Курс: гісторыя беларусі ў кантэксце сусветнай цывілізацыі




старонка3/4
Дата канвертавання17.03.2016
Памер0.73 Mb.
1   2   3   4

Сельская гаспадарка. Галоўным накірункам сацыяльна-эканамічнага развіцця парэформеннай Беларусі было зацвярджэнне капіталізму. Яго развіццё адбывалася ва ўмовах, хоць і мадэрнізаванай, але, па сутнасці, старой палітычнай сістэмы, пры захаванні самадзяржаўнага і саслоўнага ладу. Гэта накладвала пэўны адбітак на сацыяльна-эканамічныя працэсы як на Беларусі, так і ў парэформеннай Расіі ў цэлым, абумовіла іх цяжкасці і супярэчнасці.

Пасля адмены прыгоннага права асновай эканомікі Беларусі па-ранейшаму заставалася сельская гаспадарка. Рэформа 1861 г. адкрыла шлях да эвалюцыі капіталізму ў сельскай гаспадарцы. У яе развіцці ў другой палове XIX ст. трэба вылучыць два перыяды. Першы з іх ахоплівае 60-70-я гады, другі прыпадае на 80-90-я гады. Першы перыяд з'явіўся часам разбурэння феадальных адносін у сельскай гаспадарцы, пакутлівага выспявання капіталістычных адносін. Першапачаткова на змену прыгонніцтву прыйшла пераходная сістэма гаспадарання, якая спалучала ў сябе рысы феадальнай і капіталістычнай – т.з. адработачная сістэма. Яна зводзілася да таго, што малазямельныя сяляне вымушаны былі арэндаваць зямлю памешчыкаў і за гэта апрацоўваць яе частку сваім інвентаром і рабочай жывёлай. У адрозненні ад паншчыннай сістэмы гаспадарыння сялянін працаваў не з прычыны пазаэканамічнага прымусу, а ў выніку эканамічнай неабходнасці. Пры капіталістычнай сістэме гаспадарыння ў адрозненні ад адработачнай памешчыцкая зямля апрацоўвалася інвентаром і рабочай жывёлай уладальніка. Адработачная сістэма паступова выціскалася капіталістычнай. Хутчэй гэты працэс адбываўся ў заходнебеларускіх губернях – Мінскай, Гродз-й і Віленскай.

У выніку аграрнай рэформы 1861 г. у памешчыкаў Беларусі захаваліся буйнейшыя масівы зямлі на фоне малазямелля пераважнай большасці сялянства. Наяўнасць буйнага памешчыцкага землеўладання вызначыла для Беларусі павольны, паступовы ("прускі") шлях буржуазна-аграрнай эвалюцыі, пры якой буйная памешчыцкая гаспадарка надоўга захавала свае прыгонніцкія рысы. У 70-х гадах у Беларусі памешчыкам належала звыш 50,5% усёй зямлі, а сялянам – менш 33,4%. На Беларусі пераважала буйнае, латыфундыяльнае памешчыцкае землеўладанне (звыш за 500 дзесяцін на ўладальніка). У значнай колькасці сялянскіх двароў ва ўласнасці знаходзілася ад 2 да 5 дзесяцін.

Побач з латыфундыямі памешчыкаў існавала цераспалосіца сялянскіх і памешчыцкіх зямель. У заходняй і цэнтральнай Беларусі захаваўся таксама і другі інстытут сярэдневякоўя – зямельныя сервітуты (права сялян карыстацца некаторымі ўгоддзямі, якія належаць памешчыкам, і агульнымі пашамі). У 60-я гады XIX ст. імі было ахоплена тут 56% сялянскіх двароў.

Нягледзячы на рэшткі феадальна-прыгонніцкіх адносін, сельская гаспадарка усё шырэй уцягвалася ў рыначныя адносіны. Капіталізм у сельскай гаспадарцы Беларусі развіваўся адносна хутка ў параўнанні з іншымі рэгіёнамі Расійскай імпе-рыі. Гэтаму садзейнічалі развіццё прамысловасці, сістэмы капіталістычнага крэдыту, чыгуначнае будаўніцтва, рост гарадоў, канцэнтрацыя войскаў на тэрыторыі Беларусі. Усё гэта стварала спрыяльныя ўмовы таварнага земляробства і рынкавых адносін. Моцным каталізатарам эвалюцыі сельскай гаспадаркі Беларусі з'явіўся сусветны аграрны крызіс 80-90-х гадоў, які выклікаў рэзкае зніжэнне цэн на хлеб. Крызіс прывёў да карэнных змяненняў у эканамічнай арганізацыі і тэхнічнай аснашчанасці сельскай гаспадаркі, да канчатковай перамогі таварнага земляробства і павелічэння рынкавага попыту.

У парэформенны час на Беларусі, як і ва ўсёй Расіі, ішоў працэс пераўтварэння саслоўнага землеўладання ў бессаслоўнае, але на Беларусі ён адбываўся больш замаруджана. Гэта тлумачылася адноснай эканамічнай устойлівасцю буйных памешчыцкіх гаспадарак, арганізаваных у большасці на капіталістычны лад. Пераход зямлі ад дваран да іншых саслоўяў тармазіўся таксама царскім урадам, які пасля паўстання 1863 г. абмежаваў валоданне зямлі католікам і забараніў мець яе яўрэям. Разам з тым царскі ўрад насаджаў на Беларусі прыватнае землеўладанне рускіх памешчыкаў.

Па ўзроўню развіцця капіталізму ў сельскай гаспадарцы Беларусь ішла наперадзе многіх раёнаў Расіі. Хутчэй складваліся капіталістычныя адносіны ў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губернях, дзе пасля рэформы засталося менш перажыткаў прыгонніцтва і пераважала падворнае землекарыстанне.

Да сістэмы капіталістычнай вытворчасці паступова далучалася і гаспадарка сялян. Паказчыкам гэтага працэсу з’явіўся рост гандлёвага земляробства, а таксама маёмаснае расслаенне сялянства. Галоўнай галіной сялянскай гаспадаркі было земляробства. У 60-90-я гг. на сялянскіх надзельных землях Беларусі ураджайнасць збожжавых узрасла на 50%. Раслі зборы тэхнічных культур. За тот жа перыяд чыстыя зборы бульбы ўзраслі ў 2 разы, ільнавалакна – на 82 %.

Аб развіцці капіталізму ў сельскай гаспадарцы Беларусі можа сведчыць паступовая спецыяліцыя сельскагаспадарчай вытворчасці. У 60-70-я гг. ХІХ ст. важнейшай галіной гандлёвага земляробства заставалася вытворчасць зерня. Аднак у выніку сусветнага аграрнага крызісу 80-90-х гг. цэны на збожжа рэзка знізіліся. Гаспадаркі Беларусі не былі здольны канкурыраваць на рынках Заходняй Еўропы з вытворцамі таннага і высокаякаснага хлеба з Паўночнай Амерыкі, Аргенціны, Аўстраліі. Гэта прымусіла беларускіх памешчыкаў пераходзіць на вытворчасць такіх прадуктаў, якія давалі большы прыбытак. У 90-я гг. галоўнай спецыялізаванай галіной у сельскай гаспадарцы Беларусі стала малочная жывёлагадоўля. Значнага развіцця дасягнулі вінакурэнне, свінагадоўля, танкаруннае авечкагадоўля. Пашыралася вытворчасць тэхнічных культур, у першую чаргу бульбы, а таксама лёну. Інтэнсіўна развівалася прамысловае садоўніцтва і агародніцтва.

У памешчыцкіх буйных маёнтках, на землях заможных сялян уводзілася шматпольная сістэма севазвароту, прымяняліся мінеральныя ўгнаенні, распаўсюджваліся розныя сельскагаспадарчыя машыны, але ў асноўным выкарыстоўвалі адсталую ручную тэхніку.

Развіццё таварнага земляробства, спецыялізацыя яго па асобных галінах пашырылі абмен паміж сельскай гаспадаркай і прамысловасцю. Гэта спрыяла росту ўнутранага рынку і прывяло ў канцы ХІХ ст. да з’яўлення ў памешчыцкіх гаспадарках буйных, высокатаварных капіталістычных прадпрыемстваў, якія працавалі выключна на рынак. Колькасць малатаварных маёнткаў, заснаваных на адработачнай сістэме, паступова скарачалася. Развіццё капіталістычных адносін у сельскай гаспадарцы ўзмацніла працэс сацыяльнага расслаення сялян.

Прамысловасць. У другой палове ХІХ ст. завяршаўся працэс тэхнічнага перааснашчэння прамысловасці, ствараўся механізаваны транспарт і складаліся новыя, характэрныя для капіталістычнага грамадства сацыяльныя слаі насельніцтва – пралетарыят і прамысловая буржуазія.

Прамысловасць Беларусі развівалася ў цеснай сувязі з агульнарасійскай, але мела і свае асаблівасці. Характэрнай рысай прамысловага развіцця Беларусі у другой палове ХІХ ст., разам з адносна хуткім ростам фабрычнай індустрыі, было пашырэнне дробнай вытворчасці і мануфактур, пераважна невялікіх фабрычна-завадскіх прадпрыемстваў. У агульным аб’ёме прамысловай вытворчасці доля рамесніцкіх майстэрняў знізілася за паслярэформенны перыяд з 18,7 да 9%, дробнакапіталістычных (з колькасцю рабочых ад 5 да 15 чалавек) – з 62 да 28,2%. Адначасова адбываўся рост аб’ёму мануфактурнай вытворчасці з 7,2 да 15,1% і фабрычна-завадской з 8,4 да 46,2%. Тэмпы росту аб’ёму вытворчасці і колькасці наёмных работнікаў у мануфактурнай і фабрычна-завадской прамысловасці ў 4-7 разоў перавышалі адпаведныя паказчыкі ў дробнай.

Аднак на працягу другой паловы ХІХ ст. іх паступова выцясняла капіталістычная фабрыка. На канец ХІХ ст. у Беларусі дзейнічала 1137 фабрычна-завадскіх прадпрыемстваў. Паскоранна развівалася цяжкая прамысловасць. Яе аб’ём вытворчасці павялічыўся ў 12 разоў (рост прадукцыі ўсёй прамысловасці Беларусі – ў 6,8 раза).

Значна адставала Беларусь ад Расіі па ўзроўню канцентрацыі вытворчасці. Дробныя прадпыемствы (да 50 рабочых) складалі ў Беларусі 85,5% ад усіх фабрык і заводаў. У той час нетры Б. не былі вывучаны. Адсутнічала сыравіна для цяжкай прамысловасці, што абумовіла вельмі маруднае яе развіццё. Пераважнае значэнне на Беларусі атрымалі галіны вытворчасці, звязаныя з перапрацоўкай мясцовай сыравіны. Сярод іх вядучая роля належала вінакурэнню і лясной прамысловасці. Беларусь з’яўлялася адным з галоўных раёнаў вінакурэння ў Расіі.

Значнае развіццё атрымалі запалкавая і папярова-кардонныя фабрыкі. Вельмі шмат было прадпрыемстваў, звязаных з перапрацоўкай сельскагаспадарчай сыравіны: мукамольныя, маслабойныя, піваварныя, тэкстыльныя, гарбарныя, а таксама тытунёвыя. Буйнейшай з’яўлялася тытунёвая фабрыка Шарашэўскага ў Гродне. У 1900 г. на ёй працавала звыш 1400 рабочых. Патрэба ў вялікай колькасці будаўнічых матэрыялаў прывяло да з’яўлення шклозаводаў, прадпрымстваў па вытворчасці цэглы, кафлі.

Прамысловасць Беларусі, як і ў Расіі, у цэлым развівалася пад уплывам сусветнага эканамічнага цыкла. Эканамічныя крызісы 1873-1875 гг., 1881-1882 гг. закранулі і прамысловасць Беларусі, асабліва дробную.

Працэс развіцця прамысловай вытворчасці значна паскорыўся ў 80-90-я гг. За апошняе дзесяцігоддзе ХІХ в. сярэднегадавы прырост прамысловай прадукцыі складаў у сярэднім 8,2%, што ў 2 разы вышэй, чым у папярэднія дзесяцігоддзі.

У цэлым прамысловасць Беларусі ў гэты перыяд у параўнанні з іншымі раёнамі Расіі дасягнула сярэдняга ўзроўню развіцця.

Велізарную ролю ў эвалюцыі капіталістычных адносін адыграла чыгуначнае будаўніцтва. Першай чыгункай, якая прайшла праз тэрыторыю Беларусі (праз Гродна), была Пецярбургска-Варшаўская, пабудаваная ў 1862 г. У 60-90-я гг. таксама былі пабудаваны чыгункі: Рыга-Арлоўская, Маскоўска-Брэсцкая, Лібава-Роменская, т.з. палескія чыгункі, якія злучылі Беласток, Брэст, Пінск, Баранавічы, Гомель.

Чыгункі звязалі Беларусь з цэнтральнымі губернямі Расіі, з буйнымі эканамічнымі цэнтрамі, прыбалтыйскімі портамі. Чыгуначнае будаўніцтва на Беларусі ішло вельмі хутка, і на пачатак ХХ ст. працягласць чыгуначных ліній тут складала звыш 2750 км. Вялікую ролю ў эканаміным жыцці Беларусі, як і раней, адыгрывалі водныя шляхі зносін, грузаабарот на якіх таксама павялічыўся. Па рэках Беларусі хадзіла ў 1900 г. 310 непаравых і 23 паравых судны.

Будаўніцтва чыгунак паскорыла развіццё ўнутранага і знешняга гандлю. Хутка памяншалася роля кірмашэй і ўзрастаў крамны і магазінны гандаль. Прадукты сельскай гаспадаркі і вырабы прамысловасці Беларусі таксама вывозіліся ў Расію, Украіну, Польшу. Прывозілі ў Беларусь прамыслова-мануфактурныя тавары, металы, соль, рыбу.

Такім чынам, на працягу чатырох 10-дзяў пасля сялянскай рэформы капіталістычны спосаб вытворчасці паступова ўсталяваўся ва ўсіх галінах гаспадаркі Беларусі.


3.Фарміраванне беларускай нацыі
Нацыя (ад лац. племя, народ), устойлівая этнасацыяльная супольнасць людзей, якія пражываюць на адной тэрыторыі, звязаны агульным эканамічным і сацыяльна-палітычным жыццём, маюць адзіную культуру, мову і самасвядомасць. У гістарычным развіцці прыходзіць на змену народнасці і з’яўляецца больш высокой ступенню самаарганізацыі і кансалідацыі этнасу. Нацыі ўзнікаюць у перыяд станаўлення капіталістычнага спосабу вытворчасці.

Тэрыторыя фарміравання беларускай нацыі ўкладвалася ў асноўным у межы Віленскай, Віцебскай, Гродзенскай, Магілёўскай і Мінскай губерняў. Галоўным арэалам кансалідацыі беларускай нацыі былі цэнтральная і паўночна-заходняя часткі Беларусі, што вызначалі як эканамічна, сацыяльна і палітычна найбольш развіты рэгіён Бсларусі. Тут быў найвышэйшы працэнт пісьменнага нассльніцтва (да 70% у 1913 г. сярод мужчын).

Паводле перапісу 1897 г., на тэрыторыі пяці заходніх губерняў пражывала 5 млн 408 тыс. беларусаў, 3,1 млн рускіх, палякаў, яўрэяў, украінцаў і інш.

Асаблівасцю беларусаў як этнасу быў падзел паводле канфесійнай прыналежнасці на праваслаўных і католікаў. Праваслаўная царква і каталіцкі касцёл не прызнавалі існавання беларускага этнасу, зыходзячы з таго, што праваслаўныя беларусы ёсць рускія, а беларусы-католікі – палякі. Па перапісу 1897 г. праваслаўныя сярод беларусаў складалі 81,2%.

Адным з паказчыкаў і фактараў станаўлення нацыі з’яўляецца пашырэнне і рост уплыву ў грамадстве нацыянальна-культурнага руху. Беларускі рух, паводле аднаго вобразнага параўнання, узрастаў паміж спрэчкамі расійскіх і польскіх шавіністаў за ідэалагічна-культурнае і эканамічнае панаванне на тэрыторыі краю. Гэтыя спрэчкі абудзілі ў пачынальнікаў беларускай нацыянальнай ідэалогіі пытанне: а хто такія беларусы?

Беларусаў у XIX – пачатку XX стст. можна ў пэўнай меры аднесці да ліку маладых нацый, якія мелі няпоўную сацыяльную структуру, дзе адсутнічалі ўласныя эліты, а нярэдка і сярэднія гарадскія слаі. "Маладыя" нацыі былі "сялянскімі", часта не мелі сваёй літаратурнай мовы і высокай культуры.

Сярод дэмакратычнай інтэлігенцыі ў 60-я гг. XIX ст. сфарміравалася адносна невялікая група, якая ясна ўяўляла, што Беларусь мае ўсе ўмовы для самастойнага развіцця. Лідэрам гэтай групы быў К.Каліноўскі, які ўскосна выказаў ідэю аб самастойнасці Беларуска-Літоўскай Рэспублікі. Першыя спробы нацыянальнай агітацыі былі нязначныя. Урадавая рэпрэсіўная палітыка запаволіла нацыянальную культурна-асветніцкую дзсйнасць, фарміраванне палітычных сіл і арганізацый. Гэты фактар, побач з адносна невысокімі тэмпамі сацыяльна-эканамічнай мадэрнізацыі Беларусі, стаў прычынай больш позняга пераходу да наступнай фазы нацыянальнай эмансіпацыі, звязанай з палітычнай агітацыяй.

Фундаментам ідэалогіі беларускага вызваленчага руху стала публіцыстыка Ф.Багушэвіча. У прадмове да зборніка "Дудка беларуская", а таксама ў іншых творах ім дадзена гісторыка-філасофскае і мастацкае асэнсаванне лёсу беларускага народа, падкрэслена пераемнасць багатых дзяржаўна-палітычных і культурных традыцый Вялікага княства Літоўскага з сучаснымі задачамі сацыяльнага і палітычнага вызвалення і культурнага адраджэння беларускага народа.

На пачатку 90-х гадоў XIX ст. у Масквс і Пецярбургу дзейнічалі арганізацыі беларускага студэнцтва пад кіраўніцтвам А.Гурыновіча, М.Абрамовіча і інш. Вялікую ролю адыгралі літаратурна-грамадская дзейнасць К.Каганца, А.Абуховіча, краязнаўча-збіральніцкая праца Б.Эпімах-Шыпілы. Былі створаны “Гурток моладзі польска-літоўскай, беларускай і маларускай", "Круг беларускай народнай прасветы і кульгуры", прымаліся захады наладзіць выпуск нелегальнай газеты "Свабода", заснавання рэвалюцыйнай партыі Белай Русі. У 1902-1903 гг. на аснове гурткоў В.Іваноўскага, братоў А. і I. Луцкевічаў адбываецца палітычная самаарганізацыя беларускага нацыянальна-вызваленчага руху. Была створана "Беларуская рэвалюцыйная грамада", якая некалькі пазней стала называцца "Беларуская сацыялістычная грамада".

Кансалідацыя беларускага этнасу ў нацыю суправаджалася ростам нацыянальнай самасвядомасці. У канцы XIX – пачатку XX стст. тэрмін "Беларусь", этнонім "беларусы" замацоўваецца за ўсёй этнічнай тэрыторыяй беларусаў. Паводле перапісу 1897 г., беларускую мову роднай лічыла 74% насельніцтва Беларусі. Этнонім "беларусы" паступова выцясняў усе іншыя агульныя для Беларусі назвы. Аднак гэты працэс быў яшчэ незавершаны. Сама назва беларусаў не набыла ў той час выразнага адзінага агульнацыянальнага зместу. Поруч з ёй ужываліся канфесіяналізмы "рускія" і "палякі", адпаведна падзелу на праваслаўных і католікаў, а частка насельніцтва Беларусі называла сябе "тутэйшымі". Яшчэ даволі часта ўжываўся тэрмін "літвіны", асабліва ў заходніх раёнах Беларусі. У некаторых мясцовасцях існавалі рэгіянальныя назвы, якія адносіліся да значных тэрыторый: "паляшукі" – для ўсяго Палесся, "пінчукі", "брашчане" – для яго асобных частак. Тым не менш адбыліся істотныя зрухі ў этнічнай самасвядомасці беларусаў.

Адной са спецыфічных рыс станаўлення беларускай нацыі з'яўлялася тое, што каля 90% яе прадстаўнікоў пражывала ў сельскай мясцовасці (паводле дадзеных перапісу 1897 г.). Горад, які заўсёды з’яўляўся цэнтрам культуры, па этнічнаму складу быў пераважна небеларускім – прыкладна 40-50% гарадскога і местачковага насельніцтва скаладалі яўрэі, каля 20% – рускія, 17,1% – беларусы. У горадзе не выкарыстоўвалася, за нязначнымі выключэннямі, беларуская мова. Адпаведна большую частку гандлёва-прамысловай буржуазіі Беларусі складалі прадстаўнікі небеларускага этнічнага насельніцтва. 84,5% купцоў пяці заходніх губерняў складалі яўрэі, 10,7% – рускія, і толькі 1,7% былі беларусамі. Больш чым палова фабрык і заводаў з’яўлалася ўласнасцю яўрэйскай буржуазіі.



Слабасць нацыянальнай эканамічнай эліты – буржуазіі і дваранства – стала прычынай нешматлікасці і павольнага сталення нацыянальнай інтэлігенцыі. Эліта беларускага грамадства фактычна не дарасла да асэнсавання сваіх асобных ад расійскай рэчаіснасці ці польскай ідэі дзяржаўна-палітычных ідэалаў і не бачыла неабходнасці ў іх тэарэтычным абгрунтаванні. Адна з асаблівасцяў фарміравання беларускай інтэлігенцыі – гэта страта пераемнасці паміж рознымі яе пакаленнямі з-за прычын перш за ўсё палітычнага характару (рэпрэсіі ў сувязі з актыўным удзелам яе прадстаўнікоў у вызваленчых паўстаннях, дзейнасці нелегальных арганізацый і г.д.). Усё гэта ў пэўнай ступені замаруджвала працэс кансалідацыі беларускай нацыі.

Развіццю нацыі аб'ектыўна садзейнічала стварэнне адзінага эканамічнага рэгіёна ў межах этнагенетычных працэсаў. Рэформа 1861 г., вызваліўшы сялян ад прыгоннай залежнасці, стварыла ўмовы для капіталістычнай перабудовы памешчыцкай і сялянскай гаспадарак з арыентацыяй на рынак. Рабочая сіла стала таварам, пашырыліся магчымасці яе міграцыі. Прамысловасць атрымала неабходную рабочую сілу з ліку абеззямеленых і пралетарызаваных сялян, а таксама рынак збыту прадукцыі, які пашыраўся ў ходзе разбурэння натуральнай і паўнатуральнай гаспадаркі.

Пашырэнне гандлёва-эканамічных сувязяў паміж рознымі часткамі Беларусі дазволіла прадстаўнікам карэннай нацыянальнасці лепш самаўсведамляць сваю этнічную агульнасць. Паскарэнне тэмпаў эканамічнага развіцця, пашырэнне капіталістычнага прадпрымальніцтва ў прамысловасці, пераарыентацыя памешчыцкіх гаспадарак на рынак, павелічэнне бессаслоўнага землеўладання, развіццё гандлю і шляхоў зносін, інтэнсіўнае чыгуначнае будаўніцтва спрыялі стварэнню на тэрыторыі Беларусі адзінага эканамічнага рэгіёна і станаўленню беларускай нацыі. Кансалідацыі садзейнічалі таксама рост гарадоў і павелічэнне гарадскога насельніцтва. Буйныя гарады Беларусі паступова станавіліся цэнтрамі лакальных мясцовых рынкаў, цесна звязаных паміж сабой і з агульнарасійскім рынкам.

На аснове зрухаў у станаўленні капіталістычнай рыначнай эканомікі адбывалася разлажэнне класаў-саслоўеў феадальнага грамадства і фарміраванне асноўных класаў капіталістычнага грамадства – пралетарыяту і буржуазіі.

У ХІХ – пачатку XIX ст. працягваўся працэс фарміравання мовы беларускай нацыі. Значныя змены адбыліся ў гутаркавай мове. Ішло паступовае змешванне мясцовых дыялектаў. З’яўляліся новыя словы і тэрміны, паланізмы замяніліся русізмамі. Адбываецца станаўленне новай беларускай літаратурнай мовы. Асаблівасцю гэтага працэсу была адсутнасць пераемнасці яе з пісьмовай старабеларускай мовай і складванне на народна-гутарковай аснове. Фарміраванне літаратурнай мовы ў гэты час адбывалася пераважна ў жанрах мастацкай літаратуры і публіцыстыкі. Пісьменнікі арыентаваліся на свае родныя гаворкі. Гэта перашкаджала ўсебаковаму пашырэнню слоўніка, у якім, акрамя слоў, звязаных з паняццямі штодзённага побыту, іншыя пласты лексікі былі развіты слаба. Фарміраванне беларускай літаратурнай мовы адбывалася павольна, што тлумачыцца цяжкасцямі ў друкаванні і распаўсюджанні беларускамоўных твораў. Гэты працэс не завяршыўся да пачатку ХХ ст.

У матэрыяльнай культуры беларусаў побач з традыцыйнымі элементамі ўзнікалі і новыя з’явы. Паступова змяняліся сельскагаспадарчы інвентар, планіроўка сялянскага двара, народнае адзенне і харчаванне. З часам традыцыйная прылады працы і прадметы дамашняга вырабу замяняліся прадметамі стандартнай прамысловай вытворчасці. З’явіліся фабрычныя плугі, мэбля, посуд, тканіны, аднак імі карысталіся пераважна заможныя пласты насельніцтва.

У сувязі са слабым развіццём прафесійнага мастацтва галоўную сферу духоўнай культуры беларускай нацыі перыяду фарміравання капіталізму складалі народныя формы мастацтва, традыцыйныя абрады і звычаі.

Беларуская плынь у прафесійнай культуры Беларусі ўзрасла ад эпізадычных з'яў у першай палове XIX ст. да шматграннага накірунку на пачатку XX ст.

Такім чынам, у другой палове ХІХ – пачатку ХХ ст. працягваўся і ў асноўным завяршыўся працэс фарміравання беларускай нацыі як сялянскай у сваёй аснове.
4.Культурнае жыццё
Асвета. Развіццё капіталізму выклікала патрэбу ў больш шырокім развіцці асветы. Пад уплывам грамадскага руху царскі ўрад быў вымушаны правесці некаторыя рэформы ў галіне адукацыі. Пачатак школьнай рэформы на Беларусі супаў з падаўленнем паўстання 1863-1864 гг., з масавымі рэпрэсіямі. У 1864 г. быў закрыты Гора-Горыцкі земляробчы інстытут, некаторыя сярэднія навучальныя ўстановы. Ужыванне беларускай і польскай моў забаранялася, сістэма адукацыі была арыентавана на русіфікацыю вучняў, выхыванню іх у вернасці самаўладзю.

Новы перыяд жорсткай палітычнай рэпрэсіі, які адмоўна паўплываў на сістэму народнай асветы, наступіў у Расіі ў 1881 г. Многія народныя вучылішчы былі закрыты. Замест іх пачалі адкрывацца царкоўна-прыхадскія школы і школы граматы.

Тым не менш, за 60-90-я гг. колькасць пачатковых школ павялічылася ў некалькі разоў і ў канцы ХІХ ст. складала больш за 6800, а сярэдніх – толькі 20. Узровень народнай асветы і колькасць пісьменнага насельніцтва заставаліся нізкімі. Паводле даных ўсерасійскага перапісу 1897 г. колькасць пісьменных у адносінах да ўсяго насельніцтва Беларусі складала 25,7 %.

Перыядычны друк, літаратура. Перыядычны друк, літаратура ва ўмовах царскай Расіі былі адзінай трыбунай грамадскай думкі. На Беларусі развіццё выдавецкай справы і перыядычнага друку знаходзіліся ў цяжкім становішчы. Толькі ў 1869 г.было вырашана адмяніць некаторыя надзвычайныя меры і пашырыць на паўночна-заходнія губерні агульныя законы аб друку. Ад папярэдняга нагляду былі вызвалена толькі літаратура праваслаўнага духоўнага ведамства. Афіцыйны друк быў прадстаўлены “Губернскими ведомостями”, праваслаўнымі “Епархияльными ведомостями”. Вялікадзяржаўным шавінізмам і манархізмам адрозніваліся газета “Виленский вестник” і часопіс “Вестник Западной России”. Усе вышэйназваныя выданні ставілі за мэту даказаць, што беларусы не маюць права на самастойнае палітычнае і культурнае развіццё. Але даследаванні па гісторыі і этнаграфіі краю, якія публікаваліся ў іх, мелі вялікае станоўчае значэнне.

Толькі ў 1886 г.было дазволена выдаваць незалежную ад урада літаратурна-палітычную газету “Минский листок”. З 1902 г. яна выходзіла пад назвай “Северо-Западный край”. Газета прытрымлівалася ліберальнага напрамку.

У ходзе рэвалюцыі ў 1905 г. царскі ўрад даў дазвол на беларускі легальны друк. З верасня 1906 г. ў Вільні выходзіла газета “Наша доля”, якая выдавалася групай дзеячаў БСГ. У студзені 1907 г. выданне “Нашай долі” было забаронена. З лістапада 1906 г. ў Вільні пачала выходзіць “Наша ніва”. З’яўленне беларускіх легальных выданняў паскорыла працэс фарміравання літаратурнай мовы, выпрацоўкі яе навуковай тэрміналогіі.

На развіццё беларускай літаратуры другой паловы ХІХ ст. крайне адмоўна адбіліся мураўёўскія рэпрэсіі, жорсткі русіфікатарскі курс.

Буйнейшым беларускім пісьменнікам другой паловы ХІХ ст. быў Ф.Багушэвіч (1840-1900). Ім выданы зборнікі вершаў: “Дудка беларуская” і “Смык беларускі”. Творчасць Ф.Багушэвіча заклала падмурак для развіцця сялянскага, народніцкага напрамку ў беларускай літаратуры, які ў пачатку ХХ ст. стаў галоўным. У творчасці другога выдатнага прадстаўніка беларускай літаратуры Янкі Лучыны (1851-1897) таксама знайшлі адлюстраванне любоў да беларускага селяніна, імкненне бачыць свой народ адукаваным і шчаслівым. Беларускія вершы Я.Лучыны сабраны ў зборніку “Вязанка”.

Аўтарам лірычных і сатырычных вершаў, а таксама фальклорна-этнаграфічных даследаванняў быў паэт А.Гурыновіч.

Ідэяй нацыянальнага адраджэння прасякнуты творы пісьменніка К.Каганца.

У пачатку ХХ ст. пачынаюць сваю творчасць заснавальнікі сучаснай беларускай літаратуры і мовы Я.Колас і Я.Купала. Вышлі іх першыя зборнікі твораў”: “Песьні жальбы”, “Апавяданне”, “Неманаў дар”, “Толстае палена” Я.Коласа, “Жалейка”, “Гусляр”, “Шляхам жыцця” Я.Купалы. У паэзіі і прозе аўтараў паказаны прыгнечанае жыццё беларускага селяніна разам з багатым духоўным светам, годнасцю, краса роднага краю, прыгажосць стваральнай працы.


1   2   3   4


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка