Гісторыя як навука. Крыніцы вывучэння. Канцэпцыі гістарычнага працэсу




старонка3/11
Дата канвертавання15.03.2016
Памер1.73 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Контррэфармацыя. Дзейнасць ордэна езуітаў на тэрыторыі Беларусі. Контррэфармацыя – рэлігійна-палітычны рух ў Еўропе ў 2-й палове ХVІ –ХVІІ ст., узначалены папам рымскім і накіраваны супраць Рэфармацыі, форма ўмацавання феадальнага ладу ў перыяд яго распаду. Дактрыну контррэфармацыі вызначыў Трыдэнцкі сабор (1545 – 1547, 1551 – 1552), які адхіліў кампраміс з пратэстанствам , пацвердзіў безумоўны аўтарытэт пап, замацаваў набажэнства выключна на лацінскай мове, жорсткую цэнзуру. У 1542 г. у Рыме ўтвор інквізіцыя. У Еўропе загарэлася кастры, у якіх гарэлі не толькі кнігі, але і людзі (Дж. Бруно і Дж.Ванні), праследаваліся Т. Кампанела, Г. Галілей, арганізовываліся пагромы пратэстантаў (Варфаламееўская ноч у Парыжы 1572 г.), рэлігійныя войны (Трыццаці гадовая вайна 1618 –1648 гг.). У 1599 г. надрукаваны першы “Індэкс забаронных кніг”. Рэфармаваліся і ствараліся новыя манаскія ордэны. Галоўную стаўку папства зрабіла на ордэн езуітаў (створаны Ігнаціем Лаёлам у 1534 г.). У ВКЛ пачаткам Контррэфармацыі лічыцца 1569 г., калі ў Вільню прыйшлі першыя езуіты. Было іх 5 (па другім даным 13 чалавек). Іх запрасіў віленскі біскуп Валяр’ян Пратасевіч. Праз год у ВКЛ было ўжо 300 езуітаў. Галоўны ідэолаг Контррэфармацыі ў ВКЛ быў Пётр Спарга. Акрамя езуіцкага, на тэрыторыі Беларусі працавала ў ХVІ – ХVІІІ ст.ст. яшчэ 24 ордэны. Францысканцы. Ордэн быў утвораны ў 1209 г. у Італіі каля 1237 г. з’явіліся ў Польшчы, потым – у ВКЛ. У час княжання Гедыміна яны пабудавалі касцёлы ў Навагрудку і Вільні. Кляштары францысканцаў існавалі ў Гальшанах, Гродна, Пінску, Оршы і інш.

Дамініканцы. Назва ад імя заснавальніка ордэна іспанца Дамініка дэ Гусмана. Ордэн створаны ў пачатку ХІІІ ст. Галоўны накірунак дзейнасці – пропагандысцка-місіянерская. Актыўна ўдзельнічалі ў барацьбе з рэфармацыяй, ім была даручана інквізіцыя. Апраналіся ў белую сутану з белым капюшонам, на вуліцы накідвалі чорную мантыю з чорным капюшонам. Герб ордэна ўяўляў выяву сабакі – адсюль яшчэ адна назва ордэна – гасподнія сабакі. На чале ордэна стаяў генеральны магістр, рэзідэнцыя ў Рыме, вышэйшы калегіальны орган – капітул. На тэрыторыі Беларусі і Літвы замацаваліся ў ХVІ ст. Базыльяне – каталіцка-уніяцкі манаскі ордэн. З’явіліся пасля Берасцейскай уніі. У 1617 г. у Навгрудку адбылася першая кангрэгацыя новага ордэна. На чале ордэна – генерал (рэзедэнцыя – кляштар у Тараканях – Кобрынскі павет). На тэрыторыі Беларусі існавала 55 кляштараў базыльян. Для падрыхтоўкі манахаў з паслушнікаў існавалі навіцыяты і студыі пры кляштарах у Антопалі, Оршы, Жыровічах і інш. Барнардзінцы. Адгалінаванне францысканскага ордэна. Канчатковы разрыў адбыўся ў 1517 г. Апраналіся ў сутану цёмна-шэрага колеру з капюшонам, плашч, насілі пояс з белай воўны. Галоўная мэта ордэна – місіянерская праца сярод праваслаўных. На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі больш за 20 мужчынскіх кляштароў і 4 жаночых (у Брэсце, Гродне, Мінску і Слоніме). Пры кляштарах абавязкова працавалі школы, бібліятэкі. Бенедыкцінцы – манахі найстарэйшага ў Еўропе каталіцкага манаскага ордэна Святога Бенядзікта. Заснаваны ў 530 г. у Італіі. Згодна са статутам бенедыкцінцы павінны былі жыць у кляштары, устрыманне і беднасць. Мэта ордэна – фізічная і разумовая праца, выхаванне моладзі. Існавалі як мужчынскія, так і жаночыя кляштары. Асаблівасці контррэфармацыі на тэрыторыі Беларусі:



  1. Рэлігійная талерантнасць у ВКЛ не дапусціла такіх жудасных формаў, як у Заходняй Еўропе.

  2. У ВКЛ контррэфармацыя была накіравана не толькі супраць пратэстанцызму, але і супраць праваслаўя.

Беларускім землям у планах Ватыкана адводзілася роля плацдарма для пранікнення ў Маскоўскую дзяржаву, а праз яе – далей у Азію, да Індыі і Кітая.

Контррэфармацыю актыўна падтрымлівала каралеўская ўлада. Так, Стэфан Баторый гаварыў: “Калі б я не быў каралём, то быў бы езуітам.” Жыгімонт ІІІ Ваза ўвогуле называў сябе езуіцкім каралём. Гвалтоўнае акаталічванне парадзіла супраціўленне народа (дзейнасць царкоўных праваслаўных брацтваў, шэраг ўстанняў, антыкаталіцкую накіраваннасць мела народна-вызваленчая і антыфеадальная вайна 1648 – 1651 гг.) Асаблівым ганенням падлягалі антытрынітарыі. Прыгаворам сеймавага суда 1647 г. усе школы і друкарні. Сейм 1658 г. прыгаварыў іх да выгнання з РП. У 1660 г. у РП католікі складалі 43 %, уніяты – 33 %, праваслаўныя – 10 %, іўдзеі – 9 %. Сейм 1668 г.адступніцтва ад каталіцтва прыняў да злачынства, якое цягнула за сабой выгнанне з краіны, а ў 1764 г. выняс рашэнне караць за гэта смерцю. 1712 г. забаранялася займаць кіруючыя пасады . Рашэннем сейма 1733 г. праваслаўным забаранялася займаць пасады ў сенаце, сеймах, судах. З 1673 па 1790 г. колькасць каталіцкіх прыходаў павялічылася з 153 да 277. Ідэі контррэфармацыі вызначалі духоўнае жыцце Беларусі амаль да сяр.ХVІІІ ст. У другой палове ХVІІ – першай палове ХVІІІ ст. адбылася амаль поўная клерыкалізацыя культуры і падпарадкаванне яе рэлігіі. Былі страчаны многія бліскучыя дасягненні навукі і культуры папярэдніх стагоддзяў. Панізіўся ўзровень адукацыі. У аснову адукацыі пакладзіны тэалогія, схаластычная філасофія і лацінская мова. Спробы развіцця несхаластычнай філасофіі праследаваліся, пра што сведчыць трагічны лес Казіміра Лышчынскага. Контррэфармацыя тармазіла станаўленне беларускай культуры ў яе нацыянальных формах. На змену добраахвотнай паланізацыі папярэдняга часу ў ХVІІ ст. прыйшла прымусовая. У 1696 г. была афіцыйна забаронена беларуская мова. Масавая паланізацыя адмоўна адбілася на працэсе кансалідацыі беларускай народнасці. Аднак контррэфармацыю нельга тлумачыць як выключна адмоўную з пункту гледжання яе ўплыву на развіццё культуры.



Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у складзе ВКЛ. У ХІV-ХVІ ст.ст. галоўнай матэрыяльнай базай развіцця грамадства Беларусі з’яўлялася сельская гаспадарка і цесна звязаныя з ёю промыслы і сельскія рамёствы. Галоўнымі фактарамі, якія вызначалі стан эканомікі былі адносіны да зямлі. Вярхоўным землеўласнікам у ВКЛ быў Вялікі Князь. Яму належалі так званыя гаспадарскія землі (дамен) – амаль палова ўсёй тэрыторыі дзяржавы. Другім землеўласнікам выступала царква і трэцім – феадалы. Сярэднія і дробныя феадалы складалі шляхецкае саслоўе, пачатак якому паклаў прывілей Ягайлы 1387 г. Шляхецкае саслоўе фарміравалася ў асноўным з войнаў-дружыннікаў Вялікага Князя. Траплялі сюды і сяляне, але часцей за ўсё не з ліку цяглых, а зліку тых, хто служыў пры двары Вялікага Князя. Дараваць шляхецкае званне мог толькі Вялікі Князь. Шляхецкае саслоўе ў Беларусі не было аднародным, прычым па некалькім крытэрыям:

І. Па этнічнаму паходжанню: рускія (беларусы, украінцы, рускія), а таксама літоўцы, татары, палякі.

ІІ. Па рэлігійнай прыналежнасці. Як правіла “рускія” спавядалі праваслаўе, літоўцы і палякі – каталіцызм, татары – іслам.

ІІІ. Па вялічыні зямельнага надзелу. Гэта быў галоўны фактар, які вызначыў месца феадала ў іерархічнай лесвіцы свайго саслоўя. Баяры-шляхта, зямяне (атрымлівалі шляхецтва не за ваенную, а за цывільную службу) і пароўненыя з імі ў правах татары валодалі зямлёй на розных ўмовах:

1.Фактычнае ўладанне зямлёй з пажалавання Вялікага Князя. Гэтыя ўладанні былі наследнымі.

2. Тып “часовага” ўладання зямлёй: “да аднаго жывата”, “да двух жыватоў”, “да трох жыватоў”.

3. Леннае права, г.зн. з правам пераходу зямлі да спадкаемцаў толькі мужчынскага полу.

Побач з вялікакняжацкім даменам, існавалі і цалкам незалежныя маёнткі, іх гаспадары (гэта ў асноўным нашчадкі дынастый Рурыкавічаў і Гедымінавічаў) карысталіся правамі вотчыннага землеўладання (г. зн. без усялякіх умоў і абмежаванняў). Такім чынам, феадальная ўласнасць на зямлю ў ВКЛ была саслоўнай, умоўнай і абмежаванай, што, безумоўна, не задавальняла феадалаў і яны змагаліся за перадачу ім зямлі ў безумоўнае валоданне. Першымі такое права атрымалі літоўскія федалы-католікі (1387 г. – прывілей Ягайлы), у 1413 г. – беларусы-католікі – ў 1432 г. Гаспадарка феадалаў. Да ХVІ ст. на тэрыторыі Беларусі развівалася панская гаспадарка, якая насіла натуральны характар. У к.ХV – пач.ХVІ ст. на змену панскага двару прыходзіць фальварак (галоўная прычына – рэзкае павышэнне попыту на збожжа, што вызвала неабходнасць ў рэарганізацыі аграрных адносін). Фальварак –гэта гаспадарка з комплексам жылых і гаспадарчых пабудоў, а таксама розных сельскагаспадарчых угоддзяў. Арыентацыя на вытворчасць збожжа. Сялянская гаспадарка. У ХІV-ХVІ ст.ст. сяляне былі ўжо ў асноўным залежнымі. Асноўнай вытворчай ячэйкай сучаснасці была гаспадарка селяніна – “дым”. Пераважным тыпам паселішча была вёска (сяло, весь). Сяляне адной вёскі звычайна складалі суседскую грамаду (абшчыну), некалькі вёсак – воласць. Сяляне зваліся – “людзі”, “падання”, “мужыкі”. Сялянскае саслоўе падзялялася на шэраг катэгорый.

І. У адпаведнасці ад таго, на тэрыторыі якога землеўласніка яны пражывалі, сяляне дзяліліся на гаспадарскіх, або дзяржаўных, царкоўных і прыватнаўласніцкіх.

ІІ. У залежнасці ад характару павіннасцей і колькасці зямлі, якую яны апрацоўвалі, вядомы такія катэгорыі сялянства як агароднікі, бабылі, даннікі, дольнікі, халупнікі, гультаі і іншыя.

ІІІ. Паводле ступені асабістай залежнасці ад феадалаў вылучаліся катыгорыі: чэлядзь нявольная (сяляне, якія не мелі сваёй гаспадаркі, жылі пры двары феадалаў), пахожыя людзі (сяляне, якія мелі права пераходу з аднаго маёнтка ў другі пры выкананні пэўных умоў); і непахожыя людзі (сяляне, якія страцілі такое права).Асобную катэгорыю складалі людзі служэбныя, ці служкі.

Да сяр.ХVІ ст. архаічнасць сістэмы землеўладання і землекарыстання стала відавочнай. З мэтай павышэння прыбытковасці маёнткаў у 1557 г. была пачата рэформа Жыгімонта ІІ Аўгуста – “валочная памера”. Сутнасць рэформы: уся зямля дзялілася на “валокі” (23,4 га). У першую чаргу зямля адводзілася пад гаспадарчыя двары (фальваркі). Памеры фальваркаў – ад 8 да 15 валок. Сялянскія надзелы наразаліся з разліку: 7 сялянскіх валок на адну фальварковую, сяляне якія перасяляліся на новыя надзелы, дзяліліся на два разрады – людзей “цяглых” і “асадных”. Асноўнай павіннасцю цяглых сялян была паншчына (па 2 дні на тыдзень), такім чынам сяляне адраблялі ў фальварку каля 100 дзён ў год. Акрамя таго, плацілі натуральны аброк аўсом, сенам, свойскай птушкай і нават яйкамі. І гэта яшчэ не ўсё – невад, станцыі, сенакос, будаўніцтва дарог, а таксама: серябшчына, пагалоўшчына і жарнавое. Асадныя сяляне замест паншчыны плацілі феадалу грошы, ад 66 да 106 грош у год. Усе астатнія павіннасці яны былі павінны выконваць у такіх самых памерах як і цяглые. Галоўны вынік рэформы – прымацаванне сылян да зямлі і узмацненне сялянскага прыгнету. Асноўныя этапы юрыдычнага афармлення прыгоннага права:

1. Прывілей Казіміра Ягелончыка 1447 г. Ён забараняў прымаць сялян-уцекачоў.

2. Судзебнік Казіміра 1468 г. Сяляне, якія пражывалі на землях аднанго феадала на працягу 50 год становяцца старажыламі і не могуць пакідаць свайго надзела, г. зн. становяцца “непахожымі”.

3. Статут 1529 г. тэрмін земскай даўнасці (старажыльства) скарачаўся да 10 гадоў. Вызначаўся тэрмін адходу селяніна ад феадала (за тыдзень да ўсіх святых і на працягу тыдня пасля ўсіх святых. Да таго ж пры выхадзе селянін павінен быў плаціць феадалу “пажылое” (5 коп. літоўскіх грошай, або цана 20 кароў).

4. ІІ Статут 1566 г. устанавіў 10-гадовы тэрмін пошуку беглых сялян.

5. ІІІ Літоўскі Статут 1588 г. павялічыў гэты тэрмін да 20 гадоў. Павялічыўся і памер “пажылога” да 10 коп. літоўскіх грошаў. Гэта азначала, што працэс юрыдычнага афармлення прыгоннага права завяршыўся. Усе сяляне сталі звацца “падданыя каралеўскія, панскія і духоўныя”.

Развіцце гарадоў. У ХVІ – паршай палове ХVІІ ст. ва ўмовах далейшага развіцця феадальнага спосабу вытворчасці ішоў інтэнсіўны працэс аддзялення рамяства і гандлю ад сельскай гаспадаркі. У крыніцах ХІV – першай палове ХVІІ ст.упамінаецца 350 пасяленняў гарадскога тыпу (гарады і мястэчкі). Яны дзяліліся на 3 групы:

1. каралеўскія (Лунна, Азеры, Дрысвяты, Ушачы)

2. прыватнаўласніцкія (Любча, Лагойск, Докшыцы, Чашнікі, Смаргонь)

3. царкоўныя (Ігумен, Жыровічы, Відзы)

Населенасць гарадоў – ад 1,5 да 3 тыс. Буйныя гарады – каля 10 тыс. (Полацк, Віцебск, Слуцк, Магілеў). У мястэчках – ад некалькіх сотняў да 1,5 тыс. жыхароў. Гарады і буйныя мястэчкі выконвалі розныя функцыі: адміністрацыйную, вайсковую, але галоўная функцыя – эканамічная. Яны з’яўляліся цэнтрамі рамяства і гандлю. Умовы феадальнай эпохі спародзілі карпарацыйную арганізацыю рамеснай вытворчасці – цэхі. Рамеснікі падзяліліся на майстроў, чаляднікаў і вучняў. Дзейнасць цэха рэгламентавалася пісьмовым статутам, дзе рэгламентавалася літаральна ўсё. Рост рамяства садзейнічаў развіццю гандлю. Цэнтральнай фігурай гандлю быў купец. У гандлі таксама існавалі цэхі. Больш інтэнсіўнаму развіццю гандлю перашкаджалі мытныя пошліны феадалаў. Самакіраванне гарадоў. У к. ХІV ст. у ВКЛ пачало распаўсюджвацца “магдэбургскае права”. Першым горадам, атрымаўшым магдэбургскае права быў Брэст (1390 г.), Гродна (1391 г.), Вільня (1387 г.). Нямецкае права не было аднолькавым. У кожным выпадку выдаваліся спецыяльныя прывілеі, якім гарадам дазвалялася будавать ратушу, адкрываць фабрыкі, будаваць млыні і лазні. Горадам кіраваў магістрат, які складаўся з рады і лавы. На чале магістрата – войт.



Руска-польская вайна (1654-1667 гг.). У пачатку 50-х гадоў XVII ст. Расія зноў рыхтавалася да вайны с Польшчай, да гэтага яе падштурхоўваў Б.Хмяльніцкі. 1 кастрычніка 1653 г. у Маскве рашэннем Земскага сабора была абвешчана вайна. Прычынай вайны называліся ганенні на праваслаўных. Стратэгічныя планы рускага камандавання:

  • асноўнымі сіламі захапіць Смаленск і далей – на Барысаў;

  • паўночнае крыло – на Полацк і Віцебск;

  • паўднёва-заходняя група – Мсціслаў – Барысаў;

  • паўднёвы напрамак; тут павінны былі дзейнічаць казакі атамана Залатарэнкі.

У ліпені 1654 года руская армія уступіла на тэрыторыю Беларусі і вельмі хутка прасоўвалася ў глыбіню тэрыторыі. Тры месяцы доўжылася аблога Смаленска. Казакі авалодалі Гомелем, Чачэрскам, Рэчыцай. Поспехі рускай арміі і казакоў і прапаганда з масквы прывялі да таго, што праваслаўныя сяляне цэлымі валасцямі пераходзілі ў падданства рускага цара. Добраахвотна здаваліся некаторыя гарады (Магілёў). Напачатку зімы ваенныя дзеянні былі прыпынены, а ў канцы вясны 1655 г. пачалося новае наступленне расійскіх войск (заняты Барысаў, Слуцк, Ашмяны, 3 ліпеня-Менск, 31 ліпеня была ўзята Вільня, у жніўні – Гродна і Коўна). Да восені 1655 года ўся тэрыторыя Беларусі была занята рускімі войскамі (працягвалі змагацца Пінск, Стары Быхаў і Бярэсце). 4 верасня Аляксей Міхайлавіч прыняў тытул самадзержца “Всея Великия и Малыя и Белыя России». Тым часам, на Беларусі пашыраўся антырускі настрой, таксама абвастрыліся адносіны з атаманам Залатарэнкам. Цяжкае паражэнне польска-літоўскіх войск спакусіла шведскага караля Карла X уступіцьу вайну, шведы імкліва захапілі усё пабярэжжа Балтыкі, Познань, Кракаў, а ў жніўні – Варшаву. Гэтыя падзеі рэзка змянілі ход вайны. Карл X абвясціў сябе каралём Польшчы, а ў жніўні 1655 года быў падпісаны дагавор аб прызнанні пратэктарату Швецыі над ВКЛ. У маі 1657 года пачалася амаль трохгадовая руска-шведская вайна. Рэч Паспалітая коштам вялікіх ахвяр ўсё ж адбіла шведскую агрэсію, шведскія гарнізоны ў Польшчы і Літве былі ліквідаваны. Вясной 1660 года паміж Швецыяй і Рэччу Паспалітаю было заключана мірнае пагадненне. А ваенныя падзеі паміж Рэччу Паспалітаю і Расіяй аднаўляюцца, але ваенная ініцыятыва пераходзіць у рукі польска-літоўскага камандавання. У хуткім часе ўся Правабярэжная Україна знаходзілася пад кантролем Польшчы. На тэрыторыі Беларусі польскія войскі ўзялі Крычаў, Мсціслаў, а ў лістападзе 1661 года – Вільню. Мяняецца настрой мірнага еасельніцтва. Пашыраецца партызанскі рух супраць рускай арміі. У 1661 годзе паўсталі жыхары Магілёва (перабілі 7-мі тысячны рускі гарнізон, а брамы горада адкрылі шляхецкай кавалерыі). З 1663 года ваенныя дзеянні набываюць зацяжны характар. У 1664 годзе пачаліся мірныя перамовы. У 1665 годзе у в. Андросава паміж Расіяй і Рэччу Паспалітаю было заключана пагадненне на 13,5 года. Беларусь разам з Правабярэжнай Украінай засталася ў межах Рэчы Паспалітай. Аднак Смаленск і Смаленская зямля адышлі да Расіі. Насельніцтва Беларусі скарацілася ў 2 разы. Палова ворнай зямлі выведзена з севаабароту.

Паўночная вайна 1700-1721 гг. і Беларусь. У канцы XVII ст. на поўначы Еўропы склалiся эканамiчныя i палiтычныя перадумовы для перадзелу сфер уплыву памiж мацнейшымі дзяржавамi рэгiёну. Расiя, Саксонiя i Данiя ўтварылi каалiцыю пад назвай "Паўночны саюз" (адсюль i назва вайны 1700-1721 гг.), паспрабавалi захапiць частку ўладанняў Швецыі. У жаданнi вярнуць Лiвонiю, страчаную Рэччу Паспалiтай паводле Алiўскага мiру 1660 г. на карысць Швецыi, кароль польскі і вялікі князь літоўскі Аўгуст II, які быў адначасова і курфюрстам Саксоніі, у 1700 г. у саюзе з Данiяй i Расiяй выступiў супраць Швецыi. Расiя ў Паўночнай вайне iмкнулася заваяваць землi, якiя былi захоплены Швецыяй у пачатку XVII ст. i зачынялi ёй выхад у Балтыйскае мора. Вайна пачалася няўдала для саюзнiкаў. Шведская армiя з Карлам ХІІ на чале ў 1700-1701 гг. прымусiла капiтуляваць Данiю, пад Нарвай атрымала перамогу над расiйскай армiяй, пад Рыгай разбiла саксонскае войска Аўгуста II i ў пачатку 1702 г. уступiла на тэрыторыю ВКЛ. Беларусь стала арэнай ваенных дзеянняў. Падчас Паўночнай вайны ВКЛ, бадай, у апошнi раз выступiла ў якасцi самастойнага фактару еўрапейскай палiтыкi. У 1702-1703 гг. памiж княствам i Расiяй былі падпiсаны тры мiждзяржаўныя пагадненнi аб сумесных дзеяннях супраць Швецыi. Расiя iмкнулася выкарыстаць антышведскiя настроi шляхты, каб уцягнуць Рэч Паспалiтую ў вайну, надоўга затрымаць шведскiя войскi на яе тэрыторыi, што дало б магчымасць самой лепш падрыхтавацца да вайны. Расiйскi ўрад абяцаў ваенную i фiнансавую дапамогу i нават распрацоўваў праект пераходу ВКЛ пад вярхоўную ўладу цара. Грамадства ВКЛ раскалолася на працiўнiкаў i прыхiльнiкаў шведаў. У гэты ж час у дзяржаве разгарэлася "магнацкая" вайна за ўладу памiж Сапегамi, Агiнскiмi, Вiшнявецкiмi i Радзiвiламi. Сапегi шукалi падтрымку ў Карла XII, а прадстаўнiкi антысапегаўскай шляхецкай партыi (Агiнскiя i Вiшнявецкiя) дамаўлялiся з Пятром I. Прыклад палiтычнай беспрынцыповасцi паказаў кароль Аўгуст II. Ён кiдаўся то да Пятра I, то да Карла XII. У iмкненнi заключыць сепаратны мiр са Швецыяй ён не спыняўся нават перад магчымасцю частковага падзелу Рэчы Паспалiтай. Шведскi кароль лiчыў Аўгуста II несумленным палiтыкам і задумаў пазбавіць яго каралеўскай пасады. Кандыдата ў каралi шукалі нядоўга. У 1704 г. шляхта на чале з апальнымi Сапегамi, якая непрыязна ставiлася да Аўгуста II, пры падтрымцы шведскiх штыкоў абрала новым манархам ваяводу Станiслава Ляшчынскага. У Рэчы Паспалiтай утварылася двоеўладдзе: адны падтрымлiвалi Аўгуста II, другiя - Станiслава Ляшчынскага. Чарговая канфрантацыя вяла да трагедыi - прыцягнення знешнiх сiл для вырашэння ўнутраных супярэчнасцяў. Восенню 1704 г. у Беларусь уступiла амаль 60-тысячнае расiйскае войска пад камандаваннем Рапнiна, усе выдаткі па ўтрыманні яго неслі мясцовыя жыхары. Расійская армія ачысцiла тэрыторыю ВКЛ ад шведскiх войскаў i атрадаў Сапегi. Шведы перайшлi Нёман, разбурылi ваколiцы Гароднi. Па беларускай зямлi пачаў гуляць смерч спусташэння. Рэч Паспалiтая ператварылася "ў заезджы двор i карчму" для чужаземных войскаў, якiя зводзiлi рахункi памiж сабою i нiшчылi край. Так, вядомы загад Пятра I, паводле якога патрабавалася "... везде провиант и фураж, тако ж хлеб стоячий в поле и в гумнах или в житницах по деревням ... жечь, не жалея и строения ... уничтожать мосты, мельницы, а жителей со скотом переселять в леса". Не лепшае было стаўленне i з боку шведаў. Загад Карла XII прадугледжваў: "Кантрыбуцыю спаганяць агнём i мячом. Хутчэй хай пацерпiць невiнаваты, чым выслiзне вiнаваты... Было б найлепей, каб усе гэтыя мясцiны былi панiшчаны рабункамi i пажарамi i каб усе, хто там жыве, вiнаватыя цi невiнаватыя, былi знiшчаны". На працягу амаль усяго папярэдняга Палтаўскай бiтве перыяду тэрыторыя Беларусi была асноўным тэатрам ваенных падзей i базай забеспячэння як рускага, так i шведскага войскаў, а таксама войска Рэчы Паспалiтай. За кошт мясцовага насельнiцтва яны забяспечвалi свае патрэбы ў правiянце, фуражы, транспарце. Збору кантрыбуцый спадарожнічалі самавольствы i рэпрэсii. У выпадку нявыплаты яе ў тэрмiн накiроўвалiся ўзброеныя атрады для "экзекуцыi" - прымусовага спагнання. Па меры прасоўвання шведскай армii на ўсход, Пётр адводзiў войска да сваёй мяжы, вымотваў працiўнiка, падрываў яго баяздольнасць. Ён хацеў даць рашучы бой на беларускай зямлi. 28 верасня 1708 г. пад вёскай Лясная ля Прапойска (сучасны Слаўгарад) руская армiя разграмiла шведскі корпус генерала Левенгаўпта, які ішоў з Рыгі на дапамогу Карлу ХІІ. Начало формы

Конец формыРазгром шведаў пад Палтавай (27 чэрвеня 1709 г.) рэзка памяняў палiтычную сiтуацыю ў краiне. Расiйскае і польскае войскі ачысцiлi ад шведаў i iх прыхiльнiкаў Беларусь, Жамойцію i Польшчу, ваенныя дзеяннi пера-кiнулiся на тэрыторыю Швецыi i iшлi далей пры поўнай перавазе Расii. Трон Рэчы Паспалiтай пры падтрымцы саксонскага войска зноў заняў Аўгуст II, прыхiльнiк цара Пятра, якi разам з прускiм каралём устанавiў над Рэччу Паспалiтай палiтычны кантроль. Шляхта, знявераная ў былым манарху, усё ж пагадзiлася аднавiць яго на пасадзе. Хоць межы Рэчы Паспалiтай пасля Паўночнай вайны засталiся некранутымi, але яна згубiла свой суверэнiтэт i ўсё больш пападала ў залежнасць ад палiтыкi расiйскага манарха. У шэрагу гарадоў, у тым лiку ў Полацку i Быхаве, былi размешчаны расiйскiя гарнiзоны. У Расiю вывозiлiся рамеснiкi i моладзь. Царскi вяльможа А. Меншыкаў ад свайго iмя раздаваў пасады i маёнткi прыхiльнiкам Пятра I. У 1717 г. Пётр І навязаў сойму Рэчы Паспалітай рашэнне аб скарачэнні яе войска і захаванні славутага "liberum veto". Зацiкаўленыя ў захаваннi безуладдзя i анархii пад прыкрыццём аховы i гарантавання "шляхецкiх вольнасцяў" Расiя, Прусiя і Аўстрыя вырашылі ўтрымлiваць Рэч Паспалiтую ў залежнасці ад сябе. Паўночная вайна эканамічна зруйнавала Рэч Паспалiтую, асаблiва яе ўсходнiя рэгiёны. Яна была адной з найбольш драматычных старонак беларускай гiсторыi. Вялiкае княства Лiтоўскае зноў было адкiнута на дзесяткi гадоў назад у сваiм гаспадарчым развiццi. Ваенныя дзеяннi, грабяжы, пастоi войскаў, непасiльныя кантрыбуцыi давялi Беларусь да страшнага спусташэння, нанеслi вялiкi ўрон яе эканомiцы. Сотнi населеных пунктаў ляжалi ў руiнах. Былi спалены Нясвiж, Ляхавiчы, Магiлёў, Вiцебск, Мсцiслаў i шмат iншых гарадоў. Ваенныя спусташэннi ўзмацнiлiся засухай, што спасцiгла сельскую гаспадарку. Вялiкiм цяжарам для разрабаванага i збяднелага народа была эпiдэмiя, якая лютавала з 1708 па 1711 гг. i выклiкала вялiкую смяротнасць. У Наваградку пасля яе засталася толькi палова жыхароў. Эпiдэмiя ў Гароднi ў 1710 г. прыняла такiя памеры, што "ўвесь горад застаўся пустым". Сельская гаспадарка, гарады, рамяство, гандаль прыйшлi ў глыбокi заняпад. Вялiкай цаной заплацiў беларускi народ у гэтай вайне. Агульныя страты насельнiцтва склалi каля 30%, а гэта больш за 700 тыс. чалавек (за гады вайны яго колькасць знiзiлася з 2,2 млн. да 1,5 млн. чалавек).



Падзелы Рэчы Паспалiтай i далучэнне Беларусi да Расiйскай iмперыi. На фоне эканамiчнага развiцця еўрапейскiх краiн у ХYII - ХYIII ст. Рэч Паспалiтая выглядала застылай у летаргiчным сне. Узровень канца ХYI ст. застаўся вышэйшай адзнакай гаспадарчай i ваеннай магутнасцi краiны. Каб рушыць наперад - патрэбны рэформы ў грамадстве: палiтычныя, ваенныя, эканамiчныя. Неабходнасць была і ў канцынтрацыі ўлады ў руках манарха-дыктатара. Шляхта ж не жадала паступiцца сваiм усеўладзем, якое перарастала ў разгул анархii. Вольны Сойм, "дзякуючы" "лiберум вета," стаў недзеяздольным. Такое становiшча ў Рэчы Паспалiтай старанна апекавалi суседзi: Прусiя, Аўстрыя i Расiя. Iм было выгадна мець суседам слабую краiну. Але з 60-х гадоў ХYIII ст. у Польшчы "РП" пачала праводзiцца iнтэнсіўная рэфармацыйная дзейнасць. Дзякуючы рэформам Тызенгаўза на паўночным захадзе Беларусi з'явiлася значная колькасць мануфактур, скасоўваецца шэраг прывiлей шляхты, арганiзуецца i працуе "адукацыйная камiсiя". У 1764 г. было ўведзена абмежаванне наўжытак права "лiберум вета", але ўжо гэтыя рэформы прывялi да незадаволенасцi з боку магнатаў, якiя iмкнулiся як i раней панаваць у краiне. Грамадства аказалася расколатым на варожыя групоўкi, якiя шукалi падтрымкі ў больш моцных суседзяў: Расii, Аўстрыi, Прусii. З дапамогай апошнiх пачалi стварацца канфедэрацыi "узброенныя арганiзацыi": у 1767 г. у Слуцку i Тарунi (Расiя iПрусiя). У адказ на гэта была створана канфедэрацыя ў Бары (Украiна 1768г). Пачалiся межусобныя войны. Расiя для абароны праваслаўных увяла 40 тыс. войска, якое i разбiла барскiх канфедэратаў у 1771 годзе. Пасля гэтых падзей адбываецца ў 1772 годзе першы падзел Рэчы Паспалiтай. Да Расii адыйшла ўсходняя частка Беларусi з гарадамi Полацк, Вiцебск, Ворша, Магiлеў, Рагачоў, Гомель. Але нават гэта трагiчная падзея не астанавiла варагуючыя магнацкiя групоўкi. Выратаваць Рэч Паспалiтую магла толькi цэнтралiзацыя. Такая спроба была зроблена 3 мая 1791 года, падчас прыняцця канстытуцыi Рэчы Паспалiтай - першай у Еўропе. Канстатуцыя 3 мая заклала асновы вываду Рэчы Паспалiтай з палiтычнагу крызiсу i ставiла яе на шлях буржуазнага развiцця. Але час рэфармавання быў ўпушчаны. Ды гэтыя мерапрыемствы выклiкалi незадаволенасць у Расii, Аўстрыi i Прусii. У сярэдзiне мая 1792 года Расiя накiравала ў Польшчу 100 тыч. войска. Пад час баявых дзеянняў войскi Рэчы Паспалiтай панеслi паражэнне Опсай, Мiрам, Зельвай, Бярэсцем. Рэч Паспалiтая капiтулiравала, канстытуцыя 1791 года была адменена. А ў студзенi 1793 года Прусiя, Аўстрыя i Расiя ажыццявiлi другi падзел Рэчы Паспалiтай. Да Расii адыйшлi землi Беларусi па лiнii Друя-Пiнск. Стала зразумела, што ад канчатковага падзелу Рэчы Паспалiтай можа выратаваць рашучае супраціўленне аб'яднанага грамадства. Паўстанне 1794г. на чале з Тадэвушам Касцюшкам давала для гэтага апошнi шанс. Але атрады Касцюшкi не вытрымалі ўдары рускiх войск на чале з Суворавым. 6 лiстапада 1794 года рускiя войскi занялi Варшаву. Паўстанне было разгромлена, чакаць выратавання Рэчы Паспалiтай цяпер не было адкуль. У кастрычнiку 1795 года Расiя, Прусiя, Аўстрыя ажыццяўляюць трэцi падзел Рэчы Паспалiтай. Па iм уся тэрыторыя Беларусi была далучана да Расiйскай iмперыi. Сяляне, гараджане спакойна ўспрынялi далучэнне да Расii. Новыя парадкi заўсёды неслі ў сябе надзею на лепшую будучыню, на мiрнае жыццё.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка