Гісторыя як навука. Крыніцы вывучэння. Канцэпцыі гістарычнага працэсу




старонка2/11
Дата канвертавання15.03.2016
Памер1.73 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Барацьба супраць крыжакоў і татара-манголаў. Паўночна-заходнімі суседзямі Полацкай зямлі з даўнейшых часоў былі шматлікія прыбалтыйскія плямёны: латголы, земгалы, курты, аукштайты, жмудзь. Усе гэтыя плямёны адносіліся да балтыйскіх (лета-літоўскіх плямёнаў). На тэрыторыі латгалаў, у ніжнім цячэнні Зах.Дзвіны, у XII-XIII ст.ст.існавалі два невялікія княствы – Кукенойс (240 км) ад Полацка і Герцыке (180 км) залежныя ад Полацка. Планамернае заваяванне Прыбалтыкі звязана з імем епіскапа Альберта, які пабудаваў у вусці Зах.Дзвіны крэпасць Рыгу (1201 г.). У 1202 г. ён пры дапамозе Папы Рымскага стварыў Ордэн мечаносцаў (з 1237г. –Лівонскі). Летам 1203 г. войскі полацкага князя Уладзіміра аблажылі крэпасці Гольм і Ікскюль, але захапіць іх не змаглі. У 1208 г. крыжакі захапілі Кукенойс, у 1209 – Герцыке. Непасрэдна на тэрыторыі Полацкай зямлі крыжакі ў той час ступіць не рызыкнулі. У 1210 г. яны заключылі з Полацкам дагавор, згодна з якім, Полацк адмаўляўся ад Ніжняга Подзвіння, аднак дамогся права вольнага праезду полацкім купцам па Зах.Дзвіне. У 1216 г. полацкі князь Уладзімір падрыхтаваў сумесна з эстамі і лівамі вялікі паход на крыжакоў, аднак, калі прыйшоў час выступаць ён раптоўна памёр. Аб прычыне смерці можна толькі здагадвацца. Тым часам над заходнімі межамі Беларусі, дзе якраз толькі закладваўся падмурак будучаў дзяржавы ВКЛ, з цэнтрам у Навагрудку, навісла небеспека. Усё пачалося з таго, што польскі князь Конрад Мазавецкі, жадаючы пашырыць тэрыторыю свайго княства за кошт зямель балцкіх плямёнаў, прусаў, борцяў і яцвіг запрасіў і рассяліў на Хельмінскай зямлі выгнаны з Венгрыі “бяздомны” Тэўтонскі ордэн. Набраўшыся моцы, тэўтоны адваявалі ў мазавецкага князя Памор’е, а потым Хельмінскую зямлю. У 30-я гады XIII ст. тэўтоны захапілі зямлю прусаў, племя прусаў увогуле перастала існаваць, а яго назва перайшла да заваёўнікаў. У 1237 г. Ордэн мечаносцаў і Ордэн тэўтонаў аб’ядналіся ў адзіную канфедэрацыю – Лівонскі ордэн. У яе склад ўвайшлі гарады Хельмна, Эльбланг, Торунь, Кенігсберг, Коўна, Літва, Рыга, Дерпт, Ревель, Нарва. Нарэшце Ноўгарад і Пскоў у поўнай ступені зразумелі небяспеку з боку крыжакоў. Наспяваюць умовы для стварэння антыкрыжацкай кааліцыі, якая і была ў 1239 г. фактычна аформлена шлюбам наўгародскага князя Александра (будучага Неўскага) з полацкай князёўнай. Спробы нямецкіх рыцараў закабаліць рускія землі, скончыліся няўдачай. Знакамітыя бітвы на Няве (1240 г.) і Іудскім возеры (1242 г.)! Імя Александра Неўскага назаўсёды ўвайшло ў аналы гісторыі. Нездарма ў Рассіі ў мінулым годзе менавіта ён быў названы “імем Расіі”. Беларускія землі працяглы час знаходзіліся і пад пагрозай мангола-татарскага заняволення. У 40-50 гг. XIII ст. практычна ўся Усходняя Еўропа была падначалена ім. Але гераічная барацьба насельніцтва Смаленскага княства затрымала іх прасоўванне на захад. У канцы 1240 г. мангола-татары ўварваліся ў беларускія землі з поўдня. У выніку Тураўская і Пінская землі часова трапілі ў залежнасць ад Арды. У далейшым, мангола-татары не аднойчы спрабавалі захапіць бел. і літ. Землі. Летапісы паведамляюць аб сусташальных паходах у 1258, 1275, 1277, 1287, 1315, 1325 гадах. Але заваяваць і падпарадкаваць іх мангола-татарам не ўдалося. Гэта можна растлумачыць шэрагам прычын:

1. да часу набліжэння да бел зямель іх сілы былі ўжо абяскроўлены ў цяжкай барацьбе (Разань, Казельск, Смаленск, Кіеў, Чарнігаў)

2. самі Полацкая, Смаленская, Ноўгарадская землі былі даволі моцнымі ў ваенных адносінах.

3. у саюзе з князямі бел. зямель у гэты час знаходзіліся літоўскія князі, якія мелі добрыя ўзброеныя сілы.



А магчыма ? (і гэтай думкі прытрымліваюцца некаторыя гісторыкі, паміж мангола-татарамі і крыжакамі існавала некая дамоўленасць на кошт падзелу тэрыторыі Ўсходней Еўропы на сферы ўплыву?). Такім чынам, бел. землі засталіся ў баку ад асноўнага напрамку руху мангола-татараў і толькі часткова папалі ў залежнасць ад Арды. У той час, калі Усходняя Русь на 240 гадоў трапіла пад мангола-татарскае панаванне, а Паўднёвая Русь – ператворана ў безлюдны стэп, Б. не зведала такога разбурэння вытворчых сіл, захавала свае культ. цэнтры.

Культура Беларускiх зямель у ХI-ХIII ст. ст. Культура (лац. cultura - апрацоўка) - гiстарычна пэўны ўзровень развiцця грамадства, творчых сiл i здольнасцей чалавека, выражаны ў спосабах арганiзацыi жыцця i дзейнасцi людзей, а таксама ў ствараемых iмi матэрыяльных i духоўных каштоўнасцей. Развiццё культуры на Беларусi звязваюць з пранiкненнем на яе тэрыторыю пiсьменнасцi i хрысцiянства. У аснову пiсьменнасцi, якая распаўсюдзiлася на Беларусi лягла пiсьменнасць створаная братамi Кiрылам i Мяфодыям у 863 годзе. Пры дапамозе "кiрылiцы" пiсалі ў Балгарыi, Сербii, на Русi i iншых славянскiх краiнах. Вывучэнне надпiсу на каменi, якi быў знойдзены ў Полацкай Сафii, сведчыць пра асваенне ў ХI ст. у Полацкай зямлi кiрыламефодзiеўскай пiсьменнасцi. Паступова стваралася старажытная лiтаратурная мова, якой карысталiся ў дзяржаўным i грамадзянскiм жыцці ўсходнiя славяне. Аб распаўсюджваннi пiсьменнасцi сярод жыхароў беларусiх гарадоў сведчыць знаходка ў Бярэсцi, датуемая ХIII ст. Гэта грэбень з самшытавага дрэва, на якiм паслядоўна размешчаны славянскiя лiтары ад "а" да "л". Грэбень з Бярэсця выконваў ролю "буквара" для навучання грамаце ў ХIII ст. Выключную навуковую каштоўнасць маюць берасцяныя граматы - сярэднявечныя пiсьмы бытавога характару. Берасцяныя граматы III ст. выяўлены ў вынiку археалагiчных раскопак у Мсцiславле i Вiцебску. У першай палове ХI ст. пачалося летапiсанне i стварэнне рукапiсных царкоўных кнiг. Ёсць звесткi аб iснаваннi Полацкага летапiсу, якi страчаны ў ХYIII ст. Летапiсы магчыма вялiся ў Тураве i Навагрудку. Самая вядомая з рукапiсных кнiг - Тураўскае евангелле - ХI ст. Знойдзены засцёжкi ад старажытных кнiг у Менску, Друцку, Ваўкавыску, Навагрудку. Выдатным дасягненнем старажытнай культуры з'яўляюцца помнiкi манументальнай архiтэктуры-пераважна цэрквы. Ў Полацку ў 50-х гг. будуецца грандыёзны Сафiйскi сабор - трэцi ва ўсходняй Еўропе (Кiеў, Ноўгарад). Полацкая Сафiя - не толькi культавая, але i грамадская пабудова, дзе захоўваўся архіў, бiблiятэка, дзяржаўная казна. На працягу ХII ст. у Полацку ўзведзена каля 10 мураваных царкоўных устаноў. Найбольш вядомыя: Барысаглебскi манастыр у Бельчыцах, Пятнiцкая царква, Спаса-Еўфрасiньеўская царква, якую пабудаваў полацкi дойлiд - Iаан. Да нашых дзен захавалася Барысаглебская (Каложская) царква ў Гродне. У Камянцы ў канцы ХIII ст. была пабудавана абарончая вежа - выдатны помнiкнiк вежавага дойлiдства Беларусi. Шэдэўрам старажытнага беларускага мастацтва з'яўляецца крыж Еўфрасiннi Полацкай. Яму прысвечана свята "Узвiжанне Крыжа", якое святкуе Праваслаўная царква 27 верасня. Зрабіў крыж у 1161 г. майстар Богша Лазар на заказ Еўфрасiннi Полацкай. Памер крыжа - 51 см. удаўжыню, таўшчыня 15 см. Крыж аздоблены залатымi i срэбнымi пласцiнамi, мае перагародкавыя эмалi. На залатых пласцiнах змешчаны выявы святых i Iсуса Хрыста, фiгура Божай мацi. Па сваiх мастацкiх якасцях i тэхнiцы эмалей крыж не ўступае вырабам, якiя карысталiся тады сусветнай славай. У гады вайны крыж Еўфрасiннi Полацкай, якi знаходзіўся ў Магiлёускiм краязнаўчым музеi, быў страчаны.

Утварэнне Вялiкага княства Лiтоўскага. Унутранняя i знешняя палiтыка ў канцы ХII - ХY ст. Асаблiвасцю утварэння Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы, якая адрознiвае гэты працэс ад аналагiчнага ў Заходняй Еўропе, з'яўляецца перавага палiтычных прычын над эканамiчнымi. Аб'яднанне лiтоўцаў i беларусаў у адной дзяржаве было паскорана неабходнасцю барацьбы са знешняй небяспекай. Небяспека зыходзiла з захаду ад нямецкiх рыцарскiх ордэнаў i з усходу ад Залатой Арды. Iстотнымi перадумовамі ўтварэння беларуска-лiтоўскай дзяржавы было iснаванне беларускiх гарадоў. Гарады мелi вялiкае значэнне як пункты абароны месцы накаплення i разгортвання сiл для баявых дзеянняў. Адсюль вынiкае ключавая роля гарадоў Беларускага Панямоння i, у першую чаргу, Наваградкаў пачатковы перыяд стварэння беларуска-лiтоўскай дзяржавы. 1230-я гады - перыяд аб'яднання беларускiх i лiтоўскiх зямель у адзiную дзяржаву. Першым летапiсна-вядомым князем Вялiкага княства Лiтоўскага быў Мiндоўг. Ен княжыў ў 1230-1263 гады. Поўная назва старажытнай беларускай дзяржавы, якая прыйшла на змену Полацкаму княству, - "Вялiкае КнястваЛiтоўскае, Русскае, Жамойдскае". Мiндоўг у 1252 годзе каранаваўся i прыняў тытул у сваей рэзiдэнцыі ў Наваградку. Пачынаючы з Мiндоўга Вялiкае Княства Лiтоўскае праводзiць актыўную знешнюю палiтыку. У 1262 годзе Мiндоўг з Аляксандрам Неўскiм прыняў удзел у паходзе супраць крыжакоў. Аб'яднанае войска акружыла горад Тарту, якi быў ўмацаваныў "тры сцяны" і ўзяў яго. У вынiку перамогi нямецкiм крыжакам тады не ўдалося пранiкнуць у землi сярэдняга цячэння Заходняй Дзвiны. У 1213 годзе Мiндоўг загiнуў ў вынiку змовы варожых яму лiтоўскiх князей. Вялiкiм князем абвяшчае сябе жэмайцкi князь Трайнат. Трайнат намагаўся надзейна замацавацца ў Беларускiм Панямоннi. Ен распаўсюдзіў сваю ўладу на Гарадню i амаль на ўсю Чорную Русь. У канцы ХIII ст. вялiкiм князем стаў Вiцень (1295-1316 гг.). Пасля смерцi Вiценя вялiка-княжацкi трон заняў яго брат Гедымiн (1316-1341гг.). Палiтыка Гедымiна была накiравана на далейшае ўнутранае i знешняе ўмацаванне Вялiкага княства Лiтоўскага i пашырэнне яго тэрыторыi. Гедымiн пачаў называць сябе "каралем Лiтвы i Русi". У ХIII пачатку ХIY ст. у склад ВКЛ увайшлi Полацкае i Вiцебскае княствы. У другой палове ХIII першай чвэрцi ХIY ст. адбываўся працэс уключэння Менскага княства ў склад беларуска-лiтоўскай дзяржавы. Васiль - Менскi князь стаў васалам Гедымiна. У першай палове ХIY ст. у Тураўскай зямлi канчаткова ўстанавiлася ўлада лiтоўскiх князеў. Гедымiн аддаў яе ва ўладанне сыну Нарымунту. Падчас княжання Альгерда Гедымiнавiча ўлада лiтоўскiх князеў была пашырана на Берасцейскую i Гародзенскую зямлю. Каля 1335 года быў далучаны Гомель, а ў 1358 годзе пад уладай Альгерда ўжо знаходзiлася Мсцiслаўскае княства. Альгерд праводзіў актыўную Усходнюю палiтыку. Разам з тым ён паспяхова змагаўся з крыжакамi. У 1348 годзе на рацэ Стрэва (прыток Нёмана) палкамi з Бярэсця, Вiцебска, Полацка, Смаленска былi разгромлены крыжакi. Пасля смерцi Альгерда вялiкiм князем стаў яго сын Ягайла (1377 г.). У гады княжэння Ягайлы ўзмацніўся нацiск крыжакоў (Тэўтонскi ордэн) на ВКЛ. Гэта абумовiла заключэнне ў 1385 годзе ў замку Крэва (Смаргонскi раён) вунii ВКЛ i Польшчы пад уладай Ягайлы, якi абавязваўся разам з падданымi прыняць каталiцтва. Ягайла быў абраны польскiм каралём. З 1392 па 1430 гады вялiкiм князем стаў Вiтаўт . Вiтаўт стаў энергiчна "уцiхамiрваць" васальных князёў. Пры Вiтаўце Вялiкае княства Лiтоўскае дасягнула найбольшай магутнасцi i памераў. Уключэнне ў склад ВКЛ паўдневай Падолii дало выхад дзяржаве i Вiтаўту ў Чорнае мора.

Дзяржаўны лад і органы кіравання ВКЛ, іх эвалюцыя. ВКЛ у палітычным значэнні слова не было адзіным арганізмам. Яно складалася з цэнтральнай часткі, куды ўваходзілі амаль усе беларускія, а таксама Віленская і Трокская землі. Гэта частка мела назву Літва. Другія землі называліся “да таго прыслухоўваючыя” і ўваходзілі ў склад ВКЛ на правах пэўнай аўтаноміі. Гэта: Падляшша, Валынь, Падолія, Кіеўшчына і іншыя, з беларускіх зямель – Полаччына і Віцебшчына. Дамінуючае становішча ў дзяржаве займалі паны цэнтральных зямель: Алелькавічы, Друцкія, Глябовічы, Радзівілы, Сапегі. Кіраўніком дзяржавы быў вялікі князь (пачынаючы з Казіміра 1447 г.),ён адначасова з’яўляўся і каралём польскім. Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі: камандаваў узброенымі сіламі, выдаваў заканадаўчыя акты, судзіў, кіраваў знешняй палітыкай. Вялікі князь выбіраўся з прадстаўнікоў дома гедымінавічаў (пазней Ягайлавічаў) напачатку ў вузкім коле найважнейшых саноўнікаў, а з канца XV ст. – на Вальным сойме. Інаўгурацыя (каранацыя) в князья адбывалася ў Вільні, на галаву новаабранага гаспадара ўскладалася мітра Гедыміна, а потым маршалак земскі ўручаў яму меч і скіпетр. На мяжы XV- XVI ст.ст. неабмежаваная княжацкая ўлада, якой яна была ў часы Гедыміна, Альгерда, Вітаўта, паступова адыходзіць у нябыт. Дзяржаўны лад ВКЛ можна вызначыць як парламенцкую манархію. Якія органы абмяжоўвалі ўладувялікага князя?

  1. Гаспадарчая рада (паны-рада). Спачатку Рада была дарадчым органам і прызначалася гаспадаром па яго ўласным выбары. Паступова колькасны і якасны склад рады мяняўся, замест дарадчай установы, яна пераўтвараецца ў орган, які юрыдычна абмяжоўваў уладу князя. У XVI ст. паны-рада стала ўжо дзяржаўнай установай, (заканадаўчым, выканаўчым, судовым і кантралючым органам улады). Поўны састаў Рады – 45 чалавек, а пасля рэформы 1565г. – 65. Сюды ўваходзілі біскупы, ваяводы, кашталяны, маршалкі, гетманы, некаторыя старосты. Уся Рада збіралася эпізадычна, некалькі разоў у год і разбірала толькі важныя справы. А ўсю бягучую работу па кіраванню дзяржаўнымі справамі выконвала Найвышэйшая, або Тайная Рада, у якую ўваходзілі найбольш важныя саноўнікі дзяржавы.

  2. Агульнадзяржаўны (Вольны) сойм. Сойм быў саслоўна-прадстаўнічым органам. На ягопасяджэнні запрашаліся члены Рады, службовыя асобы цэнтральнага і часткова мясцовага кіравання, духавенства, а таксама па два дэпутаты ад шляхты з кожнага павета. На соймах выпрацоўваўся агульны кірунак знешняй і ўнутранай палітыкі дзяржавы. Да спецыяльнай кампетэнцыі соймаў адносіліся: выбары вялікага князя, абвяшчэнне вайны і заключэнне міру, вызначэнне памеру падаткаў са шляхты, разгляд асобных крымінальных спраў. Соймавыя пастановы называліся ўхваламі, у XVII-XVIII ст.ст. – Канстытуцыямі. Цэнтральная адміністрацыя: Маршалак земскі. Ён старшынстваваў на пасяджэннях Сойма і Рады, быў даглядчыкам за парадкам і этыкетам пры двары, прымаў замежных паслоў…Яго намеснікам быў маршалак дворны. Гетман найвышэйшы – камандаваў узброеннымі сіламі дзяржавы. Яго намесникам быў гетман дворны, або польны. Канцлер – кіраваў дзяржаўнай канцылярыяй, пад яго наглядам ажыццяўлялася падрыхтоўка законапраектаў, грамат, прывілеяў. Ён трымаў дзяржаўную пячатку, без якой ніводзін закон не мог уступіць у сілу. Яго намеснікам быў падканцлер. Дакументы, што выходзілі з канцылярыі і прыходзілі туды, запісваліся ў асобныя кнігі (Літоўскія Метрыкі). Падскарбій земскі – быў даглядчыкам дзяржаўнай казны і выконваў абавязкі міністра фінансаў. Яго намеснік – падскарбій дворны адказваў за грашовыя і матэрыяльныя сродкі, што ішлі на патрэбы гаспадарскага двара. На ўсе вышэйшыя пасады прызначаліся толькі буйныя феадалы і толькі ўраджэнцы ВКЛ, якія мелі пэўную адукацыю і вопыт работы. Усе пасады даваліся пажыццёва, і ні гаспадар, ні Рада не мелі права без віны адабраць іх. Мясцовыя органы ўлады. Мясцовае кіраванне было складаным. Найбольш буйныя старажытныя княствы (Полацкае, Віцебскае, Берасцейскае, Навагрудскае) у першай палове XVI ст. былі пераўтвораны ў ваяводствы, іншыя – ў паветы, а такія як Слуцкае, Кобрынскае і іншыя заставаліся княствамі. Галоўнай асобай у ваяводстве быў ваявода, які узначальваў адміністрацыйныя, гаспадарчыя, ваенныя і судовыя органы. Ваявода прызначаўся вялікім князем і Радаю пажыццёва. Асноўныя абавязкі ваяводы: падтрыманне правапарадку на сваёй тэрыторыі, арганізацыя узброеных сіл, выкананне правасуддзя. Бліжэйшымі памочнікамі ваяводы былі: Кашталян – ваенныя справы; Падваявода – адміністрацыйна-судовыя справы; Ключнік – наглядаў за зборам даніны і чыншаў; Гараднічы – камендант замка. Павятовую адміністрацыю ўзначальваў староста. Яго паўнамоцтвы былі такімі ж, як і ў ваяводы, толькі ў межах сваёй тэрыторыі. У павеце захоўваліся таксама старыя пасады ключніка, стайніка, гараднічага, ляснічага, цівуна, харужага. Саслоўна-прадстаўнічымі органамі ў ваяводстве і павеце былі соймікі, на якіх абмеркоўваліся мясцовыя і агульннадзяржаўныя справы, выбіраліся дэпутаты на Вольны Сойм, вызначаліся падаткі на патрэбы павета. Ніжэйшым звяном у сістэме дзяржаўнага кіравання былі дзяржаўцы (цівуны), якім даваліся ў часовае кіраванне і ўладанне двары, замкі і фальваркі. Для ажыццяўлення нагляду над сялянамі старосты і дзяржаўцы прызначалі сельскіх войтаў, сотнікаў, сарочнікаў, дзесятнікаў, якія сачылі за падтрымкай парадку ў сёлах і выкананнем феадальных павіннасцей сялянамі.

Рэлігія і царква ў XIII – першай палове XVI ст. Рэфармацыя. Пасля афіцыйнага расколу хрысціянства на дзве канфесійныя плыні (1054 г.) разгортваецца барацьба за зоны уплыву і ў XII ст. у Еўропе склаліся дзве вялікія зоны: усходняя, праваслаўна-візантыйская і заходняя, рымска-каталіцкая. Мяжа паміж імі праходзіла па Зах. Бугу. Такім чынам, бел. землі апынуліся на сумежжы праваслаўнага і каталіцкага светаў. Суадносіны паміж канфесіямі ў розныя гістарычныя перыяды мяняліся. З пачатку ўтварэння ВКЛ яму быў уласцівы нацыянальна-рэлігійны дуалізм. Балцкія плямёны спавядалі язычніцтва, а ўсходне-славянскае насельніцтва было праваслаўным. Да канца XIV ст. праваслаўная царква была практычна адзінай цэнтралізаванай царкоўнай арганізацыяй у ВКЛ. Усё бел.землі ўваходзілі епархій, што склаліся яшчэ ў старажытныя часы: Полацкай, Тураўскай, Смаленскай, Уладзіміра-Брэсцкай, пазней – Наваградскай. Яны аб’ядноўваліся ў Кіеўскую мітраполію, падпарадкаваную Канстанцінопальскаму патрыярхату. Палітычная барацьба ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай непазбежна вяла да вырашэння пытання аб стварэнні на тэрыторыі ВКЛ свайго, асобнага цэнтра праваслаўя. Такіх спроб было тры (пры Гедыміне, Альгердзе і Вітаўце). Урэшце, у к. 1415 г. на Саборы ў Навагрудку была ўтворана мітраполія ВКЛ. Першы мітрапаліт – грыгорый Цамблок. Канчатковы раздзел мітраполій адбыўся у к. XV ст. Колькасць праваслаўных храмаў паступова павялічвалася. У XVI ст. у Пінску працавала 14 цэркваў, у Навагрудку – 10, па 9 у Брэсце і Полацку, 7 у Віцебску, па 6 – у Гародні і Слоніме і г.д. Да сяр. XVI ст. было заснавана 40 праваслаўных манастыроў. Каталіцызм. У сваім развіцці на тэр. Беларусі каталіцызм праходзіць два этапы:

  1. з сяр. XIII да Крэўскай уніі (1385)

  2. з канца XIVст. – да другой паловы XVI ст.

У распаўсюджванні каталіцызму на тэр. Беларусі бралі ўдзел многія сілы:

- крыжакі

- каталіцкая Карона Польская

- літоўская феадальная знаць, якая раней прыняла каталіцкую веру.

На чале ўсіх гэтых сіл стаяў папа Рымскі. У к. XIVст. ВКЛ апынулася перад выбарам шляху далейшага свайго развіцця. Існавала два варыянта.


  1. Шлюб Ягайлы з дачкой Дзмітрыя Данскога, што азначала прыняцце ім праваслаўя і больш цесныя сувязі з Масквой.

  2. Шлюб з Ядвігай і акаталічванне, а потым і апалячванне насельніцтва ВКЛ.

Як вядома, быў абраны другі шлях. Т.ч. Польшча аддала Ягаўлу каралеўскую карону ў абмен на акаталічванне. Кіруючыя колы ВКЛ усімі сродкамі падтрымлівалі кат.царкву. Каталіцызм становіцца прывілеяванай рэлігіяй. Хутка ідзе працэс складвання структуры каталіцкай царквы. У 1387 г. была заснавана Віленская епархія (біскупства). У 1417 г. – Жемудскае біскупства. Паўсюдна ствараюцца ніжэйшыя арганізацыі – парафіі, будуюцца касцёлы 9пераважна на заходніх тэрыторыях). У той жа час на тэрыторыі Беларусі з’явіліся і першыя манаскія Ордэны: францысканцаў, тэрыторыі Белараўгусціян, бернардзінцаў і інш. Такім чынам к сяр. XVI ст. каталіцкая царква замацавалася ў Літве і сумежных з ёй паўн.-зах. бел. землях. Тым не менш, на Усх. Беларусі панавала праваслаўе. Рэфармацыя. Рэфармацыйны рух узнікае ў Зах. Еўропе ў XVI ст. Асаблівасці рэфармацыйнага руху на тэрыторыі тэрыторы:

1. На тэрыторыі Беларусі рэфармацыю падтрымалі буйныя феадалы (Радзівілы, Сапегі, Валовічы і інш.), часткова шляхта і замежнае мяшчанства.

2. У Беларусі рэфармацыя не атрымала такога размаху як у Зах.Еўропе. Беларускія землі не радзілі такіх лідэраў як Лютэр у Германіі, ці Кальвін у Швейцарыі.

3. На рэфармацыйны рух у Беларусі аказалі ўплыў не толькі заходнееўрапейскія ідэі, а і расійскае вольнадумства.



Найбольш распаўсюджанай галіной рэфармацыі на тэрыторыі Беларусі быў кальвінізм. Буйнейшымі кальвінісцкімі цэнтрамі сталі Бярэсце, Наваградак, Віцебск, Клецк і інш. Да к. XVI ст. склалася арганізацыйная і тэрытарыяльная структура кальв. Царквы ў ВКЛ. Было ўтворана 6 дыстрыктаў. Арганізацыйным кіруючым цэнтрам была віленская абшчына. Важныя ідэйныя і рэлігійныя праблемы абмяркоўваліся на правінцыяльных і геніральных сінодах. У 60-я гады XVI ст. ад кальвінізма аткалоўся больш радыкальны кірунак – арыянства. Значэнне рэфармацыі. Яна аказала вялікі ўплыў на культуру бел. народа:

  1. Пад уплывам рэфармацыі ў Рэчы Паспалітай была абвешчана свабода вераспавядання.

  2. Рэфармацыя актывізавала духоўнае жыццё, спрыяла развіццю рэнесансавай культуры. Вялікая ўвага надавалася адукацыі. Была спроба нават адкрыць Акадэмію у Вільні.

  3. Распаўсюджванне кнігадрукавання. У 50-60 гг. намаганнямі Мікалая Радзівіла Чорнага былі адкрыты першыя друкарні (у Бярэсці і Нясвіжы0, потым у Любчы, у в. Цяпіна. Больш разнастайнай стала тэматыка выданняў. Выдавалася юрыдычная, навучная і педагагічная літаратура,пансгірыкі, антычная літаратура. У Берасцейскай друкарні быў выдадзены першы поўны звод Бібліі.

  4. Узнікаюць бібліятэкі (найбуйнейшая з іх – Нясвіжская)

  5. Рэфармацыя садзейнічала ажыўленню рэлігійнай палемікі.

Рэфармацыйная “мода” аказалася недоўгавечнай. У 70-я гады сацыяльная база рэфармацыйнага руху пачынае звужацца. Феадальная знаць пераходзіць у каталіцызм. У к. XVI ст. – першай палове XVII ст. крызіс рэфармацыі прагрэсіруе і ўрэшце ў другой палове XVII ст. пад ударамі контррэфармацыі яна зыходзіць з гістарычнай арэны.

Фармiраванне беларускай народнасцi. У Х - ХII ст. пачаў складвацца беларускi народ-этас. Беларуская народнасць сфармiравалася на аснове трох блiзкiх этнiчных аб'яднанняў: крывiчоў, дрыгавiчоў, радзiмiчаў. Яны былi непасрэднымi продкамi беларусаў. Кожная народнасць, у тым лiку i беларуская, характарызуецца шэрагам адметных рыс. Сярод iх наiбольш важныя - сумеснае пражыванне на адпаведнай тэрыторыi, адзiнства гаспадаркi, мовы i культуры. Людзi адной народнасці ўсведамляюць сваю прыналежнасць да яе i складаюць тым самым народ-этнас. Фармiраванне беларусаў было выклiкана з нешнiмi і ўтутранамі ўмовамi развiцця Панямоння, Падзвiння, Верхняга Прыдняпроўя, Пасожжа, Палесся i Пабужжа. Над гэтымi землямі ў ХII - ХIII ст. навiсла з захаду пагроза з боку крыжакоў, а з усходу вельмi блiзка прадыйшлi татары. Панямонне i Верхняе Падняпроўе знаходзiлася далей ад знешнiх ворагаў. Таму Наваградская, Менскаяi Мсцiслаўская землi сталi аб'яднальным цэнтрам тэрыторыi беларусаў. Выгаднае становiшча Панямоння i Падняпроўя было прычынай перасялення сюды асобных груп падзвiнскага i палескага насельнiцтва. З утварэннем Вялiкага княства Лiтоўскага склалiся спрыяльныя ўмовы для фармiравання тэрыторыi беларусаў. Яго ядром стала Наваградская зямля. Устанаўленне адзiнай вярхоўнай улады ў канцы ХIII ст. спрыяла росту сувязей памiж асобнымi беларускiмi землямi. Межы i характар рассялення беларусаў у многiм былi прадвызначаны прыроднымі ўмовамi тых зямель, дзе адбывалася ўтварэнне iх супольнасцi. Клiмат, рэльеф, глебы аказалi значны ўплыў на заняткi i побыт мясцовых жыхароў. З цягам часу родная зямля стала спадчынай кожнага беларуса. Важнай рысай у фармiраваннi народнасцi з'яўляецца складанне старабеларускай мовы. Паступова ў мове насельнiцтва панеманскiх, падзвiнскiх, падняпроўскiх i iнш. зямель замацавалiся агульныя рысы. Аб гэтым сведчаць помнiкi пiсьменнасцi ХIY - ХY ст. Iх змест захаваў прыметы старабеларускай гутарковай мовы. Адметнай рысай беларускай мовы стала "дзеканне", "цеканне", "аканне", цвердае вымаўленне гукаў "р" i "ч". Адметныя рысы беларускай народнасцi праявiлiся і ў фальклоры. Гэта вобразы жывельнага свету: хiтрая лiса, мудры кот, прагны воўк, баязлiвы заяц. Распаўсюдзiлiся вусныя апавяданнi пра дрэвы, кветкi i дэманiчных iстот: русалак, лесавiкоў, дамавiкоў i iнш. Цудоўныя паданнi створаны пра гiстрычныя падзеi на тэрыторыi Беларусi. Значная частка паданняў расказвае аб паходжаннях беларусаў, iх продкаў.

Утварэнне Рэчы Паспалiтай. Барацьба Вялiкага княства Лiтоўскага за захаванне самастойнасцi. Заключэнне дзяржаўнай вунii памiж дзвума суседнiмi краiнамi – Вялiкiм княствам Лiтоўскiм, Рускiм, Жамойцкiм i Польшчай было падзеяй ва ўсей Еўропе, бо на яе карце з'явiлася новая дзяржэава - Рэч Паспалiтая - адна з самых вялiкiх i магутных. Сярод насельнiцтва шмат этнiчнага аб'яднання аказаўся i беларускi народ. Прычыны заключэння вунii памiж ВКЛ i Польшчай: 1. Iмкненне беларуска-лiтоўскай шляхты да набыцця "залатых шляхецкiх вольнасцей"; 2. Цяжкае стапновiшча ВКЛ на мяжы страты незалежнасці ў Лiванскай вайне; 3. Польшча сама дамагалася вунii. Польскай шляхце ВКЛ мроiлася ў якасцi багатага прыдатка да вялiкай Польшчы. Люблiнскi сойм пачаўся 10 студзеня 1569 года i доўжыщся 6 месяцаў. З-за разнагалоссяў сойм спыніў працу 1 сакавiка, але 27 чэрвеня аднавіў работу. 1 лiпеня 1569 года акт Люблiнскай вунii памiж Влiкiм княствам Лiтоўскiм, Рускiм, Жамойцкiм i Польшчай быў падпiсаны.

Умовы аб’яднання: 1. З гэтага часу дзве дзяржавы ўтваралі агульную Рэч Паспалітую; 2. Вышэйшым органам улады станавіўся агульны сойм, якi мог збiрацца толькiкi на тэрыторыi Польшчы. 3. Манарх павiнен быць агульным. 4. Уступіўшы ў саюз дзяржавы не мелi права паасобку праводзiць знешнюю палiтыку. Разам з тым Вялiкаму княству актам не адводзiлася роля нейкай Польскай каланiяльнай ускраiны. Тут поўнасцю захоўваўся былы адмiнiстрацыйны апарат, асобная ад Польшчы заканадаўчая i судовая арганiзвцыя, тытул i пячатка. Асобнымі ў Княстве i Кароне заставалiся войскi, рознымi былi мовы дзяржаўных актаў: лацiна - у Польшчы, старабеларуская - у Княстве. Такiм чынам, у вынiку вунii ВКЛ не спынiла свайго iснавання. Дзве краiны аб'ядналiся ў федэрацыю. Але ўсе ж першыя ўражаннi ад вынiкаў Люблiнскай вунii для Лiцьвiнскага грамадства былi шокавымi. Згуба трэцi тэрыторыi ВКЛ, згуба палiтычнага верхавенства ў новай краiне не задавальняла беларуска-лiтоўскiх магнатаў, шляхту. Беларуска-лiтоўскiя колы шляхты i магнатаў згубiлi магчымасць набываць землі ў раенах, якiя былi гвалтоўна адарваны ў 1569г., ад ВКЛ (Валынь Падляшка, Кiеўшчына). Усе гэта нараджала ў беларуска-лiтоўскай шляхты незалежнiцкiя памкненнi. Антыпольскiя настроi не разыходзiлiся са справамi лiцвiнскiх палiтыкаў. Насуперак вунii на працягу 70-80 гадоў ХYI ст. у ВКЛ збiралiся агульнадзяржаўныя Соймы. У 1581 г. была створана асобная вышэйшая судовая iнстанцыя для ВКЛ - Галоўны трыбунал. Але самым важкiм здабыткам у барцьбе за дзяржаную самастойнасць ВКЛ, Рускага i Жамойцкага было прыняцце Статута 1588 года. Статут 1588 года, па сутнасцi, спасаваў многiя пастановы Люблiнскай вунii. Паказальна нават тое, што ў Статуце нi разу не памiнаецца акт вунii. Згодна Статута ВКЛ паўставала самастойнай дзяржавай не толькi з асобным заканадаўствам, але i са сваей тэрыторыяй, дзяржаўным апаратам, войскам, фiнансамi. Адмяняў Статут 1588 года пункт пастановы Люблiнскага Сойма 1569 г. аб дазволе шляхты Каралеўства Польскага набываць зямельныя ўладанні ў межах Княства. Статут 1588 года дэклараваў права займаць дзяржаўныя пасады ў ВКЛ, атрымлiваць землi тут для грамадзян гэтай дзяржавы. Такiм чынам, з прыведзеных вышэй фактаў вынiкае, што шляхта ВКЛ прытрымлiвалася пазiцыi, якая мела на мэце захаванне як мага большай самастойнасцi сваей дзяржавы ў рамках федэратыўнага саюзу з Польшчай.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка