Гісторыя як навука. Крыніцы вывучэння. Канцэпцыі гістарычнага працэсу




старонка7/11
Дата канвертавання15.03.2016
Памер1.73 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Развiццё культуры ў 20-ыя гады. Беларусiзацыя. У перыяд НЭПА праводзіўся рад мерапрыемстваў, якiя садзейнiчалi нацыянальна-культурнаму будаўнiцтву на Беларусi. Такая палiтыка атрымала назву "беларусiзацыi". Першыя крокi беларусiзацыi былi зроблены пасля заканчэння грамадзянскай вайны. Пачынаецца перавод навучання ў школах пераважна на беларускую мову, iдзе арганiзацыя школ для нацыянальных меншасцей на iх роднай мове. У гэтай рабоце ўдзельнiчалi i некаторыя дзеячы беларускага нацыянальна-вызваленчага руху: У. М. Iгнатоўскi, З. Ф. Жылуновiч, А. Л. Бурбiс i iншыя. Пад уплывам iх дзейнасцi ажыццяўляецца беларусiзацыя шэрагу рэспублiканскiх устаноў. Выдавецтва "Савецкая Беларусь" выпускае газеты, часопiсы, кнiгi на беларускай мове i мовах нацыянальных меншасцей. Пачаў дзейнiчаць Беларускi дзяржаўны вандроўны тэатр У. Галубка. Ствараецца сiстэма дашкольнага выхавання i школьнай адукацыi, прафесiйных вучылiшчаў i тэхнiкумаў. У 1921г. адкрыты Беларускi дзяржаўны ўнiверсiтэт. Быў заснаваны iнстытут беларускай культуры (iнбелкульт), рад бiблiятэк. Пачалi працаваць Дзяржаўны музей i Цэнтральны архіў. II сесiя ЦВК БССР (15 лiпеня 1924г.) паклала пачатак беларусiзацыi як афiцыйнай дзяржаўнай палiтыцы. Была створана спецыяльная камiсiя па яе правядзенню пад кiраўнiцтвам А. I. Хацкевiча. Яна, сумесна з акруговымi камiсiямi абавязана была правесцi шырокi комплекс мерапрыемстваў: 1) перавод рэспублiканскiх устаноў i часцей Чырвонай Армii на беларускую мову; 2) вылучэнне беларусаў напартыйную, савецкую, прафсаюзную работу; 3) арганiзацыя работы навучальных устаноў на беларускай мове, развiццё беларускай лiтаратуры i гэдак далей. Пераход устаноў i арганiзацый на бел. мову намячалася ажыццявiць на працягу 1-3 гадоў. У 1924-25г. г. праводзiцца работа па растлумачэнню сутнасцi беларусiзацыi. На розных мовах выдавалася спецыяльная лiтаратура, выступалi агiтатары i прапагандысты. Ва ўстановах i арганiзацыях вывучалася беларуская мова, ажыццяўляўся перавод на яе справаводства. У 1927 г. бел. мовай валодалi 80% служачых. На адказную работу вылучаюць не толькi беларусаў, але i часткова тых, хто вывучыў беларускую мову i добра ведаў мясцовыя ўмовы. Напрыклад, да 1927 г. сярод кiраўнiкоў акруг i раёнаў, беларусаў было 48%. Высокiм узроўнем прафесiяналiзму дзяржаўнага дзеяча вызначалiся палiтыкi рэспублiканскага рангу, такiя як Старшыня ЦВК БССР А. Чарвякоў, Старшыня СНК БССР Я. Адамовiч i iнш. Паспяхова праходзiла беларусiзацыя навучальных устаноў. Да 1928г. 80% школ было пераведзена на беларускую мову навучання. Вывучаюцца гiсторыя, эканомiка i геаграфiя БССР. Дзейнiчалi курсы беларусазнаўства, якiя рыхтавалi настаўнiкаў i лектараў. Беларускую мову неслі ў масы беларускiя пiсьменнiкі Ў.Дубоўка, М. Чарот, К. Чорны i iнш. Мастацкiя творы 20-х гадоў сведчаць аб зменах, якiя адбывалiся ў грамадстве. Паэма Я. Коласа "Новая зямля" дала цэласнае ўяўленне аб спадзяваннях беларускага сялянства, яго духоўным патэнцыяле. У рамане К. Крапiвы "Мядзведзiчы" i iнш. творах паказаны жыццё, праца, мары радавых працаўнiкоў таго часу. Развiваецца краязнаўства. На сярэдзiну 20-х гадоў у БССР дзейнiчала 240 краязнаўчых арганiзацый. Краязнаўцы выступалi з дакладамi, выдавалi рукапiсныя зборнiкi, збiралi фальклорныя творы. У ходзе беларусiзацыi развiвалася новая галiна ў навуцы - беларусазнаўства. Беларусiзацыя прадугледжвала культурнае развiццё iншых нацыянальнасцей, якiя жылі ў рэспублiцы. Былi створаны нацыянальныя Саветы ў месцах iх кампактнага пражывання. Выкладанне ў школах вялося на 8 нацыянальных мовах. Нацыянальна-культурнае будаўнiцтва ў 20-я гады ажыццяўлялася ў сутычках розных сiл. Адны спрабавалi прыпынiць беларусiзацыю, другiя - фарсiраваць. Пытаннi барацьбы з шавiнiзмам i нацыяналiзмам абмяркоўвалiся на з'ездах КП(б)Б i Пленумах ЦК. У 20-ыя гады партыйныя органы спрабуюць iграць вядучую ролю ў правядзеннi беларусiзацыi, пачынаюць цягнуць навуку пад свой кантроль, руйнаваць яе нацыянальныя формы. Гэта асаблiва праявiлася ў адносiнах да iнбелкульта, якi страціў сваё першапачатковае прызначэнне. Але, нягледзячы на цяжкасцi, плённа працавалi на нiве беларускага адраджэння паэт, празаiк Цiшка Гартны; пiсьменнiк М. Гарэцкi; гiсторыкi В. Ластоўскi, У. Iгнатоўскi, У. Пiчэта; жывапiсец i графiк М. Фiлiповiч; стваральнiк першага беларускага кiнафiльма "Лясная быль" Ю. Тарыч; аўтар першай п'есы на беларускай мове "Машэка" Е. Мiровiч; кампазiтар, аўтар Дзяржаўнага гiмна БССР Н. Сакалоўскi i iнш. Да 1928 г. беларусiзацыя дасягнула значных поспехаў. Яна аблегчыла барацьбу з непiсьменнасцю, садзейнiчала ажыццяўленню асветнiцкай работы, стварыла перадумовы для разгортвання нацыянальна-культурнага будаўнiцтва ў БССР.

Новая эканамiчная палiтыка ў БССР. Х з'езд РКП (б) палажыў пачатак крутому павароту ў палiтыцы Савецкай дзяржавы. На з'ездзе была прынята новая эканамiчная палiтыка, якая павiнна была забяспечыць хуткі ўздым эканомiкi, павышэнне матэрыяльнага i культурнага ўзроўня рабочых i сялян і ў канчатковым вынiку - пабудову сацыялiзму ў краiне. Сродкамi яе рэалiзацыi вызначалiся: харчпадатак, кааперацыя, свабоднае прадпрыймальнiцтва i свабодны рынак. Такiя крокi НЭПа, як замена харчразвёрсткi харчпадаткам, свабодны выбар форм землякарыстання стымулявалi гаспадарчую дзейнасць сялян. Паспяхова прайшлi пасяўныя кампанii 1921 i 1922 г. Першыя крокі ў аднаўленнi с/г стваралi неабходныя ўмовы для ўздыму прамысловасцi i развiцця гандлю. У 1921-22 гадах пачалi працаваць Мiнскi чыгуналiцейны i машынабудаўнiчы завод "Энергiя", Талачынскi крухмальны завод, крыштальны завод "Барысаў", фабрыка запалак "Беразiна", шэраг лесапiльных i гарбарных заводаў. Наладжваўся гандаль памiж горадам i вёскай, а таксама памiж БССР i Савецкай Расiяй, Украiнай i iншымi савецкiмi рэспублiкамi. Нягледзячы на першыя поспехi, становiшча ў прамысловасцi заставалася цяжкiм: крызiс збыту, якi пачаўся вясной 1922г., працягваўся да 1924г. Прадпрыемствы, iмкнучыся атрымаць высокiя прыбыткi, штучна завышалi цану на сваю прадукцыю. Ў вайну адбылося рэзкае разыходжанне цэн на прамысловыя тавары i сельскагаспадарчыя прадукты. Сяляне з-за высокiх цэн не маглi набываць прамысловыя тавары, апошнiя залежвалiся на складах, а рабочыя заводаў не атрымлiвалi зарплату. Дзякуючы грашовай рэформе 1924г., павелiчэнню закупачных цэн на с/г прадукцыю, выкарыстанню розных сродкаў павышэння эфектыўнасцi вытворчасцi, крызiс збыту быў пераадолены i аднаўленне народнай гаспадаркi паскорылася. НЭП аказаў спрыяльны ўплыў на стан сельскай гаспадаркi. Да 1927г. яна была поўнасцю адноўлена, а па пасяўных плошчах, па пагалоўю буйной рагатай жывёлы пераўзышла даваенны ўзровень. Узрос попыт сялян на сельгасмашыны i мiнеральныя ўгнаеннi. Набiралi сiлу кааператыўныя аб'яднаннi, якiмi было ахоплена больш за 60% насельнiцтва вёскi. Ўраджайнасць у iх перавысiла сярэднюю на iндывiдуальных гаспадарках на 12%. Палепшыўся матэрыяльны дабрабыт працаўнiкоў сельскай гаспадаркi. Выраслi сялянскiя закупкi мануфактуры, цукру, мыла, газы. Вёска пачала больш спажываць мяса, сала, мукi i круп. Нямала прадукцыi вывозiлася сялянамi на рынкі ў гарады i мястэчкi рэспублiкi. Змянiлася да лепшага становiшча ў прамысловасцi. З 1924г. рост прадукцыйнасцi працы ў ёй ужо апярэджваў павелiчэнне заработнай платы. Станоўчую ролю у гэтым адыграла грашовая рэформа, павышэнне працоўнай дысцыплiны. Паскарэнню аднаўленчых працэсаў садзейнiчала развiццё сувязей з iншымi рэспублiкамi. З Расii і ўкраiны Беларусь атрымлiвала станкi, каменны вугаль, метал, нафту i iнш. У 1927г. аб'ём валавай прадукцыi iндустрыi БССР перавысіў даваенны ўзровень. На долю дзяржаўнай прамысловасцi прыходзiлася амаль 3/4 усёй прамысловай прадукцыi. Палепшылiся ў параўнаннi з даваеннымi, умовы працы i быту, павысіўся жыццёвы ўзровень. Паднялася вытворчая i грамадска-палiтычная актыўнасць рабочых.

Iндустрыялiзацыя ў рэспублiцы i яе вынiкi. Адной з задач пабудовы сацыялiзму было ажыццяўленне iндустрыялiзацыi (пераход ад ручной працы да машыннай тэхнiкi i iндустрыяльнай тэхналогii вытворчасцi). У Беларусi прамысловае будаўнiцтва разглядалася па лiнii расшырэння здабычы i перапрацоўкi лесу i торфу, выкарыстання лёну i канапель. У 1926 г. былi вызначаны задачы iндустрыялiзацыi БССР. На Пленуме ЦК КП(б)Б Старшыня СНК БССР I. А. Адамовiч адзначыў, што прамысловасць БССР будзе развiвацца як прамысловасць па перапрацоўцы мясцовай сыравiны. Асаблiва вялiкая ўвага ўдзялялася развiццю лёгкай прамысловасцi. Былi таксама вызначаны меры па развiццю машынабудавання, швейнай i тэкстыльнай прамысловасцi i iнш. У першыя гады iндустрыялiзацыi (1925-28г.) асноўныя капiталаўкладаннi накiроўвалiся на патрэбы лёгкай прамысловасцi, прамысловасцi, звязанай з пераапрацоўкай сельскагаспадарчай прадукцыi i iнш. Частка сродкаў была выдзелена машынабудаванню, энергетыцы, прамысловасцi будматэрыялаў. Заводы ў Мiнску "Энергiя", "Камунар", iмя Кiрава паклалi пачатак беларускаму станкабудаванню, аБелДРЭС (недалёка ад Оршы) - уздыму энергетыкi рэспублiкi. На аснове рашэняў ХV з'езда ВКП(б) (снежань 1925г.) быў распрацаваны план развiцця народнай гаспадаркi БССР на 1928/29-1932/33г. г., якi быў зацверджаныХII з'ездам КП(б)Б, а ў маi 1929г. - IХ з'ездам Саветаў рэспублiкi. Намечана было стварыць буйную прамысловасць, правесцi рэканструкцыю ўсёй народнай гаспадаркi. У I пяцiгодцы было прадугледжана развiццё паліўна-энергетычнай базы, будаўнiцтва новых прадпрыемстваў i рэканструкцыя старых. Вялiкая ўвага ўдзялялася стварэнню сельскагаспадарчага i агульнага машынабудавання. Аб'ём вытворчасцi буйной прамысловасцi павiнен быў ўзрасцi на 331, 8%. У першыя гады быў зроблены значны крок уперад у развiццi розных галiн прамысловасцi. Але гонка тэмпаў пад лозунгам "Пяцiгодку - у чатыры гады", увядзенне камандна-адмiнiстрацыйнай сiстэмы адмоўна адбiлiся на вынiках наступных гадоў пяцiгодкi. Напрыклад, замест намечанага 100% росту нацыянальнага даходу атрымалi толькi 86%. Тым не менш, эканамiчны вынiк пяцiгодкi быў значны. Выпуск прамысловай прадукцыі ў 1932г. павялiчыўся ў 2, 7 разы ў параўнаннi з 1928г. За гады пяцiгодкi было ўведзена ў строй звыш 500 прадпрыемстваў, з iх 78 буйных. Гэта фабрыка "Сцяг iндустрыялiзацыi" i "КIМ" у Вiцебску, Магiлёуская фабрыка штучнага валакна, Гомсельмаш, БелДРЭС i iнш. У II пяцiгодцы (1933-1937г. г.) ставiлася задача забяспечыць станкамi i машынамi асноўныя галiны народнай гаспадаркi, правесцi рэканструкцыю энергетыкi. Аднак рост прамысловасцi быў значна нiжэй плануемага. Гэтаму садзейнiчалi негатыўныя вынiкi каманднай эканомiкi, недапастаўкi сыравiны i iнш. Адмоўна адбiвалiся на развiццi прамысловасцi i судовыя працэсы над "шкоднiкамi" i "ворагамi народу". Але харчовая, тарфяная, цагляная i некаторыя iншыя галiны развiвалiся хуткiмi тэмпамi. Былi пабудаваны Гомельскi шкляны i Крычаўскi цэментны заводы, Магiлёускi аўтарамонтны завод i iнш. У III пяцiгодцы (1938-чэрвень 1941г. г.) вялiкая ўвага ўдзялялася развiццю машынабудавання. Былi пабудаваны Мазырская электрастанцыя, Мiнскi радыёзавод, Рагачоўскi кансервавы завод. Хутка iшло развiццё прамысловасці ў заходнiх абласцях. З 1929 па 1940г. у Беларусi было пабудавана i рэканструявана 1863 прадпрыемствы. Вядучымi галiнамi вытворчасцi становяцца станкабудаванне, машына-будаванне, вытворчасць радыёапаратуры i iнш. Мiнск, Вiцебск, Гомель ператварылiся ў буйныя iндустрыяльныя цэнтры. Рабочы клас налiчваў 700 тыс. чалавек, IТР - 9 тыс. чалавек. Тэмпы iндустрыялiзацыi каштавалi вялiкага напружання сiл працоўным рэспублiкi. Пагоршылася матэрыяльнае становiшча многiх слаёу насельнiцтва. У краiне была ўведзена картачная сiстэма. Рабочыя рэспублiкi былі ўцягнуты ў фарсiраваную iндустрыялiзацыю, удзельнiчалі ў сацыялiстычным спаборнiцтве, у такiх яго формах як ударныя брыгады, рух рацыяналiзатараў i вынаходнiкаў i iнш. Сацыялiстычнае спаборнiцтва насiла даволi фармальны характар, бо не падмацоўвалася матэрыяльна. Але за гады першых пяцiгодак былi дасягнуты i станоўчыя вынiкi аб якiх гаварылася вышэй.

Калектывiзацыя сельскай гаспадаркі ў БССР. Вялiкую ўвагу на Беларусi надавалi каапераванню сялянскiх гаспадарак. Усiмi вiдамi кааперацыі ў рэспублiцы было ахоплена ў 1925г. 18, 2% сялянскiх гаспадарак, а ў 1928 - 50%, калгасамi - 1%. Тэмпы вытворчасцi сельскагаспадарчай прадукцыi пачалi знiжацца, а гэта складала пагрозу планам паскоранага развiцця прамысловасцi. Правы блок на чале з М. Бухарыным выступаў за прыцягненне сродкаў вёскi да ажыццяўлення iдустрыялiзацыi, але супраць надзвычайных мер, за адначасовы ўздым сялянскiх гаспадарак i развiццё розных форм кааперацыi. Пасля ХV з'езда ВКП(б) (снежань 1927г.) ставiцца задача аб'яднання сялянскiх гаспадарак у буйныя калектыўныя. Меркавалася павелiчэнне дапамогi сялу, ў тым лiку па механiзацыi ручной працы, укараненню агратэхнiкi i перадавога вопыту. У 1928-29г. г., спекулiруючы на "хлебным крызiсе", i на спробе кулацтва арганiзаваць голад i не дапусцiць калектывiзацыi, павольны шлях развiцця эканомiкi быў адхiлены кiраўнiцтвам СССР. Пачынаецца гвалтоўная канфiскацыя збожжа, якая нярэдка прыводзiла да голаду. Тых, хто выступаў супраць сiлавых метадаў у эканомiцы, абвiнавачвалі ў правым ухiле. Напрыклад, Д. Ф. Прышчэпава (нарком земляробства БССР) i яго прыхiльнiкаў абвiнавацiлі ў страце класавай пiльнасцi i насаджэннi кулацкiх гаспадарак. "Прышчэпаўшчына" асуджала насаджэнне камун, выступала за прасцейшыя формы калектыўнай арганiзацыi земляробства. За свае погляды Д. Прышчэпаў i яго прыхiльнiкi былi выключаны з партыi i рэпрэсiраваны. Такiм чынам, на аснове барацьбы з кулакамi пачаўся пераход да паскоранай, прымусовай калектывiзацыi. На пачатку паскоранай калектывiзацыi былi адхiлены планы па абагульненню сельскай гаспадаркi да 1932-33г. да 18% пасяўной плошчы. Праiгнаравалi пастанову ЦК ВКП(б) ад 5 студзеня 1930г. "Аб тэмпах калектывiзацыi i мерах дапамогi дзяржавы калгаснаму будаўнiцтву", у якой планавалася правесцi пераўтварэнні ў вёсцы да вясны 1932г. Усё больш прымяняюцца такiя сродкi як гвалi i запалохванне. У лютым 1930г. Бюро ЦК КП(б)Б прыняла рашэнне аб аб'яднаннi да пачатку веснавой сяўбы 75-80% сялянскiх гаспадарак. Беларусь была аб'яўлена рэспублiкай суцэльнай калектывiзацыi. У вёску для стварэння калгасаў накiроўваюцца ўпаўнаважаныя, так называемыя дваццацiпяцiтысячнiкi. Многiя з iх дзейнiчалi метадамi насiлля. Сяляне залiчвалiся ў калгасы, утваралiся камуны, называлi "кулаком" усякага, хто не пажадаў запiсвацца ў калгас. Сяляне ў радзе месц выступалi супраць калектывiзацыi. Сяляне рэзалi жывёлу, а ў асобных выпадках бралiся за зброю. У 1930г. адбылося звыш 500 узброеных выступленняў. Усё-такi прымусовае абагульненне дало свае вынiкi. Да сакавiка 1930г. у калгасах аказалася 58% сялянскiх гаспадарак. Пасля з'яўлення ў "Праўдзе" артыкула I. В. Сталiна "Галавакружэнне ад поспехаў" (2. 03. 1930) i прыняцця 14. 03. 1930 пастановы ЦК ВКП(б) "Аб барацьбе супраць скажэння партлiні ў калгасным руху" кiраўнiцтва БССР часова адступiла ад грубых метадаў калектывiзацыi. Пачынаецца адток сялян з калгасаў. У калгасах засталося 11% гаспадарак. Але восенню 1930 г. палiтыка "суцэльнай калектывiзацыi" была адноўлена. Пленум ЦК ВКП(б) (кастрычнiк 1930г.) прызнаў неабходным "паскорыць" тэмпы калектывiзацыi. У 1931г. бюро ЦК КП(б)Б прыняло рашэнне аб завяршэннi калектывiзацыi да вясны 1932г. Але ў 1932г. замест завяршэння абагульненых гаспадарак, адбыўся новы адток сялян з калгасаў (55 тыс. сялянскiх сям'яў). Гэта была рэакцыя на голад, якi ахапіў краiну ў 1932-33г. i забраў 3-4 млн. жыхароў. У сiлу таго, што голад абыйшоў рэспублiку, пачынаецца новы этап калектывiзацыi. Да канца II пяцiгодкi яна завяршаецца на Беларусi. У калгасах апынулася 87, 5% сялянскiх двароў, 96% пасяўной плошчы. На калгасных палях працавала 8 тыс. трактараў, 600 камбайнаў i г. д. Калектывiзацыя азнамянавала карэнныя змены ў сельскай гаспадарцы БССР. Была лiквiдавана шматукладнасць у эканомiцы i створаны буйныя калектыўныя гаспадаркi. Метады пры правядзеннi калектывiзацыi (рэпрэсii, пазбаўленне калгасаў самастойнасцi i г. д.) тармазiлi iх гаспадарчы рост. Ад вёскі ўсё больш адрывалiся чалавечыя i дзяржаўныя рэсурсы. Узмацнялася сiстэма дырэктыўнага планавання i бюракратычнага камандавання калгасамi з боку партыйнага апарату. А працаўнiкi сельскай гаспадаркi былi пазбаўлены сродкаў вытворчасцi, пашпартоў, што прывязвала iх да калгасаў i павялiчвала прымусовы характар працы. Пачалося рассяльняванне вёскi.

Грамадска-палiтычнае жыццё у БССР у 30-ыя гады. У канцы 20-х пачатку 30-х гадоў усталявалася дырэктыўная сiстэма кiравання. Гэта прывяло да знiшчэння вытворчай дэмакратыi. Пытаннi развiцця вытворчасцi рашаюцца не працоўнымi, а кiраўнiкамi прадпрыемстваў. Сходы праводзiлiся рэдка i на iх каралi "шкоднiкаў", крытыкавалi вiнаватых, цi гаварылi аб чарговай "перамозе" сацыялiзму. У калгасах рашаючую ролю адыгрывала праўленне, але кiраваў сам старшыня, якi назначаўся "зверху". Такое кiраўнiцтва адмаўляла працоўнаму калектыву ў яго праве ўдзельнiчаць у кiраваннi вытворчасцю, праяўляць iнiцыятыву, укараняць перадавы вопыт, адказваць за вынiкi працы. Палiтычны рэжым з рысамi дэмакратычнага цэнтралiзму ў 20-ыя гады ператвараўся ў рэжым аўтарытарнага цэнтралiзму - бяспрэчнага падначалення цэнтральнай уладзе. Гэта было звязана з тым, што дзяржаўнае рэгуляванне рынкам супярэчыла палiтыцы НЭПа, разыходзiлiся iнтарэсы памiж прамысловасцю i сельскай гаспадаркай. Мог узнiкнуць палiтычны крызiс, якi можна было прадухiлiць дальнейшай цэнтралiзацыяй улады. У гэты час расце колькасць членаў партыi, Саветаў, iншых арганiзацый за кошт (перш за ўсё) выхадцаў з вёскi, якiя паддавалiся ўплыву камандных метадаў кiравання. На тэрыторыi БССР доля рабочых (учарашнiх сялян) склала ў 1935г. 22%. Пад канец I пяцiгодкі ў кiруючыя органы БССР улiлiся рабочыя i сяляне, якiя вылучылiся ў правядзеннi iндустрыялiзацыi, калектывiзацыi, кiравання. Iх культурны ўзровень быў яўна недастатковы: 3/4 мелi пачатковую адукацыю, а то былi i без адукацыi. У вынiку з'явіўся "кiраўнiк", гатовы выканаць любыя распараджэннi "зверху", падтрымаць любыя дзеяннi. Стварыўся бюракратычны апарат, якi знаходзіў сваiх выканаўцаў, спекуляваў на веры ў Савецкую ўладу i сацыялiзм. У сярэдзiне 30-х гадоў адбываецца зрошчванне партыйнага апарату з дзяржаўным. У яго руках знаходзiцца заканадаўчая i судовая ўлада. Грамадскiя арганiзацыi працоўных фактычна не дзейнiчаюць. Саветы ствараюць толькi бачнасць улады. Кiраўнiкi Саветаў назначалiся на аснове дырэктыўных указанняў. Да канца 20-х гадоў адбылося згортванне i такiх элементаў дэмакратыi, як, напрыклад, калектыўнасць у абмеркаваннi рашэнняў. У 1936г. у СССР была прынята Канстытуцыя, а ў 1937г. па яе ўзору i падабенству - Канстытуцыя БССР. Усе грамадзяне атрымалi палiтычныя правы, у тым лiку выбiраць i быць выбранымi. Уводзiлася прамое, роўнае i тайнае галасаванне. Але ўвядзенне падобных канстытуцыйных норм мела намiнальны характар, бо выбары адпачатку i да канца аднадушна адабралi палiтычную лiнiю, намечаную "вярхамi" i зацверджаных iмi адзiных кандыдатур у органы ўлады. Дыктатура, якая была ўсталявана ў краiне, патрабавала свайго прыкрыцця ў выглядзе такой Канстытуцыi. Аб тым, што гэта так, сведчыць хваля рэпрэсiй, якiя пракацiлiся да i пасля яе прыняцця. Пад прыкрыццём сталiнскай формулы аб абвастрэннi класавай барацьбы па меры руху да сацыялiзму груба парушалiся правы чалавека. Вялiкая хваля рэпрэсiй пракацiлася па рэспублiцы ў 1933-36г. г. у час чысткi партыi i абмену партбiлетаў. Колькасць членаў КП(б)Б скарацiлася з 65 тыс. да 32 тыс. чалавек. У 1937г. запушчана версiя аб iснаваннi на Беларусi антысавецкага падполля, нацыянал-фашысцкай арганiзацыi на чале з М. Ф. Гiкала (сакратар ЦК КП(б)Б), А. Ф. Чарвяковым (старшыня ЦВК БССР), М. М. Галадзедам (старшыня СНК БССР). Састаў партыйнай арганiзацыi рэспублiкi зменшыўся яшчэ на 2, 2 тыс. чалавек. У 1937-38 гадах былi рэпрэсiраваны старшынi ЦВК i СНК БССР Я. А. Адамовiч, З. Ф. Жылуновiч, сакратары ЦК КП(б)Б Я. Б. Гамарнiк, А. I. Крынiцкi i iнш. Таксама былi падвергнуты рэпрэсiям амаль усе наркомы, дзеячы прафсаюзаў i камсамола, кiраўнiкi народнай гаспадаркi. Большасць з iх было расстраляна. Актыўны ўдзел у правядзеннi рэпрэсiй прымалi наркомы НКУС БССР Г. Малчанаў, Б. Берман, А. Наседкiн, Л. Цанава. Аўтарытарная ўлада ператварылася ў таталiтарны палiтычны рэжым.

Заходняя Беларусь у складзе Польшчы. Заходняя Беларусь аказалася ў складзе Польшчы па Рыжскаму мiрнаму дагавору 18 сакавiка 1921г. На гэтай тэрыторыi пражывала амаль 3, 4 млн. чалавек, 12, 7% насельнiцтва Польшчы, з iх 70% былi беларусамi. Заходняя Беларусь была аграрным прыдаткам прамысловых раёнаў Польшчы. Многiя галiны прамысловасцi прыйшлі ў заняпад (тэкстыльная, гарбарная i iнш.), улепшым стане знаходзiлася жывёлагадоўля. Развiвалася вытворчасць мяса, сыру. Заходняя Беларусь вырабляла прамысловай прадукцыі ў 9 разоў менш, чым у БССР. Асноўная маса насельнiцтва была занята ў сельскай гаспадарцы (85%). Большасць зямлi знаходзілася ў руках памешчыкаў (1% памешчакаў валодаў 50% зямлi). Пачынаецца засяленне беларускiх зямель асаднiкамi (былымi афiцэрамi і ўнтэрафiцэрамi). Беларускiя сяляне аказалiся ў цяжкiм становiшчы. Многiя сяляне вымушаны былi выехаць за мяжу. Сацыяльнае прыгнечанне дапаўнялася нацыянальным. Ажыццяўлялася паланiзацыя беларускага народа i барацьба супраць праваслаўнай царквы (з 500 цэркваў 300 былi ператвораны ў касцёлы). Рэжым санацыi (аздараўлення) Ю. Пiлсудскага быў зведзены да падаўлення дэмакратычнага руху на тэрыторыi Польшчы. Абвастрэнне сацыяльных супярэчнасцей вяло да актывiзацыi палiтычных сiл i нарастання нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусi. У першыя гады развярнулася партызанская барацьба. Асаблiва ўпартай яна была ў Гродзенскiм, Брэсцкiм, Пiнскiм i iншых паветах. Узначальвалi барацьбу камунiсты Польшчы i Беларусi. Поплеч з iмi iшлi беларускiя эсеры i прадстаўнiкi іншых партый. У гэты час адбываецца кансалiдацыя камунiстаў. У кастрычнiку 1923г. у Вiльнi адбылася V Устаноўчая канферэнцыя прадстаўнiкоў усiх партыйных камтэтаў Заходняй Беларусi. Было прынята рашэнне аб стварэннi Камунiстычнай партыi Заходняй Беларусi (КПЗБ) i выбраны яе ЦК (С. А. Мертэнс, С. Т. Мiлерi iнш.). Затым у склад ЦК увайшлi прадстаўнiкi беларускай рэвалюцыйнай арганiзацыі, якiя ўлiлiся ў састаў КПЗБ (I. К. Лагiновiч, А. Р. Капуцкi). У 1924г. быў створаны камсамол Заходняй Беларусi (КСМЗБ). Пашыралася культурна-асветнiцкая дзейнасць, якую развiвалi Беларуская хрысцiянская дэмакратыя, група А. Луцкевiча i iнш. У 1926 г. аформiлася Беларуская сялянска-рабочая грамада (БСРГ) на чале з Б. А. Тарашкевiчам. Грамада прызывала да актыўнай палiтычнай барацьбы. Баючыся гэтай сiлы (у саставе грамады было 100 тыс. чалавек), урад Пiлсудскага разграміў яе. КПЗБ аказала дапамогу Таварыству беларускай школы (ТБШ), якое падтрымала партыю на выбарах у сойм (1938г.). Камунiсты атрымалi 328 тыс. галасоў (28% ад прыняўшых удзел у выбарах) i актывiзавалi барацьбу за сацыяльнае i нацыянальнае вызваленне. У канцы 20-ых - пачатку 30-ых гадоў прайшлi забастоўкi на радзе прадпрыемстваў Беластока, Вiльнi, Брэста i iншых гарадоў. Буйнейшая стачка адбылася ў жніўнi 1929 г. на шклозаводзе "Нёман". У ёй удзельнiчалi 700 чалавек, якiя напрацягу 2-х месяцаў адстойвалi свае правы. 4 месяцы iшла забастоўка 7 тыс. рабочых i сялян у Белавежскай пушчы. Пасля ўвядзення Канстытуцыi 1935г., якая яшчэ болей абмежавала дэмакратычныя правы i вольнасцi народа, тысячы рэвалюцыйна настроеных людзей былi кiнуты ў турмы i концлагер у Бярозе-Картузскай. КПЗБ вядзе барацьбу за стварэнне адзiнага народнага фронта i кiруе барацьбой рабочых i сялян. У 1936 г. бастуюць рабочыя Брэста i Гродна ў сувязi з расстрэлам рабочых дэманстрацый у Кракаве i Львове. Быў створаны камiтэт дапамог, якi збiраў сродкi для сем'яў ахвяр расстрэлу. Барацьба рабочых дапаўнялася выступленнямi сялян. Яркiм прыкладам з'яўляецца выступленне ў 1935г. рыбакоў на в. Нарач. Дырэкцыя забаранiла свабодную лоўлю рыбы. 3 тыс. сялян захапiлi рыбныя ўчасткi. Iм аказалi дапамогу рыбакi, якiя працавалi тут па найму. Барацьба працягвалася 4 гады. Але барацьба апошнiх перадваенных гадоў не прынесла станоўчых вынiкаў. Сказаўся негатыўны ўплыў на камунiстаў культа асобы Сталiна, а таксама нежаданне кiраўнiцтва Польскай сацыялiстычнай партыi i iншых дэмакратычных сiл iсцi на сумесныя дзеяннi з камунiстамi.

Палiтыка "культурнай рэвалюцыi" у БССР. Вялiкая ўвага ўдзялялася лiквiдацыi непiсьменнасці ў рэспублiцы. Да 1927 г. 60% насельнiцтва БССР было граматным (у 1897г. - 32%). З'яўлялiся таварыствы "Далой непiсьменнасць". 30 тыс. часовых добраахвотных культураармейцаў абучылi чытаць i пiсаць 1/3 частку асоб, якiя не ўмелi гэтага. У вынiку да 1939 г. доля пiсьменных склала 81%. Адначасова праводзiлiся рэформы ў галiне школьнай справы. У 30-ых гадах было ўведзена ўсеагульнае i абавязковае пачатковае навучанне, а затым i сямiгадовае. Разгарнулася падрыхтоўка кадраў для патрэб народнай гаспадаркi. Моладзь пасылалася на вучобу ў цэнтральныя раёны краiны, стваралася ўласная сетка рабфакаў i ВУЗаў. На канец 30-ых гадоў у БССР было 153 спецыяльныя навучальныя ўстановы, з iх 26 ВУЗаў. Для выхавання мас у духу iдэалогii таталiтарызма выкарыстоўвалiся лекцыi, спектаклi, фiльмы, выступленнi "сiнеблузнiкаў", вусныя газеты i iнш. Цэнтрам навуковага жыцця рэспублiкi была АН БССР, у складзе якой дзейнiчала 14 навукова-даследчых iнстытутаў. АН рэспублiкi працавала ў адпаведнасцi з пераўтварэннямi, што адбывалiся ў СССР i БССР. Напрыклад, iнстытуты грамадскiх навук вывучалi строга зададзеныя пытанні ў свеце марксiсцка-ленiнскай тэорыi. Значныя поспехi былi дасягнуты вучонымi Акадэмiі ў вывучэннi пытанняў, звязаных з вытворчасцю канiфолi, са здабычай торфу, асушэннем зямель, павышэннем ураджайнасцi сельскагаспадарчых культур i iнш. Дэфармацыя савецкага грамадства праявiлася і ў развiццi беларускай лiтаратры. Адмоўную ролю у гэтым адыгралi пастанова ЦК ВКП(б) 1932 г. "Аб перабудове лiтаратурна-мастацкiх арганiзацый", Усебеларускi і ўсесаюзны з'езды пiсьменнiкаў. Яны запатрабавалi ад лiтаратараў паслядоўнага правядзення прынцыпу сацыялiстычнага рэалiзму. Пачынаецца iдэалiзацыя рэвалюцыйных падзей i iснуючага ў краiне ладу. Пра гэта сведчаць рад твораў Я. Скрыгана, С. Грахоўскага i iнш. У 1920-30г. у БССР пашыраецца сетка драмтэатраў: адкрываюцца рускiя тэатры, рабочы тэатр, тэатр лялек, калгасна-саўгасныя i абласныя. У iх дзейнасць таксама ўкараняецца прынцып сацыялiстычнага рэалiзму. Нягледзячы на адмiнiстратыўны ўцiск, беларускае тэатральнае мастацтва вылучыла шмат таленавiтых акцёраў: У. I. Крыловiч, Б. В. Платонаў, Г. П. Глебаў, У. I. Уладамiрскi, Л. I. Ржэцкая мелi вялiкую папулярнасць сярод гледачоў. У 1928 г. у Ленiнградзе адкрылася кiнастудыя "Савецкая Беларусь" (пераведзена ў Мiнск у канцы 30-х гадоў). Развiццё беларускага кiно было звязана з iмёнамi Ю. В. Тарыча і У. Корш-Саблiна. У 1932 г. пачала працаваць Беларуская кансерваторыя, а праз год – Беларускi тэатр оперы i балета. У 1937-38 г. заснаваны Беларуская дзяржаўная фiлармонiя i Ансамбль песнi i танца Беларускай ваеннай акругi. Былi створаны вядомыя беларускiя оперы Я. Цiкоцкага "Мiхась Падгорны", А. Багатырова "У пушчах Палесся", першы нацыянальны балет М. Крошнера "Салавей". Поспехі ў культурным развiццi рэспублiкi былi, але таталiтарная палiтыка прывяла да грубых дэфармацый у галiне культуры. Нараду з рэпрэсiямi супраць партыйных, савецкiх прафсаюзных дзеячоў, адбыўся ўдар па нацыянальнай iнтэлiгенцыi, якую абвiнавацiлі ў правым ухiле. На беларускую iнтэлiгенцыю навесiлi ярлык "нацыянал-дэмакратызму". "Нацыянал-дэмакраты" быццам бы збiралiся правесцi рэстаўрацыю капiталiзма ў Беларусi. Само выкладанне на беларускай мове квалiфiкавалася як "нацдэмаўшчына". У лагерах i турмах загiнулi звыш 50 пiсьменнiкаў: Максiм Гарэцкi, Уладзiслаў Галубок, Алесь Дудар, Платон Галавач i iнш. Былi асуджаны нарком асветы А. В. Балiцкi, нарком земляробства Д. Ф. Прышчэпаў, першы прэзiдэнт АН БССР У. М. Iгнатоўскi. Рэпрэсii парушылi пераемнасць пакаленняў iнтэлiгенцыi, што пагубна адбiлася на культурным развiцці ў 30-ыя гады i наступныя дзесяцiгоддзi.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка