятлялі і працягваюць асвятляюць духоўныя пошукі новых пакаленняў. Дасягненні іх мелі вялікае значэнне і для росквіту культуры суседніх народаў.

Характарыстыка тагачаснага перыяду развіцця ўкраінскай драматургіі не будзе паўнавартаснай, калі творчую спадчыну выдатных дзеячаў культуры разглядаць без вынікаў творчай дзейнасці студэнтаў, ці бурсакоў (бурсай называўся інтэрнат для навучэнцаў акадэміі). Студэнты, як вядома, бралі ўдзел у пастаноўках драматычных твораў, якія пісалі для іх выкладчыкі, а паміж дзеямі п’ес выступалі з інтэрмедыямі, якія, відавочна, самі і стваралі. Калі ж уявіць, што ў складзе такіх студэнцкіх калектываў абавязкова былі і ўкраінцы, і беларусы, можна выразна ўбачыць вытокі структурнага падабенства паміж інтэрмедыямі, вяртэпам і беларускай батлейкай. Яны спалучаюць рысы народнай смехавай культуры і карнавальна-кірмашовага дзейства. Дабро і зло ў іх інтэрпрэтуецца, як правіла, з пазіцый народнай звычаёвай маралі.

Выключнай папулярнасцю ў гледача карысталіся інтэрмедыі. Яны, як “междувброшанныя ігралішчы”, з’яўляліся, па сутнасці, своеасаблівымі камічнымі антрактамі ў паказе асноўнай п’есы сур’ёзнага зместу. “П’еса з’яўлялася нібыта абалонкай таго, што найбольш цікавіла гледача, -- інтэрмедый, і сваім агульным памерам інтэрмедыі значна большыя, чым тэкст самой п’есы”, -- падкрэсліваюць украінскія літаратуразнаўцы. [8, 335]. Шырокую вядомасць атрымалі інтэрмедыі і інтэрлюдыі, якія паказваліся ў антрактах пры пастаноўцы п’ес Мітрафана Даўгалеўскага -- каляднай “Комическое действіе” (1736), велікоднай “Властвотворный образ человеколюбія божія” (1737), а таксама п’есы “Воскресеніе мертвых” Георгія Каніскага (1746). Апошні твор існаваў у некаторых спісках яшчэ пад назвай “Комедія, яже трактует о обидах” і адпавядаў тагачасным патрабаванням да жанру “трагедокомедий”. Дарэчы заўважым, што школьныя варыянты ўкраінскіх калядных драм не ведаюць інтэрмедый – выпадак з “Комическім действіем” М. Даўгалеўскага ўяўляе выключэнне. Як справядліва адзначае А. Мальдзіс як адзін з аўтараў “Гісторыі беларускай літаратуры: Старажытны перыяд”, “беларуская інтэрмедыя часоў барока развівалася пад яўным уздзеяннем польскай, украінскай, а часткова і заходнееўрапейскай драматургіі”[3, 337]. У апошнія гады беларускія даследчыкі ўвялі ў навуковы ўжытак, уключыўшы ў агляд даўняй беларускай літаратуры, інтэрмедыі да твора М. Даўгалеўскага “Комическое действіе” і Г. Каніскага “Воскресеніе мертвых”. Так, у “Анталогіі даўняй беларускай літаратуры: ХІ -- першая палова ХVІІІ ст.” уключаны інтэрмедыя І да п’есы М. Даўгалеўскага “Комическое действіе” і інтэрлюдыі ІV і V да п’есы Г. Каніскага “Воскресеніе мертвых”. Пры гэтым у каментарыі да твору М. Даўгалеўскага чытаем тлумачэнне наступнага зместу: “…У інтэрмедыях да драмы дзейнічаюць персанажы, узятыя аўтарам з аналагічных беларускіх твораў ранейшага часу, таму прыведзеныя ў выданні “Інтэрмедыя І-я” можа быць далучана да складу г. зв. украінска-беларускіх інтэрмедый” [1, 873]. На жаль, доказаў сугучнасці паміж украінскімі і беларускімі творамі тут не прыводзіцца, як не раскрываецца і тая драматургічная пераемнасць, пра якую заяўлена ў каментарыі.

Нам жа падаецца больш слушным разглядаць украінскую інтэрмедыю як гістарычны прадукт часу, калі адбывалася фармаванне ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці, што была пазначана комплекснай цэласнасцю, патэнцыялам духоўнага стрыжня якой з’яўлялася Кіева-Магілянская акадэмія. Як доказ такой цэласнасці можа паслужыць моўная партытура інтэрмедый. Героямі інтэрмедый былі людзі розных нацыянальнасцей. І кожны з герояў -- украінцаў і беларусаў -- абавязкова выступаў на роднай мове. Гаварылі па-свойму і шляціцы-палякі, і салдаты-расіяне, аднак іх мова была перамешана мясцовымі словамі і выразамі, цыгане, яўрэі-арандатары, грэкі – выступалі на пакалечанай украінскай. Як мы ўжо адзначалі, сярод студэнтаў акадэміі было нямала беларусаў. Паколькі ж інтэрмедыі былі пабудаваны на сюжэтах з навакольнага народнага жыцця, то менавіта ўкраінскі і беларускі элемент у іх быў вызначальным. Таленавітыя прадстаўнікі ўкраінскага і беларускага народа літаратурна апрацоўвалі народныя пераказы, анекдоты, жыццёвыя здарэнні, фармуючы дыялогі ў жанравыя сцэнкі, невялікія па памеры – каля 70-100 радкоў тэксту.

Сярод мастацкіх вартасцей інтэрмедый найперш адзначаюць тое, што “дзеянне ў інтэрмедыях разгортваецца хутка, напружана, з разлікам на максімальна камічны эфект” [7, 139]. У кіева-магілянскім рукапісным падручніку “Практычная паэтыка” (1648) тлумачылася: “Інтэрмедыя -- гэта кароткае дзеянне, прыдуманае ці сапраўднае, якое разыгрываецца паміж актамі камедыі і трагедыі, складаецца са слоў, прадметаў і асоб вясёлых, што асвяжае ўвагу слухача, не належыць да актаў і сцэн п’есы; яна называецца інтэрмедыяй таму, што зазвычай выконваецца паміж актамі камедыі і трагедыі” [8, 358]. Акрэсліваючы тэматыку такіх твораў, аўтар “Паэтыкі” навучаў: у інтэрмедыях павінны апрацоўвацца “забаўныя і жартоўныя гісторыі, аповеды, анекдоты, прыдумкі, кпіны аднаго над другім слуг, прыдворных, беднякоў, падхалімаў, мужыкоў” [8, 359]. Пры гэтым настаўнік паэтыкі арыентаваў вучняў на распрацоўку двух тыпаў камізму: першы абапіраўся на выкарыстанне смешных слоў, другі – на паказ дзеянняў, якія выклікаюць смех.

Аўтарам навучальнага курса паэтыкі для студэнтаў Кіева-Магілянскай акадэміі быў і М. Даўгалеўскі. Яго падручнік “Сад паэтычны” таксама змяшчае звесткі пра камедыю як літаратурны жанр. У раздзеле ІІІ, які мае назву “Плод трэці”, Даўгалеўскі лічыць неабходным паведаміць, што паняцце “камедыя” можна вывесці ад грэчаскіх слоў сяло і спяваю. “Адносна сутнасці, то камічная паэзія, камедыя, -- тлумачыць ён, -- гэта вясёлы твор у дзеях, у якія ўводзяцца дзейныя асобы, ці наследаванне нізкіх і звычайных дзеянняў, аднак не без прыгажосці і жартаў. Гэта паэзія раней была пашырана толькі сярод простых сялян, а цяпер таксама і сярод больш адукаваных людзей, дзякуючы сваёй ўплывовасці ды гумарыстычнаму зместу, які нараджаецца з грубаватых і дзікіх звычаяў сялян” [4, 190]. Безумоўную карысць уяўлялі для стваральнікаў спектакляў – аўтараў і актораў – роздумы драматурга над адрозненнямі паміж камедыяй і трагедыяй. Паводле Даўгалеўскага, камедыя адрозніваецца ад трагедыі пяццю фактарамі. “Па-першае, -- прадметам, таму што адлюстроўвае справы нізкія і простыя, жарты і гумар, а трагедыя – справы паважныя і сур’ёзныя. Па-другое, -- дзейнымі асобамі, таму што ў камедыі выступаюць простыя людзі. Напрыклад: бацька, ліцьвін, цыган, казак, яўрэй. Паляк, скіф, турак, грэк, італьянец, а ў трагедыі – правадыры, цары, героі і г. д. Па-трэцяе, -- моўна-стылістычным афармленнем. У камедыі выкарыстоўваюцца звычайныя словы з гумарыстычнай афарбоўкай, нязначныя фігуры, а ў трагедыі – словы вышуканыя, метафарычныя, фігуры – асабліва велічныя. Па-чацвёртае, -- эмацыянальнасцю. Камедыя выклікае нязначныя хваляванні, а трагедыя – значна мацнейшыя. Па-пятае, -- заканчэннем. Канец камедыі -- вясёлы, хаця пачатак сумны. А ў трагедыі, хоць пачатак часам бывае радасны, канец сумны і безумоўна трагічны” [4, 190]. Напрыканцы раздзела Даўгалеўскі яшчэ раз звяртае ўвагу на мову камедыі: “Моўна-стылістычнае афармленне камедыі даецца не ў такім высокім стылі, як у трагедыі, і не ў нізкім, як у мімічнай паэзіі, а ў сярэднім паміж першай і другой, гэта значыць, павінна быць лёгкім, адпаведным, забаўным, ясным, мастацкім, павінна быць упрыгожана проста і сціпла, характары ж мусяць адпавядаць дзейным асобам…” [4, 191].

Нельга не заўважыць, што ў пераліку дзейных асоб камедый – а гэта значыць і інтэрмедый – Даўгалеўскі на другім месцы пасля дзейнай асобы бацька ставіць дзейную асобу ліцьвін, што сведчыць пра пэўную ўстаноўку на беларуса як на абавязковага (ці, прынамсі, на вельмі частага) удзельніка студэнцкіх прадстаўленняў. Відавочна, з улікам патрабаванняў пра моўна-стылістычную адпаведнасць характарам дзейных асоб неабходна разглядаць і моўныя партыі тых удзельнікаў інтэрмедый, якія з’яўляліся прадстаўнікамі беларускага народа. Шкада, што ўрыўкі з тэкстаў украінскіх інтэрмедый, змешчаныя ў “Анталогіі даўняй беларускай літаратуры”, у якіх выступаюць ліцьвіны, падаюцца ў сучаснай моўнай апрацоўцы. Моўныя партыі паляка-астранома (інтэрмедыя І да п’есы “Коміческое действіе”), ляха (Interludium ІV да п’есы “Воскресеніе мертвых”) друкуюцца не лацінкай (як у арыгінальным варыянце інтэрмедый), а кірыліцай (хаця аднастайнасці пры перадачы іншых польскомоўных тэкстаў у “Анталогіі” не назіраецца). Прачытанне моўных партый ліцьвінаў ва ўкраінскіх арыгіналах дае яшчэ і дадатковыя магчымасці высветліць узровень тагачаснай распрацаванасці беларускай мовы. Тым больш, што мова такіх тэкстаў у вялікай ступені перадае своеасаблівасць аўтэнтычнага беларускага маўлення (аканне, яканне, цеканне, дзеканне і інш.).

У гэтым плане асаблівую цікавасць уяўляе Interludium І да п’есы М. Даўгалеўскага “Властотворный образ человеколюбія божія”, які чамусьці не трапіў у навуковы ўжытак у Беларусі, не стаў у беларускіх літаратуразнаўцаў аб’ектам спецыяльнага даследавання. Праўда, згадку пра гэты тэкст знаходзім у П. Ахрыменкі ў яго кнізе “Летапіс братэрства” [2], прысвечанай праблеме беларуска-ўкраінскіх культурных узаемасувязей, аднак мастацкія вартасці названага беларускамоўнага Interludium’а засталіся не высветленымі.

Хочацца звярнуць увагу на тое, што сцэнка, звязаная сюжэтна з прыгодамі старога бацькі-ліцьвіна, якія адбываюцца з ім і на гэтым, і на тым свеце, цалкам выпісана ў адпаведнасці з тымі патрабаваннямі да напісання камедыі, якія выказаў у сваім “Садзе паэтычным” М. Даўгалеўскі. Так, знаходзім у творы тэарэтычна вызначанае кола дзейных асоб. Кампазіцыя інтэрлюдыі таксама практычна паўтарае схему, накрэсленую ў “Паэтыцы”. Пачатак сумны – мужыкі, якія выйшлі на паляванне, ненарокам забіваюць старога ліцьвіна, што намерваўся аглядаць на дрэве пчол. Аднак заканчэнне радаснае – ліцьвін уваскрасае. У творы шмат прыкладаў неабходнага для інтэрмедый паяднанне высокага і нізкага У прыватнасці, у гумарыстычным плане праваслаўны ліцьвін характарызуе каталіцкіх святых, што не ў раі, а ў пекле “смажаць дошкі”. Неабходна адзначыць і тое, што змяшэнне стыляў праяўляецца ў дапасаванасці сцэнкі побытавага зместу да тыповай сюжэтнай структуры, аснова якой ляжыць у паважным апакрыфічным жанры: вандроўку на неба здзяйсняе просты чалавек, смертны селянін-беларус. Нарэшце, прыгадаем, што ва ўкраінскай тагачаснай літаратуры досыць пашыранай была творчасць “вандроўных” дзякоў, а менавіта іхнія арацыі на велікодныя тэмы. Крыніцай такіх арацый былі таксама апакрыфічныя аповеды, вандроўкі Бога на неба і ў пекла. Відавочна, што і гэтыя прыёмы стварэння жанру арацый – іронія, жарт, славесны каламбур і інш. – былі выкарыстаны аўтарам Interludium І да п’есы М. Даўгалеўскага “Властотворный образ человеколюбія божія”. Такім чынам, у наведзеным прыкладзе беларускамоўнага тэкста назіраецца пэўныя тэндэнцыі дыфузіі жанраў: камічнае дасягаецца і праз прыўнясенне элементаў пародыі, травестыі, бурлеска.

Безумоўны гумарыстычны эфект выклікаюць наўмысна недарэчныя (у зместавым напаўненні) рыфмы: рыфмуюцца польскія і беларускія словы, што належаць да розных у стылёвым плане лексічных пластоў. Па-майстэрску выкарыстаны прыём міжмоўнай аманіміі падкрэслівае, што ліцьвін і паляк не разумеюць, ці, дакладней, не хочуць разумець адзін аднаго. Мастацкі прыём указвае на рознасць ментальнасцей прадстаўнікоў “палярных” саслоў’яў. Так, на запытанне паляка zmów, co sie tam dsieie? чытаем у адказ рэпліку ліцьвіна: то в піекле зладзіее. Альбо яшчэ цікавы прыклад:


Ксёндз:

Swięnty źeby był w piekle? Szczekasz ty, staruszku.

Przy nim iesze była łaska Chrystusowa

Ліцьвін

Правда, правда угадав ти:

Сагнувшис, саматужки прец до піекла дрова…[8, 367].
У прыведзеным урыўку, акрамя ўжо адзначаных “ідэйных” і гумарыстычных функцый рыфмы, знаходзім узор выкарыстання цікавай ўнутранай рыфмы: staruszku – саматужкі.

Нельга не адзначыць, што аўтар тэкста Interludium’а быў добра спрактыкаваны ў вершапісанні. Беларускі тэкст выкананы ў сілабічнай сістэме. Від верша – трынаццаціскладовік, рыфма жаночая, сумежная, цэзура звычайна пасля 7-га склада, часам – пасля 8-га ці 6-га.

Мова ўкраінскіх інтэрмедый, як і беларускамоўных тэкстаў у іх складзе, знаходзілася пад уплывам фальклору: тут шырока выкарыстоўваліся выслоўі, прымаўкі, сакавітае народнае слова. Часта ў аснову сюжэтных калізій закладваліся народныя паданні, легенды, міфы. Роля беларускага фальклора ў развіцці жанру інтэрмедый -- прадмет асобнага навуковага даследавання. Як падагульнне адзначым, што ўсе прыкметныя якасці пачаткаў нацыянальнага тэатра знайшлі выдатны працяг у культуры як украінцаў, так і беларусаў, у стварэнні мастацкай літаратуры наступных стагоддзяў.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка