Канспект лекцый па гісторыі Беларусі (ХІІІ – канец ХVІІІ ст)




Дата канвертавання15.03.2016
Памер67.64 Kb.

Канспект лекцый па гісторыі Беларусі (ХІІІ – канец ХVІІІ ст)


для студэнтаў 1 курса спецыяльнасці “гісторыя айчынная і ўсеагульная”

Выкладчык дацэнт В.А.Міхедзька

ЛЕКЦЫЯ 1 Утварэнне і станаўленне Вялікага княства Літоўскага (другая палова ХІІІ-ХІV ст.)




  1. Уплыў знешнепалітычнай сітуацыі на ўтварэнне дзяржавы ў верхнім і сярэднім Панямонні.

  2. Сацыяльна-эканамічныя перадумовы фарміравання ВКЛ.

  3. Міндоўг і яго палітыка.

  4. Уключэнне ў склад ВКЛ Полацкага, Віцебскага, Менскага княстваў і падняпроўскіх зямель.

Асноўныя падыходы да праблемы ўтварэння Вялікага княства Літоўскага ў гістарыяграфіі

У гістарычнай навуцы здаўна існавалі розныя тэарэтычныя падыходы да праблемы фарміравання Вялікага княства Літоўскага і яго этнічнай прыналежнасці. Праблема паходжання ВКЛ упершыню праявілася як ідэалагічны канфлікт паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай яшчэ ў першых дзесяцігоддзях XVI ст.

Канцэпцыя - ВКЛ – “дзяржава літоўцаў” - вынік "літоўскай заваёвы“. Землі старажытнай Русі пасля мангольскага спусташэння быццам былі заваяваны літоўскімі князямі. Гэта канцэпцыя замацавалася ў летапісанні ВКЛ ХVІ ст. і была ўспрынята савецкімі і сучаснымі літоўскімі гісторыкамі (Пашуто В.Т. Образование Литовского государства. М., 1959.; Гудавичюс Э. История Литвы. Т.1. с древнейших времен до 1569 года. M., 2005) .

Канцэпцыя ВКЛ - "Русь Літоўская" мела месца ў расійскай гістарычнай літаратуры ХІХ – пачатку ХХ ст. Падкрэслівала пануючае становішча ў ВКЛ усходнеславянскага элемента.С.М. Салаўёў. Канцэпцыя "літоўска-рускай дзяржавы" не выключала літоўцаў з працэса ўтварэння і развіцця ВКЛ, але па сутнасці ігнаравала ўтварэнне ў складзе ВКЛ беларускага этнасу і ролю яго продкаў ва ўтварэнні дзяржавы (Антонович В. Очерк истории Великого Княжества Литовского до половины 15 столетия. Киев, 1878; Любавский М.К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно. М., 1910). Тэрмін літоўска-руская дзяржава ўжываўся У. Пічэтам.


Канцэпцыя ВКЛ - "беларуска-літоўская дзяржава" абгрунтоўвалася ў 20-я гг. ХХ ст. У. Ігнатоўскім, зараз яе прытрымліваецца В. Насевіч (Насевіч В.Л. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. Мн., 1993). А.Краўцэвіч падкрэслівае вядучую роль у працэсе стварэння ВКЛ сталага супрацоўніцтва паміж балцкім і славянскім насельніцтвам (Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск: Беларуская навука, 1998)

Канцэпцыя ВКЛ - "беларуская дзяржава" - ВКЛ фарміравалася як дзяржава продкаў беларусаў, якія ў той час называліся ліцвінамі. Гэта канцэпцыя ўзнікла ў 20-х гг. ХХ ст., яе прыхільнікамі былі В. Ластоўскі (называў наш народ крывічамі), У. Доўнар-Запольскі. У канцы ХХ ст. канцэпцыю найбольш поўна абгрунтаваў М. Ермаловіч (Ермаловіч М.І. Па слядах аднаго міфа. Мн., 1989; Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. Мн., 1990).

Канцэпцыя ВКЛ як поліэтнічнай дзяржавы: удзельнікі міжнароднага круглага стала па тэме "Беларусь у Вялікім княстве Літоўскім (Мінск,1992) вырашылі называць супольнае дзяржаўнае ўтварэнне як Беларуска-літоўскую, альбо, што раўназначна, Літоўска-беларускую дзяржаву, з улікам вялікага ўклада ўкраінскага народа у яе палітычнае і культурнае развіццё

Агляд асноўных крыніц.

  • Галіцка-Валынскі летапіс (частка Іпацьеўскага летапіснага звода, канец ХІІІ ст.)

  • Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка (напісана каля 1290 г.)

  • "Апісанне земляў", ці "Дублінскі рукапіс“ (другая пал. ХІІІ ст.)

  • Актавыя матэрыялы – дакументы Міндоўга, папскія булы




1. Уплыў знешнепалітычнай сітуацыі на ўтварэнне дзяржавы ў верхнім
і сярэднім Панямонні.

  • Літва ўпамінаецца ў крыніцах з пачатку 1009 г. як адзін з прыбалтыйскіх народаў, які межаваў з Кіеўскай Руссю.

  • Самі літоўскія князі, а разам з імі і крыжацкія храністы ў якасці сіноніма Літвы ўжывалі тэрмін "Аўкштайція" ці "Аўкштота" (рускія летапісы такога тэрміна не ведаюць).

  • Тэрмін "Жемоить" упершыню з'яўляецца ў Іпацьеўскім летапісе як назва тэрыторыі, падуладнай некаторым з літоўскіх князёў, што ў 1219 годзе падпісалі мірнае пагадненне з Уладзіміра-Валынскім княствам

  • этнічная мяжа паміж Літвой і заходнімі землямі Русі, што праходзіла прыкладна па лініі Браслаў—Паставы—Смаргонь—Ліда. далей Русь межавала з яцвяжскім племенем дайнава.

  • У XII – пачатку ХІІІ ст. перажывалі ўздым ваяўнічай актыўнасці. Вылучаліся князі-кунігасы.

  • У пачатку ХІІІ ст., напярэдадні ўзнікнення ВКЛ, на Панямонні актыўна развіваўся працэс балта-славянскага ўзаемадзеяння

  • моцным суседам Русі і Літвы з'яўлялася Лівонія — тэрыторыя фінскамоўнага племені ліваў, заваяванага крыжакамі.

  • у 1202 годзе ў Рызе быў утвораны духоўна-рыцарскі ордэн Мяча (Ордэн мечаносцаў), з 1237 г. -Лівонскі ордэн

  • У канцы 1220-х гг. на берагах Балтыкі з'явіўся Тэўтонскі духоўна-рыцарскі ордэн

  • У 1237 г. адбылося стварэнне канфедэрацыі ордэнаў – Тэўтонскага і Лівонскага.

  • У 1237-38 і 1239-41 гг. тэрыторыі паўночна-ўсходніх і паўднёвых рускіх княстваў сталіся на шляху нашэсця манголаў.

  • нашэсце захапіла не толькі рускія княствы, але і частку краін Заходняй Еўропы.

  • з сярэдзіны ХІІІ ст. на балцка-славянскім ўзмежжы у сярэднім Панямонні з цэнтрам у Наваградку стварылася ўстойлівая палітычная структура

  • вярхоўнаму князю літоўскага паходжання непасрэдна належала частка этнічнай Літвы (Аўкштота) з Наваградскай зямлёй, а іншыя балцкія (Жамойць) і рускія (Полацкае княства) землі знаходзіліся ў пэўнай залежнасці ад яго.

  • Гэта дазваляла эфектыўна супрацьдзейнічаць экспансіі, з аднаго боку, крыжакаў, з другога - татар і залежных ад іх галіцкя-валынскіх князёў.

2. Сацыяльна-эканамічныя перадумовы фарміравання ВКЛ.

  • Развіццё сельскагаспадарчай вытворчасці, рамяства, гандлю, рост гарадоў, іх размяшчэнне на важных гандлёвых шляхах

  • Паглыбленне сацыяльнай дыферэнцыяцыі грамадства, сацыяльных супярэчнасцяў паміж саслоўямі. Сацыяльныя супярэчнасці і сілавыя спосабы іх вырашэння выклікалі патрэбу ў грамадскім парадку. У самім феадальным саслоўі таксама абвастраецца барацьба за панаванне.

  • Першай сталіцай Вялікага княства Літоўскага стаў Новагародак. Іншыя меркаванні навукоўцаў.

  • у ў ХІІ-ХІІІ стст. Новагародская зямля дасягнула значнага эканамічнага і культурнага развіцця,

  • Новагародак стаў багатым горадам і моцнай крэпасцю.

  • Новагародак меў шырокія гандлёвыя сувязі са славянскімі землямі, Прыбалтыкай, Візантыяй, Блізкім Усходам.

  • Новагародчына перажывала эканамічны ўздым.

  • Тут ратаваліся ад заваёўнікаў і шматлікія бежанцы, што ўзмацняла прадукцыйныя сілы Новагародскай зямлі.

3. Міндоўг і яго палітыка.

  • ўтварэнне балта-славянскага палітычнага саюза на Панямонні адбылося між 1238 і 1248 гг.

  • На чале дзяржавы стаў Міндоўг (119?-1263).

  • Галоўным праціўнікам на шляху пабудовы панямонскай дзяржавы ў гэты час стаў паўднёвы сусед - Галіцка-Валынскае княства.

  • няспынная барацьба маладой дзяржавы з кааліцыяй Лівонскага ордэна, Галіцка-Валынскага княства, жамойцкіх, літоўскіх і яцвяжскіх князёў прымусіла Міндоўга пайсці на прымірэнне і саюз з Лівонскім ордэнам.

  • У 1251 г. князь быў ахрышчаны паводле каталіцкага абраду

  • У 1253 г. каранаваўся ў Новагародку каралеўскай каронай

  • Паміж 1253 і 1262 гг. у Полацку ўсталяваўся першы князь балцкага паходжання - Таўцівіл.

  • У 1263 г. Міндоўг быў забіты ў выніку змовы варожых яму князёў з літоўскага асяроддзя на чале з Даўмонтам і Транятам.




4. Уключэнне ў склад ВКЛ Полацкага, Віцебскага, Менскага княстваў і падняпроўскіх зямель.

  • Войшалк 1264—1267

  • сын Міндоўга Войшалк абапіраючыся на беларускіх баяр Пінска і галіцка-валынскіх князёў, заваяваў літоўскія землі Нальшчаны, Дзяволтву, аб'яднаў Новагародскую, Пінскую, Полацкую і Віцебскую землі.

  • У 1267 г. Войшалк адмовіўся ад трона і пайшоў у манастыр, перадаўшы ўладу свайму швагру галіцкаму князю Шварну Данілавічу

  • Шварн Данілавіч 1267—1270

  • пераадольваючы сепаратызм літоўскіх племянных правадыроў, працягваў аб'яднаўчы працэс і ўмацаванне дзяржавы.

  • Трайдзень 1270—1282

  • вёў барацьбу супраць нальшчанскіх феадалаў і Галіцка-Валынскага княства, якое імкнулася замацавацца на Новагародчыне. Трайдзень далучыў да сваіх уладанняў частку яцвягаў

  • Даўмонт 1280-я гг. Будзівід 1282—1292

  • Будзікід1292—1294

  • Віцень 1294—1316

  • У 1307 г. пры Віцені да ВКЛ шляхам дагавора і на правах аўтаноміі было далучана Полацкае княства.

  • Лічыцца, што пры Віцені "Пагоня" стала агульнадзяржаўным гербам ВКЛ.

  • Войны з крыжакамі

  • Гедымін 1316—1341

  • Вялікае княства Літоўскае значна пашырылася і ўключыла ў сябе амаль цалкам тэрыторыю сучаснай Беларусі.

  • Яно стала называцца Вялікае княства Літоўскае і Рускае, дзе рускімі называліся землі Падняпроўя.

  • У 1320-м г. у склад ВКЛ увайшла Віцебская зямля,

  • у 1320–30-я гг. – Берасцейская зямля, Менскае княства і Турава-Пінская зямля.

  • У 1323 г. Гедымін перанёс сталіцу дзяржавы ў Вільню.

  • Ажаніўшыся на цвярской княжне, Гедымін сутыкнуўся з супрацьдзеяннем з боку Маскоўскага княства

  • Яўнут 1341—1345

  • У выніку змовы сваіх братоў Альгерда і Кейстута Яўнут быў пазбаўлены ўлады

  • Альгерд 1345—1377

  • Альгерд стаў Вялікім князем, але правіў разам з братам Кейстутам.

  • Адбыўся падзел дзяржавы на дзве часткі Альгерд узяў сабе палову з цэнтрам у Вільні. Цэнтрам уладанняў Кейстута сталі Трокі

  • Альгерд удвая павялічыў дзяржаву, зрабіўшы адной з мацнейшых у Еўропе.

  • Было цалкам далучана беларускае Падняпроўе, у 1355 – Бранскае княства.

  • У 1363г. Альгерд разбіў татараў у бітве на Сініх водах і далучыў да ВКЛ Кіеўскую, Чарнігава-Северскую, Падольскую і Валынскую землі, Мазырскую і Брагінскую воласці.

  • Было падначалена Смаленскае княства, далучаны Жамойцкія землі.

  • Альгерд імкнуўся аб'яднаць пад сваёю ўладаю ўсе рускія землі, у 1368, 1370, 1372 гг. зрабіў паходы на Маскву, але не змог яе захапіць.



База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка