І. А. Чарота тэорыя І практыка мастацкага перакладу




старонка3/6
Дата канвертавання15.03.2016
Памер1.04 Mb.
1   2   3   4   5   6

Цяжкасці перакладу на беларускую мову

Дастаткова шырокі дыяпазон пытанняў, звязаных з асаблівасцямі перакладу на беларускую мову, у свой час разгледзеў А.В.Шыдлоўскі. Асаблівую ўвагу ён звярнуў на тыя разыходжанні ў лексіцы і граматыцы, якія ўласцівы беларускай мове адносна рускай, склаў нават свой слоўнічак “падманных сяброў перакладчыка”65.. Гэты ж, параўнальны аспект, на матэрыяле мастацкіх перакладаў досыць грунтоўна распрацаваў лінгвіст А.А. Гіруцкі. Ён нават зрабіў небясплённыя захады па аналізу тых запазычанняў/трансплантацый, якія адбываюцца пры беларуска-рускім узаемаперакладзе. Так, ім уважліва разгледжана і многімі прыкладамі праілюстравана схільнасць рускіх перакладчыкаў з беларускай мовы пакідаць нязменнымі пэўныя словы самастойныя – тыпу бульба, жыта, крыніца, мяжа, прыгожы, хлопец, шлях…, а таксама службовые мадальныя – напрыклад, альбо, абы, ат, бо, каб, калі, мабыць, мо, няхай, нашто, нібыта.... 66. У аспекце “культура мовы і пераклад” тыповыя памылкі, якія з’яўляюцца пры перакладзе з беларускай мовы на рускую і наадварот, уважліва разглядала таксама Н.І.Гілевіч67. А падрабязны і глыбокі агляд стану беларуска-рускага ўзаемаперакладу паэзіі ў вельмі значны перыяд зрабіў А.Л.Верабей68.

Нам трэба, пэўна ж, самым пільным чынам даследаваць стан і магчымасці перакладу (асабліва літаратурнага) з беларускай мовы на ўсе замежныя. Хоць пакуль што гэта – задача на будучыню і, мяркуючы па наяўных выніках, не самую блізкую. Але без даследаванняў такога роду няма падстаў весці гаворку пра сапраўднае нацыянальнае перакладазнаўства. Між тым, у нас дагэтуль нявырашанымі застаюцца і задачы прасцейшыя, звязаныя з канкрэтнымі пáрамі моў. З іх, мабыць, больш за ўсё нагадвае пра сябе патрэба ў трывалай уніфікацыі перадачы імён уласных па-беларуску. На наш погляд, нельга прызнаць правільнай тэндэнцыю “абеларушвання” імёнаў, калі Анну, Артемия, Аврамия, Варфоломея, Иосифа, Лаврентия, Николая у нас прадстаўляюць як Ганну, Арцёма, Абрама, Батрамея, Язэпа, Лаўрэна, Мікалая. Адаптацыя вядзе і далей, да пераэтымалагізацыі, калі Василевич становіцца Базылевічам, а ЯмщиковРамізнікавым. Такое дапушчальна толькі пры перакладзе мастацкага твора ў тых выпадках, калі імя ці прозвішча героя нясе дадатковую сэнсавую нагрузку і яе неабходна захаваць. Але гэта вырашаецца, так сказаць, аказіянальна, бо рашэнняў сістэмных не існуе. А многія праблемы ўзнікаюць якраз на ўзроўні сістэмы. Скажам, паводле законаў беларускай мовы мы немагчыма захоўваць сербскія імёны Васо, Дарко, Здравко, Мірко, Станко і іншыя, у якіх канчаткі з’яўляюцца паказальнікамі роду і, адпаведна, мужчынскага полу. Мы ж іх вымушаны (?) перадаваць як Васа, Дарка, Здраўка, Мірка, Станка – формамі, якія ўспрымаюцца перш за ўсё як імёны жаночыя. Пры перакладзе адваротным, з беларускай мовы на сербскую, узнікае праблема таго ж роду: у імёнах тыпу Янка даводзіцца мяняць канчатак – Янко, каб ён змяшчаў інфармацыю пра пол іменаванай асобы, нёс ідэнтыфікацыйную і дыферэнцыйную прыкмету.

ПЕРАКЛАДЫ СВЯШЧЭННАГА ПІСАННЯ

ЯК ФАКТАР СЦВЯРДЖЭННЯ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ
Пераклады Свяшчэннага Пісання (СП) маюць вызначальную ролю ў развіцці кожнай нацыянальнай мовы, паколькі не проста ўзбагачаюць выяўленчыя сродкі і ўсе яе магчымасці, але таксама спрыяюць прызнанню, сцвярджэнню ў якасці надпобытавай (літаратурнай) і наддыялектнай (агульнанацыянальнай), а ў пэўным сэнсе і надканфесійнай (параўнаем ролю рускага перакладу ХІХ стагоддзя – т.зв. Сінадальнага). Так гэта ў прынцыпе, у іншых народаў. А ў нас?

Даводзіцца канстатаваць: тыя беларускамоўныя пераклады СП, якія ў нас ёсць, нясуць выразныя прыкметы разыходжання і раздзялення, калі не сказаць, што яны ўласна разводзяць, раздзяляюць. І гэтым парадаксальнасць сітуацыі нашай не абмяжоўваецца. Многае, што для іншых народаў апрыорна з’яўляецца станоўчым, у беларусаў атрымліваецца адмоўным. Узяць, скажам, колькасныя паказчыкі: на пачатку ХХІ стагоддзя мы маем 15 перакладаў Новага Запавета ( яны выкананы Лукою Дзекуць-Малеем і Антонам Луцкевічам, Вінцэнтам Гадлеўскім, Янам Станкевічам і Майсеем Гітліным, Пятром Татарыновічам, Янам Пятроўскім, Мікалаем Мацукевічам, Уладзіславам Чарняўскім (пазней яго перарабілі Жана Некрашэвіч-Кароткая з Антоніям Бокунам), Міхасём Міцкевічам, Васілём Сёмухам, Анатолем Клышкам, Біблійнай Камісіяй Беларускай Праваслаўнай Царквы, а таксама “студыйны тэкст для ўнутраных патрэб парафіі касцёла св. Сымона і св. Алены пад рэдакцыяй ксяндза-магістра Уладыслава Завальнюка) і 3 пераклады Старога Запавета ( выкананыя Я. Станкевічам з М. Гітліным, В. Сёмухам, кс. Уладзіславам Чарняўскім). Нам пазайздросціць маглі б многія іншыя народы свету, каб усе тыя, хто браўся перакладаць Свяшчэннае Пісанне на беларускую мову, неадменна ўсведамлялі адказнасць гэтай справы і паводле мэты – у любым выпадку з разлікам на богаслужбовы ўжытак, і паводле значэння вынікаў – для беларусаў як нацыі, у адзінстве. А наяўныя вынікі сведчаць пра нешта іншае: не кажучы ўжо пра розныя графікі (кірыліца і лацінка), нават калі меркаваць па тытулах выдадзеных перакладаў, то цяжка прызнаць, што гэта ператлумачэнні на адну і тую ж мову.

Як гэта ні прыкра, аказваецца, што беларусы яшчэ не знайшлі нават агульнапрынятай назвы Свяшчэннага Пісання, бо на вокладках выданняў чытаем: Свяшчэннае – Святое, Пісанне – Пісьмо, Завет – Запавет – Закон, Біблія – Бівлія – Бібля. Недапушчальна шматварыянтным беларускія перакладчыкі зрабілі самую назву Благавесця: Евагельле – Евангелле – Евангеле – Эвангеле – Эвангельле – Эванэлія.

Тое самае назіраецца ў адносінах да імя Госпада: Іісус – Ісус – Езус, Хрыстос – Хрыстус; аналагічна з імёнамі евангелістаў, прарокаў, апосталаў, святых : Матфей – Мацфей – Мацьфей – Мацьвей – Мацей – Матауш – Матэвуш, Марк – Марка – Марак, Лука – Лукаш, Іаан – Іоанн – Іоан – Яан – Ян, Грыгорый – Рыгор, Данііл – Даніл – Данель, Захарыя – Захары – Захара – Захар, Іакаў – Якаў – Якуб, Ілія – Ілля – Ілья – Іліяш – Гальяш, Іерамія – Іерэмія – Ярэма, Іосіф – Язэп, Ірад – Гірад – Герад – Герод, Маісей – Майсей – Масей – Маізей, Пётр – Пётар – Пятро, Фама – Хама – Тамаш, Яфрэм – Ахрэм...

Не мае ніякай узгодненасці асноўная багаслоўская тэрміналогія: Гасподзь – Госпад – Госпадзь – Пан – Гаспадар –Усеспадар – Спадар – Уладар – Уладыка, Cпас – Спасіцель – Ратаўнік – Збавіцель – Збаўца, Благавешчанне – Багавешчанне – Дабравесце – Добрая Вестка – Добрая Навіна – Зьвеставаньне, Ражджаство – Ражаство – Ражство – Раство – Божае нараджэнне – Каляды, Праабражэнне – Перамяненне – Пераўвасабленне, Уваскрасенне – Уваскрэсенне – Уваскрэсеньне – Уваскрысеньне – Ускрэсеньне – Згробуўстанне – З мёртвых устаньне – Устанне з мёртвых, Суцяшыцель – Суцешнік – Пацяшыцель,Узнясенне – Узьнясеньне – Увазнясеньне – Унебаўшэсьце, ангел – анёл – анел – ангіл – анял…

У пэўнай меры такое само па сабе запраграмавана, паколькі беларускія пераклады, як правіла, саматужніцкія, а ў дадатак, без належнай публічнай ацэнкі, апрабацыі. У прынцыпе, гэта ненармальна і ў тым выпадку, калі падобная праца выконваецца нейкім свяшчэннікам ці вернікам дзеля патрэб свайго прыхода, адной абшчыны; тым больш, калі бярэцца ўстаноўка на значнейшы маштаб; і зусім недапушчальна, калі справа зыходна выводзіцца на нейкі ўмоўны надканфесійны і ледзь не надверавызнаўчы ўзровень, а яе выканаўца сваю задачу ў адносінах да тэкстаў сакральнага зместу, па сутнасці, бачыць як неабходнасць ператлумачэння, пераасэнсавання – вольнага перастварэння. Апошняе ў найбольшай ступені ўласціва перакладу Васіля Сёмухі69, у якім, акрамя таго, столькі памылак самых розных планаў, што ўсе немагчыма пералічыць нават як тыпы. Гэта асабліва прыкра ў сувязі з тым, што пераклад здзяйсняўся не з арыгінала альбо царкоўнаславянскага тэкста, а з перакладнога – т.зв. “рускага Сінадальнага”, які дастаткова вывераны і, што не меней істотна, вядомы, зразумелы ўсім хрысціянам-беларусам, гэтаксама як і перакладчыку Сёмуху.

Тым не меней аўтар гэтага своеасаблівага ператлумачэння дазваляе сабе перакручваць разбіўку на вершы, парушаць іх нумарацыю ( Лк. 2, 1-4; Ін. 5, 25-26), прапускаць словы, словазлучэнні, фразы, радкі і нават цэлыя вершы (Мк. 8, 12; Лк. 2,10; Лк. 4,8; Лк. 6, 32; Лк.9,23; Лк. 10, 1; Лк.16,2; Ін. 5, 40; Ін. 11,4; Ін.16,19). У яго ж мы сустракаем і такія, напрыклад, фразы: “набліжалася свята Юдэйскае – Кучкі” (Ін, 7, 2), з выкарыстаннем прастанародна-беларускага варыянта пераэтымалагізацыі назвы свята, якая на самой справе азначае, і ў Евангеллі так пішацца, “пастаўленне (усталяванне) кушчаў”.

Асобная тэма – аўтарская словатворчасць пры перакладзе Свяшчэннага Пісання. У прынцыпе, яе нельга адмаўляць. Разам з тым, яна спалучаецца з немалой рызыкай. В. Сёмуха, як таленавіты майстар слова, перакладаючы Новы Запавет, увёў шэраг лексем, утвораных паводле ім самім вынайдзеных мадэляў словаўтварэння ці шляхам пераасэнсавання і пера(пры)стасавання звыклых асноў: дабрашчасныя, любаздзірства, мілата, нутрына, прадажнік, суцешнік, урвішча, убольвацца, упачцівіць, чувайце… Як словы аказіянальныя – плён перакладчыцкага пошуку, вынік уласна словатворчасці – некаторыя з іх выклікалі цікавасць і нават пачалі выкарыстоўвацца іншымі аўтарамі, што зафіксавана ўжо таксама і пільнымі мовазнаўцамі. Гэта датычыцца групы слоў мілажаль – мілажальны ўмілажальвацца. Аднак прызнаць іх адназначна як каштоўную знаходку дзеля перакладу Новага Запавета наўрад ці можна. Справа ў тым, што словы гэтыя выкарыстоўваюцца ў неакрэсленым дыяпазоне значэнняў, больш-менш прымальнае з якіх – “зжаліцца, змілавацца, злітавацца” выкарыстана толькі ў асобных выпадках (напрыклад, Лк.15,20, Лк. 16, 24), а ўвогуле аўтарскія словы гэтай мадэлі найбольш асацыіруюцца з паняццем радостопечалие, якое ў праваслаўным багаслоўі напоўнена сэнсам надзвычай глыбокім, але істотна адрозным ад таго, які ўкладзены ў беларускі новатвор.

Паказальна, што большасці беларускамоўных перакладаў Свяшчэннага Пісання (Л.Дзекуця-Малея і А.Луцкевіча, В.Гадлеўскага, П.Татарыновіча, У.Чарняўскага) з-за аб’ектыўных прычын ад пачатку прызначалася выкарыстоўвацца толькі ў межах сваёй веравызнаўчай намінацыі альбо нават вузейшай царкоўна-адміністратыўнай структуры (тэксты М.Мацукевіча, М. Міцкевіча), а некаторыя з іх, мяркуючы па ўсім, увогуле на богаслужбовы ўжытак не разлічваліся (тэксты Я.Станкевіча і М.Гітліна, В.Сёмухі, А.Клышкі).

Згаданае ж прывяло да таго, што на адпаведныя “творчыя вышукі” і “вынаходніцтвы” уцаркоўлены люд можа рэагаваць не інакш як на прафанацыйныя і нават парадыйна-блюзнерскія, г.зн.кашчунныя. Многімі якраз так ацэньваюцца захады Я.Станкевіча абеларусіць у Свяшчэнным Пісанні імёны ўласныя: Хахіль [= Тэафіл, Феафіл, (Лк.1,3)], Салома [= Саламія (Мк.16,1)], Вартымей Тымяёнак [= Варцімей, сын Цімея (Мк. 10,46)], Нааман Сыранін [=Нееман Сірыянін (Лк.4,27)], Ганна Фануелішка, прарока Ашэравага [= Анна прарочыца, дачка Фануіла, з племені Асіра (Лк. 2,36)]. Увогуле, сам прынцып перадачы імя па бацьку, радаводу па-беларуску нібы “па-вулічнаму”, падобна да мянушкі, не можа не бянтэжыць – cкажам, у наступным выпадку: Давід жа нарадзіў Салямона ад Урыхі (Мф.1,5) і асабліва, калі ён эксплуатуецца так, як у вершах 23-38 раздзела 3 Евангелля ад Лукі: “…сынам Язэпа Гілянка, Матфацёнка, Левянка, Мельшанка, Янянка, Язэпенка, Маттафёнка, Амасёнка<…>Сыфянка, Адамёнка, каторы быў Божы”.

Цяжка здагадацца, чым Станкевіч кіраваўся, калі ўкладаў у вусны самога Іісуса Хрыста словы: “Хрыстом Я маю хрысціцца” (Лк. 12,50). Неадэкватна ўспрымаюцца такія, ім ужытыя, выразы: “зрабіць сьпісанне ўсяго сьвету” [= зрабіць перапіс па ўсёй зямлі (Лк. 2, 1)], “вешчучы хрост навярненьня” [= прапаведуючы хрышчэнне пакаяння (Лк. 3,3)], “разышліся дзейкі празь Яго” [= вестка разышлася пра Яго (Лк. 4,14)], “у вінішчу сваім фігу” [=у садзе (вінаградніку) сваім смакоўніцу (Лк. 13,6)].

Як паказалі праведзеныя намі тэсты, на жаль, недаўменне, а то і раздражненне выклікаюць многія і многія фрагменты Станкевічавага перакладу: “… Гірад патай прыгỳкаў мудрыцоў…” (Мф.2,7), “… усё дакладна даведайцеся празь Дзецянё…” (Мф. 2,8), “… узяў Дзецянё а Маці Ягоную ночы, і здаліўся да Ягіпту” (Мф.2,14), “… і зьбярэць пшонку Сваю да сьвірна, а ўмецьце спале агнём… “(Мф.3,12), “… наапошку запрагнуў…” (Мф. 4, 2), “… і галасы празь Яго разышліся па ўсёй Сыры…” (Мф.4, 24), “...і йшоў за Ім чысьлены груд із Галілеі а Дзесяцімесьця…” (Мф. 4,25)… Прыведзенае тут – не спецыяльная выбарка з усяго тэксту, а элементы ператлумачанага зместу ўсяго толькі першых трох старонак аднаго Евангелля, якія, дзеля праверкі ўспрымання, зачытваліся ў некалькіх аўдыторыях. Як ні старайся, а немагчыма абмінуць тое, што пераклад перанасычаны лінгвістычнымі шарадамі: то слова “мер” атрымлівае этнаграфічна-дыялектныя заменнікі “барылак” (Лк.16,6) і “карцоў” (Лк.16,7), то прапаноўваюцца штукарствы тыпу “ і з коптарам дадуць людзі ў вулоньне вашае” (Лк.6,38), “вышышкаў собскасьць сваю, жывучы раськідонліва” (Лк.15,13), “вышышкаў маемасьць тваю зь бязулямі” (Лк.15,30), “кажны дзень гучна дзедаваў” (Лк. 16,19)…70І падобнага аж занадта па ўсім тэксце, які можна разглядаць толькі як вынік своеасаблівай працы неардынарнага, але моцна заблытанага ў сваіх тэарэтычных поглядах, а яшчэ больш у практычных захадах, філолага.

Варта падкрэсліць і яшчэ адну важную акалічнасць: беларускія перакладчыкі Свяшчэннага Пісанне належаць не толькі да розных канфесій; большасць з іх аддзелена ад метраполіі – гэта жыхары Заходняй Беларусі, грамадзяне Польшчы, а таксама эмігранты пазнейшага часу. І гэта дало вось што: мэты, задачы і вынікі прадвызначаліся палітычнай эміграцыяй, адчужанай як ад царкоўнаславянскасці і (агульна)рускасці, так і ад жывога асяроддзя сучаснай беларускай мовы. Пра калізіі развіцця беларускай мовы ў БССР выказана ўжо нямала крытыкі, і не без падстаў. Але трэба гэтак жа крытычна падысці і да негатыўнага вопыту “захавання роднай мовы” эмігрантамі – не адмаўляючы суб’ектыўных добрых намераў, робячы папраўку своеасаблівыя настальгічныя сантыменты, але і не абмінаючы ўвагаю тых тэндэнцый, якія вялі да стварэння дзвухмоўя у межах адной мовы. Прынамсі, ад беларусаў метраполіі часта даводзіцца чуць, што ў тэкстах эмігрантаў многае не зразумела, бо яны злоўжываюць сродкамі, якія на ўсіх узроўнях супярэчаць сучаснай кадыфікацыі беларускай мовы. А гэта навідавоку і ў прыведзеным прыкладзе, і ў многіх іншых – асабліва, калі рэдактары здзяйсняюць гвалт над аўтарскай мовай, як гэта адбылося з перакладамі Міхася Міцкевіча пры іх выданні ў Амерыцы71.

Агульнапрымальнага ж тэксту Свяшчэннага Пісання на сучаснай роднай мове беларусы не маюць і не хутка дачакаюцца.

У чым жа справа? У тым, бадай, што ўся праца над гэтым перакладам своеасабліва адлюстроўвае і нашу сітуацыю наогул, і непасрэдна працэс так званага трэцяга нацыянальнага адраджэння, і комплекс непазбыўных супярэчнасцяў, калізій свядомасці, а ў выніку – абумоўленыя ўсім гэтым хібы, пралікі, памылкі.

Нельга абмінуць яшчэ і такі момант: свядомасць сённяшняга нашага грамадства па розных пытаннях, і моўных у тым ліку, часта апынаецца ў залежнасці ад тэндэнцый, якія вызначае і ўсталёўвае масавы друк (праз аўтараў некампетэнтных і абыякавых да пытанняў веравызнаўчых традыцый). Аднак гэтыя тэндэнцыі маюць змест альбо канструктыўны, альбо дэструктыўны, ставяць мэтаю альбо рэгуляваць нармальнае развіццё, альбо дэмантаваць існуючыя нормы. Трэцяга не дадзена.

Карацей кажучы, у нас без належнага адказу застаецца пытанне, наколькі носьбіты сучаснай нацыянальнай мовы ўсведамляюць адказнасць за своечасовае наданне ёй функцый, не ўласцівых у папярэдняй гісторыі – а трэба прызнаць, што ніколі ніводная канфесія на Беларусі не карысталася беларускай мовай як адзінай, – за паўнавартаснасць выкарыстання ў такой спецыфічнай сферы, як рэлігійная, за належную распрацоўку і універсалізацыю дзеля спалучэння статусаў нацыянальнай і сакральнай.

БЕЛАРУСКІ ПЕРАКЛАД: ВЕХІ ГІСТОРЫІ, СУЧАСНЫ СТАН


Славянская азбука і кадыфікацыя мовы, што прызнана як роўнасвятая, ствараліся, па сутнасці, дзеля перакладу, а такім чынам – дзеля ідэнтыфікацыі славянскасці і (пра)беларускасці як складніка яе.

Х-ХV стст. – перыяд, калі ў асноўным перакладаліся Свяшчэннае Пісанне, богаслужбовыя тэксты, жыціі святых, творы святых айцоў Царквы (У прыватнасці: Чацвераевангелле, Дзеянні апостальскія, Псалтыр, Мінеі, тэксты свсв. Іаана Златавуста, Васілія Вялікага, Грыгорыя Багаслова, Іаана Сінайскага (Лествічніка), Ісаака Сірына, Сімяона Новага Багаслова, Грыгорыя Паламы і інш.). Вельмі значную ролю ў стварэнні патрэбнага фонду перакладнога пісьменства адыгралі праваслаўныя дзеячы, паходжаннем з Балгарыі, Грэцыі, Сербіі, якія знайшлі прытулак на Русі і бралі актыўны ўдзел у развіцці духоўнай культуры ўсходніх славян – мітрапаліт Кіпрыян, Грыгорый Цамблак, Пахомій Лагафет, Феадосій Грэк, а пазней Максім Грэк72.

Пачынаючы з ХІV ст. на ўсходнеславянскіх землях пашыраецца пераклад хронік, аповесцяў гістарычнага зместу, а таксама рыцарскіх раманаў, твораў асветніцкага і агульнадыдактычнага характару. У гэтыя часы ўжо (наробкамі тых ананімаў, што ператлумачылі “Страсці Хрыстовы”, “Жыціе Аляксія, чалавека Божага”, “Аповесць пра трох каралёў”, “Гісторыю пра Варлаама і Іасафа”, “Трою”, “Александрыю”, “Аповесць пра Трышчана”, “Аповесць пра Баву” і інш., а таксама плёнам творчасці Сергія Кімвара, Францыска Скарыны, Сымона Буднага, Васіля Цяпінскага, Сімяона Полацкага) акрэсліваюцца асаблівасці перакладу заходнерускага, які пазней развіваецца ва ўласна беларускі.

Згаданы працэс характарызуецца не толькі і не столькі фарміраваннем асобнай літаратурнай мовы – і па назве, і па асноўных законах сваіх яна да навейшых часоў застаецца-такі “рускай” у адпаведным разуменні. Так, ёсць падставы гаварыць пра адметную рэдакцыю існуючай кадыфікацыі, нарматыў-насці, пра ўзаемадзеянне з жывымі гаворкамі тутэйшых краёў, пра свае крыніцы запазычванняў, прычым не толькі лексічных. Разам з тым нельга забывацца, што ў ХІХ стагоддзі “на старонках рускіх часопісаў, зборнікаў з’яўляліся раз-пораз без перакладу ўзоры народной паэзіі сербаў, славакаў, беларусаў, украінцаў, палякаў, чэхаў, балгараў, якія толькі зрэдку суправаджаліся тлумачэннямі цяжказразумелых слоў і зваротаў”73.

А ў сувязі з прадметам нашага вывучэння варта яшчэ звяртаць увагу на спецыфіку ролі перакладаў, якія выконваліся на нашых землях ці выхадцамі з іх – пасрэдніцтва ў міждзяржаўных, міжкультурных, міжэтнічных зносінах.

Пільнай увагі таксама заслугоўвае дачыннасць асоб беларускага паходжання да перакладу на польскую і рускую мовы ў ХVІІI-ХІХ стагоддзях. Напрыклад, тое, што Плакід Янкоўскі – першы перакладчык Уільяма Шэкспіра на польскую мову, а таксама першы перакладчык Шэкспіра ў Беларусі.

Значную цікавасць для даследавання, якраз у перакладазнаўчым плане уяўляюць шматлікія факты, калі творы мясцовага фальклору (паводле розных азначэнняў, “рускага”, “русінскага”, “літоўскага”, “беларускага”) пасля той ці іншай апрацоўкі станавіліся творамі польскай літаратуры. Падобнае мела месца і ў дачыненні да літаратуры рускай, але не ў такім аб’ёме.

Уласна беларускі (у поўным і тэрміналагічна пэўным сэнсе) пераклад з’яўляецца, вядома тады, калі беларуская мова набывае кадыфікацыю і адпаведны статус – адпаведна, калі ўзнікае патрэба ператлумачваць з яе ці на яе, паколькі яна ўжо мае выразна акрэсленую дыферэнцыяцыю ў алносінах да моў іншых, у тым ліку блізкіх. Так, ёсць ужо падставы весці гаворку пра беларускія перакладныя творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, Альберта Абуховіча, Янкі Лучыны.

Развіццё беларускага перакладу пачало стымулявацца ў ХХ стагоддзі, калі, пры канчатковым фарміраванні нацыянальнай літаратуры, было ўсвядомлена: “... Мы зрабілі б цяжкую памылку, калі б кінулі тую вывучку, што нам давала светавая (найчасцей еўрапейская) паэзія ( ...) Было б горш, чым нядбальствам, нічога не ўзяць з таго, што соткі народаў праз тысячы год сабіралі ў скарбніцу светавой культуры”74. Прыкметную ролю ва ўсталяванні міжлітаратурных кантактаў і папулярызацыі замежных літаратур на беларускай мове адыграла газета “Наша ніва”.

А рэальны ўздым і значны плён айчыннага перакладу назіраецца толькі ў 1930-я гады, калі з’явілася вялікая колькасць перакладных твораў з розных моў свету і творчасць перакладчыкаў стала значным фактарам развіцця нацыянальнай літаратуры, а таксама і мовы. Яскравы прыклад гэтага –выкананы паэтам Уладзімірам Хадыкам пераклад рамана “Ціхі Дон” Міхаіла Шолахава, у поўным сэнсе падзвіжніцкая справа.

Самага высокага ўзроўню беларускі пераклад дасягнуў у 1980-я гады. Але і тады, як раней і пазней, яму ўласціва спецыфіка, абумоўленая сітуацыяй дзвухмоўнасці.

Пераносячы на літаратуру старажытнае мудраслоўе: “Колькі моў ты засвоіў, гэтулькі разоў ты чалавек”, можна выявіць дадатны сэнс яго яшчэ ў большым дыяпазоне. Але пры істотным удакладненні: не інакш як тады, калі ўсе іншыя мовы, колькі б іх ні было і якую б самастойную значнасць яны ні мелі, натуральна і мэтазгодна далучаюцца да сваёй першаснай, роднай, якая адзіная дае магчымасць усвядоміць сябе “асноўны раз” і заставацца самім сабою. Толькі ў такім выпадку можна гаварыць пра паўнацэннае развіццё, узбагачэнне стасункамі.

У кожнага чалавека індывідуальныя здольнасці і схільнасці да кантактаў, а таксама свае асаблівыя патрэбы ў іх і розныя вынікі. Нешта падобнае ўласціва і літаратурам – яны ўступаюць у сувязі, успрымаючы і асвойваючы іншанацыянальныя каштоўнасці кожная па-свойму. Ігнараванне гэтага вядзе да анамалій на практыцы і да памылак у тэорыі.

Акрэслім дакладней сістэму кантактаў, уласцівую менавіта беларускай літаратуры. Патрабуецца рознабаковае асэнсаванне той акалічнасці, што ў рэспубліцы на працягу дзесяцігоддзяў як сусветная класіка, так і сучасныя творы значных замежных аўтараў мелі распаўсюджванне і актыўнае функцыянаванне ў асноўным на рускай мове. Беларускіх перакладаў з гэтага фонду было мала, ды і наяўнае па розных прычынах не трапляла ў актыўны зварот, што негатыўна адбівалася на статусе нацыянальнай літаратуры ўвогуле. Рэальны стан рэчаў пэўным чынам адлюстроўвае фіксаваны попыт на беларускамоўныя перакладныя творы ў сетцы масавых бібліятэк. З-за адсутнасці афіцыйных і ўсеахопных звестак, праўда, мы вымушаны абыходзіцца сваімі выбарачнымі падлікамі і назіраннямі. А паводле іх высвятляецца вось што: на працягу 1980-85 гадоў беларускія пераклады параўнальна з рускімі замаўляліся ў суадносінах недзе 1: 100 (пры тым, што кнігі на беларускай мове складалі прыкладна 5 % агульнага аб’ёму фондаў). Каментарыі, як гаворыцца, не патрэбны. У канцы 80-х і на пачатку 90-х гадоў акрэсліваліся перспектывы неблагія – распачата выданне серыі “Скарбы сусветнай літаратуры”, убачылі свет некалькі анталогій і беларускамоўная хрэстаматыя па замежных літаратурах для школы, часткова на родную мову было пераведзена выкладанне іншанацыянальных літаратур у сістэме як сярэдняй, так і вышэйшай адукацыі. Між тым, павелічэння звароту перакладной беларускай кнігі не адбылося. Курс на татальную камерцыялізацыю выдавецкай справы з адной мэтай тыражаваць “чытэльныя” тэксты яшчэ пагоршыў сітуацыю. Колькасць беларускамоўных перакладаў у звароце не толькі часовым, але і ў патэнцыйным, не толькі ў карыстанні масава-бібліятэчным, але і ў прыватным, зніжаецца далей, зводзячыся да мізэру ў агульным аб’ёме кніжнай прадукцыі.

Вось як на мове лічбаў стан другой паловы 80-х гадоў асветлены спецыялістам Дзяржаўнай кніжнай палаты БССР: “За апошнія 5 гадоў сума рэшткаў выданняў на беларускай мове павялічылася амаль у 1, 5 раза, а частка нерэалізаваных кніг мастацкай літаратуры (пасля чатырох гадоў продажу) адносна іх тыражу ўзрасла ў 2,4 раза. Дзеля выяўлення прычын гэтай з’явы праведзена сацыялагічнае апытанне (...) Толькі 3% апытаных аддаюць перавагу чытанню твораў пісьменнікаў народаў СССР, рускай і замежнай літаратуры на беларускай мове...”75.

Другое, на што варта звярнуць увагу яшчэ раз – недастатковае ўсведамленне ролі перакладу ў нацыянальным літаратурным працэсе. Уласна, перакладны твор – гэта ўжо не фактар замежнай культуры. І калі прыняць такі пункт гледжання, дык трэба вызначацца ў адказе на пытанне, што важней для паўнавартаснага развіцця літаратуры на роднай мове – чарговая кніга паэта А, празаіка Б, драматурга В, а ці вернутая (перакладзеная!) спадчына А.Баршчэўскага, У. Сыракомлі, В.Каратынскага, асвоеныя=абеларушаныя творы Гётэ, Шэкспіра, Байрана, Негаша, Бёрнса, Шылера, Дэфо, Уітмена, Прэшэрна, Мана, Андрыча? За наступствы няправільнага разумення стану рэчаў, бадай, адказнасць несці павінны літаратуразнаўства і крытыка. А віна іх ужо ў тым, што не здолелі ўплываць на сістэму рэцэпцыі і на практыку перакладу.

Пэўна, не ўсё можна было рэгуляваць. Як вядома, рэспубліканскія выдавецтвы звяралі свае планы з “цэнтрам”, выконваючы пэўныя палітыка-ідэалагічныя ўстаноўкі і дырэктывы, якімі прадвызначаўся адбор замежных аўтараў і твораў, а яшчэ арыентаваліся на тое, што ўжо выдадзена па-руску. Адпаведна, “пасрэдніцтва”, выкарыстанне чужых крытэрыяў, загадзя складзеных мерак, абмяжоўвалі далягляды і кантэксты сувязяў нацыянальнай літаратуры, рабілі праблематычным наогул нейкі свой механізм рэцэпцыі. Асабліва калі ўлічыць, што пры “запазычванні запазычванняў” пераносіліся, як правіла, усе недахопы рускамоўных перакладаў разам з адвольнымі трансфармацыямі, рознага кшталту купюрамі, агрэхамі, памылкамі. Парадаксальны прынцып даваў і вынікі парадаксальныя. Гэтак пераўвасоблены іншанацыянальны твор заставаўся найбольш дачынным да літаратуры, якая выступала ў пасрэдніцкай ролі, не ўплываючы, па сутнасці, ні на рэальны стан міжкультурных сувязяў, ні на аўтарытэт успрынятых падобным чынам замежных літаратур і канкрэтных аўтараў. Так што статус мастацкага перакладу відавочна негатыўна адбіваўся на развіцці нацыянальна-культурнай свядомасці ў цэлым.

Вядома, канкрэтны асобны чытач можа здзяйсняць далучэнне да скарбаў сусветнай культуры ў розных формах, не выключаючы і апасродкаваных. Аднак калі ўся сістэма функцыянавання ўсёй літаратуры існуе за кошт пасрэдніка, калі дадатковы канал сувязяў пачынае дзейнічаць як галоўны, тады ў іншых каардынатах павінны разглядацца пытанні нацыянальнай адметнасці, самастойнасці, прынцыпаў самасцвярджэння і месца ў кантэксце міжнацыянальнага культурнага абмену.

Належным чынам успрымаючы пераклад як важнейшы сродак ідэнтыфікацыі літаратуры, мы павінны аб’ектыўна, у комплексе, ацаніць аўтарскі пераклад – спецыфічны від творчай самарэалізацыі. З аднаго боку, нельга не пагадзіцца з Анатоліем Кімам: “... Ці з’яўляюцца аўтарскія пераклады ўласна перакладамі? Скажам, “Белы параход” Ч.Айтматава? Альбо творы В.Быкава? Хутчэй за ўсё, тут навідавоку вынікі асобага творчага працэсу, які я мог бы параўнаць ужо не з выканаўчым мастацтвам музыканта, які іграе нечый твор, а з імправізацыяй майстра на тэмы свайго ўласнага сачынення (...) Таленавіты аўтарскі пераклад – заўжды падзея, гэта праява шчодрасці мастака, яго працалюбства, гэта заўжды новая каштоўнасць”76. Блізкую да гэтай пазіцыю займае і Алесь Яскевіч, на беларускім матэрыяле выводзячы наступнае: “Аўтарскі пераклад – гэта асобная галіна са сваёй свабодай і магчымасцямі і, трэба меркаваць, са сваімі асаблівасцямі творчага працэсу, безумоўна ж, у чымсьці адрозніваецца ад таго, які вядомы перакладчыку чужой літаратуры. Самапераклад пісьменніку, кроўна паяднанаму са стыхіяй нацыянальнай мовы, рэдка бывае, каб удаваўся. І ўсё ж Васіль Быкаў, відаць, расчараваны ранейшымі, далёка не заўсёды роўнымі перакладамі сваіх твораў, узяўся перакладаць сам. І, трэба сказаць, выявіў у сабе зайздросны талент перакладчыка”77. Так то яно так, ды ў самаперакладзе найбольш відавочна праяўляецца дзвухмоўнасць, дзвухлітаратурнасць, дзвухкультурнасць. Адна справа, калі гэта мае месца як прыватны выпадак амбівалентнасці асобы, і зусім іншая – калі набыло масштаб, які абумоўлівае ўжо дваістасць на ўзроўні ўсёй культуры.

У свой час В.Рагойша, звяртаючыся да сумежнай праблематыкі, прысвяціў шмат увагі аўтаперакладу як віду блізкамоўнай рэцэпцыі, міжлітаратурнай камунікацыі, грунтоўна прааналізаваў спалучэнне ў ім асаблівасцяў уласна перакладу і іншамоўнай творчасці78. Адцягнена, “у ідэі” наогул, ставіцца да гэтай з’явы А.Попавіч: “Аўтарскі пераклад стварае новы камунікатыўны канал. Ён разбурае непаўторнасць, адзінкавасць, арыгінальнасць моўнага паведамлення (...) У аўтарскім перакладзе могуць сцерціся граніцы паміж перакладам і аўтарскай перапрацоўкай”79 Але такія універсальныя падыход (з высвятленнем таго, што ў прынцыпе характэрна аднолькава для беларускай, украінскай, рускай, славацкай... сітуацыі) цяпер, на наш погляд, важна дапоўніць разглядам спецыфікі праз самы актуалізаваны аспект: аўтапераклад як паказчык пэўнай дэфармацыі выяўлення нацыянальнай свядомасці. Так ці інакш, патрабуюць адпаведнай увагі і вось якія, катэгарычныя, погляды: “Па маім цвёрдым перакананні, сапраўдны пісьменнік ніколі не будзе займацца “аўтарскім перакладам”. Якая маці захоча, каб яе ўжо народжанае дзіця было падменена іншым, каб гэтае дзіця было не такім, а інакшым?” Праўда, развіццё гэткага параўнання потым прыкметна змякчае пазіцыю: “Гэтаксама і пісьменнік павінен ствараць на той мове, на якой ён прывык думаць. Калі ж ён вырашае пісаць на іншай мове, то гэтая другая павінна стаць такой самай роднай для яго. Галоўнае ж, ён на гэтай іншай мове будзе ствараць, па сутнасці, іншыя, новыя арыгінальныя творы..”. Ды тым не меней: “... Але, я ўпэўнены, (ён) ніколі не будзе займацца перакладам раней напісаных на роднай мове сваіх твораў, бо шляхам перакладу ён усё роўна не перадасць таго, што было ў арыгінале”80. Такое вось “цвёрдае перакананне” выказваў асецін Тазрэт Бесаев. А ці правамерна з яго пазіцыі ацэньваць беларускую сітуацыію мінулых і цяперашніх часоў?

Як у любым рухомым працэсе, і тут кожны факт паасобку нясе адметнасці ўласнай прыроды. Між тым, паўстае задача высвятлення агульных заканамернасцяў, якімі абумоўліваецца ператлумачэнне на рускую мову сваіх твораў самімі М.Багдановічам, Я.Коласам, М.Гарэцкім, К.Крапівою, А.Макаёнкам, І. Мележам, В. Быкавым, А.Зарыцкім, А. Петрашкевічам, П.Місько, П.Прыходзькам, Г.Шманем, С.Ліхадзіеўскім, В.Вярбою, В. Іпатавай, Г. Марчуком, М.Стрыгалёвым, А. Кажадубам, А.Федарэнкам... А высветляць іх належыць, звяртаючыся перш за ўсё да пытанняў, чаму аўтапераклад робіцца выключна на рускую мову ( падобнага ж у такім масавым выглядзе не было адносна мовы польскай, няма – адносна украінскай, хоць яны таксама роднасныя; зноў-такі, на беларускую з рускай самі сябе пісьменнікі ”перапісваюць” даволі рэдка), з якіх прычын і калі ён актывізуецца, што пры актывізацыі пераважае – суб’ектыўныя патрэбы і мэты асобных прадстаўнікоў нацыянальнай літаратуры, заканамернасці яе росту, сцвярджэння праз магчымасці кампенсацыйныя, а ці вонкавыя чыннікі, уплыў асіміляцыі і да т.п.? Як бы ні было, немагчыма ігнараваць тое, што называюць творчым, мастацкім білінгвізмам 81. Больш таго, трэба зважаць на павелічэнне колькасці аўтарскіх перакладаў за апошнія гады – мяркуючы па ўсім, як аднаскіраванай тэндэнцыі, хоць распад СССР знішчыў механізмы залежнасці ад цэнтра і непасрэдна ад Расіі найперш у сферы культурнага, літаратурнага ўзаемадзеяння.

Калі браць фактары суб’ектыўныя ў спалучэнні з аб’ектыўнымі – а без гэтага не абысціся, – важна ўлічваць, як яны ўсведамляюцца самімі пісьменнікамі-“аўтаперакладчыкамі”. У гэтым плане значную цікавасць уяўляюць прызнанні Віктара Казько, звязаныя канкрэтна з яго аповесцямі ў дзвух моўных версіях:”...“Судный день” пісаўся адначасова і на рускай, і на беларускай мовах. Там, дзе ішло ўвабранае з дзяцінства, дзе мне нічога не ррэба было прыдумляць, а толькі ўслухоўвацца ў сябе, там узнікала беларуская, а дзе неабходна было прыўздымацца над матэрыялам, асэнсоўваць расказанае, – руская. Нялёгка ў гэтым прызнавацуа, але так было. А можа, нічога ў гэтым ганебнага і няма, не ведаю, па сённяшні дзень не ведаю... Руская і беларуская мова зліліся для мяне ў адно (...) І нікому, натуральна, я не мог даверыць яе пераклад. Няхай сабе коснаязычнае, нягеглае, гэтае стварэнне было толькі маім. Гэтым і тлумачыцца вельмі прыкметнае розначытанне рускага і беларускага варыянтаў – “Судного дня” і “Суда ў Слабадзе” – я лічу іх варыянтамі адной аповесці (...) Іншая карціна атрымалася з аповесцю “Цвіце на Палессі груша” (...) А пераклад аўтара, на мой погляд, заўжды перастварэнне. Толькі сам аўтар арыгінала можа данесці да рускага чытача ўсе нюансы тэкста (...) Сам я ведаю цвёрда: напісанае мною буду перакладаць толькі я” 82.

Агульнавядома, што з пераменнай актыўнасцю сам сябе перакладаў Васіль Быкаў. На цяперашні момант мы ўжо маем храналагічныя рамкі і фактычны матэрыял, дастатковыя, каб выявіць пэўную логіку зваротаў нашага слыннага празаіка да аўтаперакладу, эвалюцыю такой практыкі. Ды абмяжуемся пакуль што згадкаю на яго асабістае прызнанне агульнага характару: “Вельмі цяжкая справа... Кепскія вынікі... Перакладаю сам, таму што далей перакладаюць з рускай...”83. Растлумачаная тут матывацыя – “таму што далей перакладаюць з рускай” – для пісьменнікаў мае, што называецца, універсальны характар. Адпаведна, гэты феномен патрабуе ўважлівага вывучэння і ў філалагічным, і ў сацыялагічным плане.

Суб’ектамі літаратурнага (і ўсяго культурнага) працэсу выступаюць, між тым, нароўні з пісьменнікамі, чытачы. Таму варта разабрацца, як сукупнасць адзначаных з’яў прымаецца масавай свядомасцю. І дзеля гэтага мы на працягу больш як дваццаці гадоў мэтанакіравана праводзілі анкету, вынікі якой даюць багаты матэрыял для асэнсавання стану беларускага перакладу і адносін да яго. У прыватнасці:

да 70% апытаных не лічаць патрэбным, каб творы рускай літаратуры пераўвасабляліся на беларускую мову;

каля 30% схільны бачыць у аўтаперакладзе не вырашэнне творчых задач;

беларускамоўныя пераклады чыталі (хоць раз) не больш за 5%;

ухвальна ацэньваюць беларускамоўныя пераклады ўсяго каля 5%, а вышэй за рускамоўныя іх не ацэньвае амаль ніхто;

беларускіх перакладчыкаў называюць (ведаюць) адзінкі 84.

*

Што ж да перакладу адваротнага – з беларускай мовы на замежныя, то прадметам сур’ёзных і адказных даследаванняў павінен быць яго агульны стан. Мы гэтым разам звернемся толькі да акалічнасці, якую звычайна камуфлююць альбо ігнаруюць, паколькі яе прыемнай ніяк не назавеш: мастацкія творы беларускіх пісьменнікаў перакладаюцца, як правіла, не з арыгінала. Прычым такое становішча амаль з усімі мовамі, уключаючы і самую распаўсюджаную ў свеце, пра што сведчаць і даўнейшыя звесткі85, і адносна нядаўняя канстатацыя: “На жаль, англійскіх перакладчыкаў, якія хоць крыху ведаюць беларускую мову, мала, і перакладаюць яны з рускамоўных варыянтаў, а ад гэтага страчваецца нацыянальны каларыт і некаторыя нюансы індывідуальнага стылю аўтара”86. Удакладняючы прыведзенае назіранне, падкрэслім, што праблема тут не столькі ў “каларыце” і “нюансах індывідуальнага стылю аўтара”, а ў тым, што беларускія тэксты трапляюць ў іншанацыянальныя літаратурныя кантэксты пераважна дзякуючы пасрэдніцтву рускай мовы – адзіную, на якую творы аўтараў-беларусаў перакладаюцца заўжды з арыгінала.



ПЕРАКЛАД І ЎЗАЕМАСУВЯЗІ ЛІТАРАТУР МЕНШЫХ СЛАВЯНСКІХ НАРОДАЎ

1   2   3   4   5   6


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка