Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны




Дата канвертавання18.03.2016
Памер93.49 Kb.
Новак В.С.

Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны”, г. Гомель, Беларусь


Радзінна-хрэсьбінная абраднасць Гомельшчыны: семантыка дзеянняў і прадметнай атрыбутыкі
Структура радзінна-хрэсьбіннага абраду Гомельшчыны ўключае такія абрадавыя моманты, як прыкметы і павер’і, звязаныя з цяжарнасцю жанчыны, выбар кума і кумы, падрыхтоўка бабкай-павітухай абрадавай стравы – кашы, абрад хрышчэння дзіцяці, хрэсьбіннае застолле, абрад разбівання гаршка з кашай, дзяльба кашы, рытуалы ўшанавання бабкі-павітухі, адорванне падарункамі бабкі і жанчыны-парадзіхі, выкананне радзінна-хрэсьбінных песень, адрасаваных кумам, бабцы, бацькам нованароджанага.

Што датычыць семантыкі дзеянняў у сістэме радзінна-хрэсьбіннай абраднасці, то варта адзначыць іх разнастайнасць. Паводле слушнага выказвання А. С. Фядосіка, “Без перабольшвання можна сцвярджаць, што ва ўсіх народаў свету існавалі пэўныя традыцыйныя правілы, забароны і засцярогі паводзін цяжарнай жанчыны, якія павінны былі аблегчыць роды, садзейнічаць здароўю і шчасцю нованароджанага ў будучым. Але ў розных народаў гэтыя правілы і засцярогі былі ў значнай частцы адметныя, часам нават мелі неаднолькавы семантычны сэнс пры падобных дзеяннях” [1, с. 26]. Адзначым, што паводзіны будучай маці атрымалі даволі пэўную рэгламентацыю ў рэгіянальна-лакальных традыцыях Гомельшчыны. Напрыклад, паводле ўспамінаў жыхароў Мазыршчыны, цяжарнай жанчыне забаранялася выконваць наступныя дзеянні: “Пераступаць вяроўку, провалку, ваабшчэ, каб пятлі не было” (в. Слабада Мазырскага р-на) [2, с. 152], “Калі спужалася, то нельзя себя трогаць, а то на тым месцы ў дзіця радзімае пятно будзе” (в. Бярозаўка Мазырскага р-на) [2, с. 152].

Нашы продкі былі перакананы, што нават знешні выгляд дзіцяці залежаў ад выканання тых ці іншых забарон і прадпісанняў. Паводле ўспамінаў жыхароў Брагінскага раёна, “нельзя було цяжарнай жанчыне падразаць косы, а то ў дзіцяці косы будуць жыдкія, непрыгожыя” (запісана ў в. Зарэчча ад Фраловай Кацярыны Дзмітрыеўны, 1913 г.н.). Клопаты аб нараджэнні здаровага дзіцяці былі звязаны з забаронай па вечарах “прасці, ткаць, вязаць, а то дзіця будзе абмотана пупавінай” (запісана ў в. Зарэчча Брагінскага раёна ад Фраловай Кацярыны Дзмітрыеўны, 1913 г.н.); “Цяжарнай нельзя пераступаць праз вяроўку. Нельзя праходзіць паміж двумя стаўбамі. Нельзя што-небудзь вязаць ці прасці ў празнік ці ў пост” (запісана ў г. Гомель ад Злыдзенка Любові Мікітаўны, 1928 г.н. (ураджэнкі п. Новы Шлях Брагінскага раёна)). У аснове прыведзеных засцярог і забабонаў можна ўбачыць праявы гамеапатычнай і кантагіёзнай магіі, якая “грунтуецца на ўяўным звышнатуральным уздзеянні пэўных рэчаў, прадметаў, людзей адзін на аднаго, калі яны сутыкаліся і былі раз’яднаны” [1, с. 27]. Цяжарная жанчына з мэтай засцярогі ад звышнатуральнага ўздзеяння выкарыстоўвала чырвоную шарсцяную нітку, якую прынята было насіць, як адзначыла Настасся Паўлаўна Юрчак, 1925 г.н., з в. Валосавічы Акцябрскага раёна, “на руцэ ці на шыі”. Паводле яе сведчанняў, “аберагаліся іголкамі, шпількамі, вугальчыкамі, засушанымі кавалачкамі вясельнага каравая, велікоднай соллю, галінкамі рабіны”. Сярод іншых засцярог, пры дапамозе якіх імкнуліся забяспечыць здароўе дзіцяці, а таксама прадухіліць шматлікія негатыўныя моманты ў яго будучым жыцці, можна вылучыць наступныя: забаранялася хадзіць цяжарнай жанчыне на пахаванне, бо лічылі, што “дзіцяці будзе шмат хварэць”, станавіцца ў той след, што быў “астаўлены ад мокрага вядра ў час, калі прыбіралі ў хаце, бо дзіця будзе ўвесь у лішаю і ня будзе доўга жыці” (запісана ў в. Патапаўка Буда-Кашалёўскага раёна ад Шыгалёвай Аляксандры Канстанцінаўны, 1935 г.н.).

Важнае месца ў сістэме радзінна-хрэсьбіннай абраднасці адводзілася выбару кумоў. У сувязі з гэтым была выпрацавана ў розных лакальных традыцыях Гомельшчыны адпаведная рэгламентацыя, згодна з якой як да выбару кума, так і кумы прад’яўляліся пэўныя патрабаванні. Напрыклад, у в. Старая Дуброва Акцябрскага раёна кумоў выбіралі, каб “былі малодшыя за бацькоў, тады дзеці не будуць доўга заседжвацца ў халасцяках: дзеўкі будуць замуж ісці, а хлопцы жаніцца” (запісана ад Краўчанка Таццяны Міхайлаўны, 1948 г.н.). У якасці кумоў у в. Патапаўка Буда-Кашалёўскага раёна выбіралі толькі жанатых людзей, але “не ў коім разе муж і жонка – гэта забаранялася, бо пасля гэтых хрэсьбін яны пачыналі жыць вельмі дрэнна” (запісана ад Шыгалёвай Аляксандры Канстанцінаўны, 1935 г.н.). Паколькі традыцыя кумаўства ў народных уяўленнях мела высокі аўтарытэт, то і рытуалу выбару кумоў надавалася вялікае значэнне. Звычайна гэту высокую місію выконваў бацька, які павінен прыйсці абавязкова з хлебам і гарэлкай, пры гэтым ён прагаворваў сваё запрашэнне (быць кумам) у становішчы “стоячы, каб дзіцё хутка навучылася хадзіць” (запісана ў в. Сінічына Буда-Кашалёўскага раёна ад Васілеўскай Марыі Андрэеўны, 1930 г.н.). Тым, каго запрашалі ў кумы, зыходзячы з народных вераванняў, адмаўляцца нельга было: “Адказвацца, калі цябе звалі быць кумам, была нельзя” (запісана ў в. Залаты Рог Веткаўскага раёна ад Лук’яненка Вольгі Цімафееўны, 1935 г.н.). Як пацвердзілі жыхары в. Старое Сяло Веткаўскага раёна, хросных бацькоў выбіралі з ліку блізкіх або далёкіх родзічаў, бо яны “далжны аб дзіцёнку забоціцца, калі што з роднымі бацькамі здарыцца” (запісана ад Мацюковай Ніны Данілаўны, 1930 г.н.).

Акрамя кумоў, ганаровай асобай радзінна-хрэсьбінных святкаванняў з’яўлялася бабка-павітуха, якая рыхтавала абрадавую страву – кашу, гаршчок з якой разбівалі падчас застолля. Звычай “бабіна каша” – важны момант радзінна-хрэсьбіннай абраднасці: “Крута звараную кашу зверху ўпрыгожвалі кветкамі або цукеркамі. Падавалі яе ў канцы застолля” (запісана ў в. Валосавічы Акцябрскага раёна ад Юрчак Настассі Паўлаўны, 1925 г.н.). “У некаторых месцах (на Палессі) раней кашу прыносіла і хросная маці, але “білі” гаршчок толькі з “бабінай кашай” (часцей за ўсё крута зваранай прасяной). Абрад сімвалізаваў надзею на дабрабыт, здароўе парадзіхі і нованароджанага і даваў магчымасць падмацаваць іх матэрыяльна: сабраць грошы і іншыя падарункі для сям’і і бабкі” [1, с. 33].

Семантыка дзеянняў бабкі-павітухі падчас хрэсьбінных святкаванняў вылучалася сакральнасцю. Адной з галоўных функцый бабкі-павітухі з’яўлялася купанне дзіцяці, што вымагала высокай адказнасці, і без вопыту спрактыкаванай жанчыны абысціся было нельга. Як правіла, “дзіцёнка мыюць у настоі розных духмяных траў. У тую ваду кідаюць шчэ сярэбраную манету і жытнёвыя зярняткі, каб жа яно было багатае і шчаслівае. Калі купаюць дзяўчынку, дык жа ўліваюць у воду малака, а гэта ж каб яна была прыгожая” (запісана ў в. Лубянікі Брагінскага раёна ад Гайдук Ганны Севасцьянаўны, 1922 г.н.). Баба-“пупарэзніца”, як называлі яе ў в. Гаць Акцябрскага раёна, выконвала шэраг магічных рытуалаў засцерагальнага характару, звязаных з падрыхтоўкай дзіцяці да хрышчэння: “Перад тым як везці дзіця ў царкву, баба-пупарэзніца абавязкова купала дзіця. Ваду набірала ў калодзежы, грэла яе ў печы, налівала ў драўлянае карыта, кідала ў ваду сухую траву (чыстацел), каб было ў дзіцяці чыстае цела, дубовую кару, каб былі моцныя зубкі” (запісана ад Кулак Евы Іванаўны, 1923 г.н.). Многія дзеянні, якія выконвала бабка-павітуха падчас купання дзіцяці, грунтаваліся на прынцыпах імітатыўнай магіі. Устойлівай была традыцыя дыферэнцыраваных адносін да ажыццяўлення рытуалу купання хлопчыка і дзяўчынкі: “Купала першы раз тожа бабка-павітуха. Калі нараджалася дзевачка, то купала яе бабка ў святых красках і гаварыла: “Каб і мая ўнучка была такая красівая і шчаслівая, як етыя краскі”. А калі нараджаўся хлопчык, то клалі ў начоўкі тапор і гвоздзі, каб хлопчык быў масцеравым” (запісана ў в. Міхалёўка Буда-Кашалёўскага раёна ад Данюк Варвары, 1932 г.н., перасяленкі з в. Пучын Брагінскага раёна). Менавіта з першым рытуальным купаннем дзіцяці звязвалі надзеі на яго фізічную прыгажосць, здароўе, шчаслівую долю: “На дзевяты дзень – першае рытуальнае купанне дзіцяці. У ночвы кладуць соль і лекавыя травы, сярэбраную манету, каб дзіця было чыстае, здаровае і багатае. Каб дзіця было багатае і ў пары, кідалі калечка, Дзевачку першы раз мылі ў малаке, тады яна будзе белая, красівая. Хлопчыка купалі ў піве – будзе, калі малады, красівы” (запісана ў в. Чырвоны Бераг Жлобінскага раёна ад Татарынавай Марыі Іванаўны, 1927 г.н.).

Амаль ва ўсіх раёнах Гомельскай вобласці, калі святкаваліся хрэсьбіны, то трэба было куму або таму чалавеку, які пакладзе больш грошай, выкупіць гаршчок з кашай. Акрамя кашы, бабка-павітуха рыхтавала і “бабін боршч”, падаючы які на стол, прыгаворвала: “Ешце, госці дарагія, цэлую ноч не спала, па балоту брадзіла, буслоў лавіла, каб боршч быў вельмі смачны і ўнук шчаслівы” (запісана ў в. Чамярысы Брагінскага раёна ад Кудранок Анастасіі Рыгораўны, 1927 г.н.). Сапраўдную “бабіну кашу”прыносілі толькі за трэцім разам, а перад гэтым мелі месца дзеянні з “падманнай” кашай: “Потым падаюць кашу. Ловяць ката ці пеўня і саджаюць у чыгун, накрываюць ручніком і пытаюцца ў бабы, ці яе гэта каша? Баба адказвала, што гэта не яе каша. Кату ці пеўню абавязкова даюць з ложкі гарэлку, для таго каб хрэснік быў здаровы і шчаслівы. После гэтага падаюць сапраўдную кашу. Верх кашы баба ўпрыгожвае кветкамі, кладзе грошы і абавязкова ўтыркае карандаш, прыгаворваючы: “Вучыся добра, жыві багата і каб квітнеючае была ў цябе жыццё” (запісана ў в. Чамярысы Брагінскага раёна ад Кудранок Анастасіі Рыгораўны, 1927 г.н.). “На хрэсьбінах абавязкова білі бабіну кашу. Гэты абрад не толькі сімвалізаваў дабрабыт, здароўе сям’і і нованароджанага, але і даваў магчымасць сабраць сродкі для парадзіхі і дзіцяці. Абрад захаваўся да нашых дзён, але выконваецца па-рознаму: у адных месцах бабіну кашу б’е хросны бацька, у другіх – той, хто больш пакладзе “на кашу”грошай, у трэціх – хто апошні пакладзе грошы, незалежна ад сумы” [3, с. 24].

Рытуал разбівання гаршка з кашай – кульмінацыйны момант радзінна-хрэсьбіннай абраднасці. Магічнае значэнне надавалася “разбітым чарапкам” ад гаршка. Семантыку дзеянняў, звязаных з імі, хоць і тлумачылі мясцовыя жыхары па-рознаму, аднак амаль ва ўсіх мясцовасцях “зводзілі” да прадуцыравальнай магіі. З магіяй дзетанараджэння быў звязаны звычай у в. Пучын Брагінскага раёна класці “на галаву таму мужыку, у каго няма сыноў дно з гаршка” (запісана ад Данюк Варвары, 1932 г.н.). У в. Кіцін Жлобінскага раёна “дно гаршка клалі на галаву куме, а чарапкі – іншым жанчынам. Прыгаворвалі, каб нарадзіла ці сына, ці дочку” (запісана ад Ткачовай Аляксандры). У в. Перадавец Веткаўскага раёна “бабы бяруць чарапкі з разбітага гаршка і водзяць імі па галаве мужыка і кажуць: “Сколькі на галаве валаскоў, столькі хай будзя раткоў” (запісана ад Суглоб Марыі Іванаўны, 1932 г.н.). У в. Лозаў Буда-Кашалёўскага раёна “ чарапкі звязваюць у платок, а потым рэшткі кашы аддавалі свінням, каб свінні вяліся” (запісана ад Авяр’янавай Марыі Восіпаўны, 1937 г.н.). У в. Расвет Акцябрскага раёна некалькі чарапкоў ад разбітага гаршка аддавалі незамужнім дзяўчатам, тыя, што засталіся, бабка-павітуха збірала і кідала ў кут, прыгаворваючы: “Кідаю на кут, каб на будушчы год зноў быць тут” (запісана ад Расюк Марыі Дзянісаўны, 1945 г.н.). Дакладны адказ на пытанне, з якой мэтай клалі чарапкі на галаву незамужняй дзяўчыны, далі жыхары в. Лубянікі Брагінскага раёна: “Тады той, хто сядзіць бліжэй за ўсх ля кашы, хватае чарапкі і кладзе або б’е аб голавы сваіх суседзяў. Часцей за ўсё гэтыя чарапкі клалі на голавы маладым дзеўкам, каб быстрэй нарадзілі дзіця” (запісана ад Касцючэнка Вольгі Васільеўны, 1930 г.н.). Утылітарна-практычную скіраванасць мелі адпаведныя дзеянні з чарапкамі ад гаршка (“варэйкі”) і ў в. Дзербічы Буда-Кашалёўскага раёна, калі “кусочкі гаршка-варэйкі лажылі на голавы тым, у каго дзяцей німа, і тады яшчэ парасятам у хлеў кідалі, каб здаровыя раслі” (запісана ад Здольнікавай Таццяны Піліпаўны, 1927 г.н.). У в. Рычоў Жыткавіцкага раёна кум, разбіваючы гаршчок з кашай, прыгаворваў: “Дзе чарапкі б’юцца, там дзеці вядуцца” (запісана ад Рыдзецкай Г.М.).

Адметную семантыку мелі дзеянні з чарапкамі падчас выканання абраду разбівання гаршка ў в. Сінічына Буда-Кашалёўскага раёна, дзе “чарапкі збіралі і потым выкідалі, каб хвароб у дзіцёнка не было” (запісана ад Васілеўскай Марыі Андрэеўны, 1930 г.н.). У в. Глазаўка Буда-Кашалёўскага раёна кашай абавязкова павінны былі пачаставаць дзяцей, асабліва дзяўчат, каб “быстра выходзілі замуж” (запісана ад Цыркуновай Марыі Апанасаўны, 1940 г.н.). З магіяй забеспячэння дабрабыту былі звязаны дзеянні з чарапкамі падчас абраду разбівання гаршка з кашай у в. Колбаўка Веткаўскага раёна, калі “чарапкі паразбіраюць бабы, каб у хатах усё вялося” (запісана ад Кавалёвай Ефрасінні Паўлаўны, 1930 г.н.). Жыхары в. Гарысты Веткаўскага раёна з хрэсьбіннай кашай звязвалі надзеі захаваць здаровыя зубы: “На трэці раз кум разбіваў гаршок так, каб каша была цэлай. Яе рэзалі і давалі ўсім гасцям. Калі яе елі, то стараліся, каб каша папала на ўсе зубы. Казалі, калі кашы на хрэсьбінах паесць, то зубы цэлы год балець не будуць” (запісана ад Якубовіч Марыі Іванаўны, 1936 г.н.).

Хрэсьбіннае застолле ў розных мясцінах Гомельшчыны, як правіла, заканчвалася старадаўнім звычаем “адвозіць бабку-павітуху” або куму. Адзначым факт шырокага распаўсюджання дадзенай з’явы, звязанай асабліва з ушанаваннем бабкі-павітухі, на тэрыторыі Гомельшчыны, а таксама багацце яе рэгянальна-лакальнай спецыфікі. У в. Дуброва Акцябрскага раёна, “калі госці добра развесяліліся, нажартаваліся, прыпаміналі даўні звычай адвозіць бабу дадому. Бабу садзілі на санкі, на барану зуб’ем угору. Сцялілі кажух. А калі жартаўнікі, маглі і ў карыце зацегці” (запісана ад Краўчанка Таццяны Міхайлаўны, 1948 г.н.). Рытуальныя дзеянні, звязаныя з адвозам бабкі-павітухі ў магазін, вылучаюцца разнастайнасцю, жартамі і гумарам.

Адметнай з’явай радзінна-хрэсьбіннай абраднасці ў в. Буркі Брагінскага раёна з’яўляўся звычай “вадзіць хвост”: “А баба брала тарэлку і карміла ўсіх гасцей кашай, а тыя плацілі грошы. Таксама баба гатавала боршч. Пасля вадзілі “хвост”. Баба, кум і кума ішлі дадому да бабы, а за імі ўсе астатнія і працягвалі гулянне” (запісана ад Раманюк Марыі Адамаўны, 1930 г.н.). Аналагічная з’ява ў в. Дуброўнае Брагінскага раёна мела назву “вазіць на хвост”: “А на другі дзень трэба ж бабу на барану пасадзіць да везці да яе дому. А як жа: “Ты, баба, баба, глядзі, а на хвост павязем”. Бяруць барану, перакульваюць тымі зубамі ўніз, а бабу на барану садзяць, падсцілаюць ей, штоб мякка було, і вязуць тую бабу на баране мужыкі, бабы ідуць іззаду, спяваюць: “Ой, ты, баба, баба! //Да не жалей ты нам на хвасту, // Да ўгасці ты нас дабрэнна, // Да пабачым, як ты, баба, жывеш, // Якія ў хаце песні пяеш”.

Прыведзеныя матэрыялы па радзінна-хрэсьбіннай абраднасці дазваляюць зрабіць высновы аб багацці вар’іравання семантыкі рытуальных дзеянняў і прадметнай атрыбутыкі ў розных лакальных традыцыях Гомельшчыны.


Спіс выкарыстаных крыніц

1. Сямейна-абрадавая паэзія. Народны тэатр / А.С. Фядосік, А.С. Емяльянаў, У.М. Сысоў, М.А. Каладзінскі; Навук. рэд. К.П. Кабашнікаў. – Мн.: Бел. навука, 2001. – 422с.



2. Мазыр. 850 год: У 3 т. Т. 3 Спрадвечнай мудрасці скарбонка: сучасны стан традыцыйнай культуры г. Мазыра / Укладанне, сістэматызацыя, тэксталагічная праца, уступныя артыкулы, рэдагаванне В.С. Новак, Л.В. Мельнікавай, С. А. Вяргеенка, А.А. Кастрыцы, А.В. Кучаравай і інш. Гомель: КВПУП “Сож”, 2005. – 296 с.

3. Фядосік, А.С. Беларуская сямейна-абрадавая паэзія / А.С. Фядосік / Навук. рэд. А.С. Ліс. – Мн.: Беларускі кнігазбор, 1997. – 126 с.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка