Дзяржаўныя ўтварэнні на беларускіх землях у IX-XVIII ст




Дата канвертавання15.03.2016
Памер195.99 Kb.
Дзяржаўныя ўтварэнні на беларускіх землях у IX-XVIII ст.
1 Раннія дзяржаўныя ўтварэннi на беларускіх землях. Кіеўская Русь.

2 Полацкае і Тураўскае княствы ў IX-XIII стст.

3 Утварэнне ВКЛ. Асаблiвасцi дзяржаўнага i сацыяльна-эканамiчнага ладу.

4 Утварэнне Рэчы Паспалiтай. Крызiс i тры падзелы дзяржавы.

1 Раннія дзяржаўныя ўтварэннi на беларускіх землях. Кіеўская Русь.
У ІХ ст. у ўсходніх славян складваюцца першыя дзяржавы. У 882 г. пераемнік Рурыка князь Алег аб’яднаў пад свёй ўладай значную частку ўсходнеславянскіх тэрыторый і зрабіў Кіеў сваёй сталіцай.

Аб’яднанне ўсходнеславянскіх зямель было вельмі нетрывалым. Кіеўская дзяржава ўяўляла сабой своеасаблівую федэрацыю напалову незалежных княстваў, якія падпарадкоўваліся вялікаму князю кіеўскаму. У некаторых з іх доўгі час захоўваліся мясцовыя княжацкія дынастыі. Кіеўскія князі імкнуліся замацаваць сваю ўладу і па магчымасці ліквідаваць мясцовыя княжанні, але барацьба за гэта была доўгай і расцягнулася на ўсё X ст. Аб'яднальнікам жа ўсіх усходнеславянскіх зямель у складзе Кіеўскай Русі стаў наўгародскі князь Уладзімір (960-1015). Ён ліквідаваў мясцовыя княжанні і пасадзіў у палітычных цэнтрах Русі сваіх сыноў. Пры Уладзіміры было таксама распачата ўмацаванне паўднёвых рубяжоў Русі для абароны ад качэўнікаў.

У 988 г. князь Уладзімір прыпяў хрышчэнне па грэчаскаму ўзору. У выбары веры немалую ролю адыгралі і практычныя меркаванні князя. 3 усіх суседніх дзяржаў тодькі; Візантыя мела ўнутраную стабільнасць і вяла паспяховую зпешнюю палітыку. Акрамя таго, грэчаская царква падтрымлівала і ўмацоўвала неабмежаваную ўладу імператара, з’яўляючыся поўнасцю залежнай ад яе. Прыняцце хрысціянства садзейнічала ўмацаванню ўлады феадалаў над сялянамі, наколькі сваім вучэннем асвячала феадальную ўласнасць і падпарадкаванасць уладзе. Хрысціянства садзейнічала ўмацаванню дзяржаўнай улады і тэрытарыяльнага адзінства Кіеўскай Русі, аказала вялікі ўплыў на фарміраванне і развіццё культуры ўсходніх славян. Яно мела і міжнароднае значэнне, паколькі з гэтага часу Кіеўская Русь станавілася роўнай іншым хрысціянскім краінам.

Узмацненне магутнасці феадалаў, рост гарадоў як цэнтраў мясцовых княжанняў вялі да змен у палітычнай сістэме. У X - ХІ ст. начале дзяржавы па ранейшаму стаяў вялікі князь. Аднак залежныя ад яго князі і баяры набылі буйныя зямельныя ўладанні ў розных частках Русі (у Ноўгарадзе, Чарнігаве і інш. ). Князі асобных феадальных цэнтраў умацавалі ўласны апарат улады і пачалі разглядаць свае княжанні як спадчынныя ўладанні.


2 Полацкае і Тураўскае княствы ў IX-XIII ст.


Полацкае княства з цэнтрам у горадзе Полацку было першай дзяржавай, якая ўзнікла на беларускіх землях.

Полацк займаў вельмі выгаднае становішча. Заходняя Дзвіна ў той час з’яўлялася часткай шляху «з варагаў у грэкі», па якім ішоў міжнародны гандаль Візантыі і Арабскага халіфата з усходнеславянскімі княствамі і скандынаўскімі краінамі. Полацк з умацаванага паселішча хутка ператварыўся ў моцны транзітны і гандлёвы цэнтр.

Акрамя таго, Полацкае княства знаходзілася паміж двума іншымі дзяржаўнымі ўтварэннямі ўсходніх славян — Кіеўскім і Наўгародскім княствамі. Кожнае з гэтых княстваў імкнулася заключыць саюз з Полацкам, каб разам мець эканамічную і ваенную перавагу ў рэгіёне. Вядома, што ў 907 г. Полацк быў саюзнікам Кіева, а полацкая дружына прымала ўдзел у паходзе кiеўскага князя Алега на сталіцу Візантыі — Канстанцінопаль (Царград). Паход скончыўся перамогай Кіева, а Канстанцiнопаль вымушаны быў плаціць даніну і Полацку.

У другой палове Х ст. летапісы згадваюць першага вядомага полацкага князя Рагвалода, які прыйшоў «з-за мора», княжыў у Полацкай зямлі і валадарыў ёю.

У гэты ж час Полацк становіцца ахвярай барацьбы за вярхоўную ўладу паміж наўгародскім князем Уладзімірам і яго братам, кіеўскім князем Яраполкам. Саюз з Полацкам мог стаць вырашальным у гэтай барацьбе, таму ў перыяд паміж 975 і 978 г. Уладзімір і Яраполк адначасова звярнуліся да полацкага князя з падобнай прапановай. Летапісы гэтую дыпламатычную акцыю спрошчана падаюць як сватанне вышэйзгаданых князёў да дачкі Рагвалода Рагнеды. Згодна з летапісам, Рагнеда выбрала Яраполка, дадаўшы пры гэтым, што яна не хоча выходзіць за Уладзіміра ― «сына рабыні» (Уладзімір быў пазашлюбным сынам кіеўскага князя). Але хутчэй за ўсё, выбар Рагнеды быў абумоўлены тым, што полацкі князь хацеў бачыць сваім палітычным саюзнікам больш уплывовага і моцнага кіеўскага князя.

Далей для Полацка падзеі разгортваліся вельмі трагічна.

У 980 г. Уладзіміру Святаславічу удалося захапіць Полацк. Рагвалод быў забіты, Рагнеда гвалтам узята Уладзімірам у жонкі. Яна нарадзіла яму сыпа Ізяслава. Згодна паданню, Рагнеда зрабіла няўдалы замах на жыццё Уладзіміра і была саслана разам з сынам у крэпасць, якая пазней стала вядомая як горад Ізяслаўль (Заслаўе). Потым, верагодна, Ізяслаў быў запрошаны палачанамі на княжанне ў Полацк. Такім чынам, была адноўлена кіруючая дынастыя полацкіх князёў.

У заканадаўчых адносінах Полацкая зямля кіравалася вечам. Веча запрашала князя, дамоўлялася з ім аб умовах яго княжання, прымала абавязковыя для насельніцтва рознага роду пастановы, назначала на пасады ўрадпікаў (чыноўнікаў), аб'яўляла вайну і заключала мір. У выпадку парушэння князем дагавора веча пазбаўляла яго паўнамоцтваў. Выканаўчая ўлада – князь і дружына – абараняла тэрыторыю, ажыццяўляла адміністрацыйнае кіраванне і г.д. Уступленне князя на прастол суправаджалася рытуалам прынясення клятвьі

Пасля смерці Ізяслава адзіным пераемнікам княжацкай улады ў Полацку становіцца яго малодшы сын Брачыслаў Ізяславіч. Князь Брачыслаў (1003 – 1044) і асабліва яго сын Усяслаў (1044-1101) фактычна не лічыліся з воляй кіеўскіх князёў і праводзілі самастойную палітыку. У барацьбе з кіеўскім князем Яраславам Мудрым за Ноўгарад Брачыслаў дабіўся перадачы яму гарадоў Віцебска і Усвят, якія стаялі на важным шляху са Скандынавіі ў Візантыю. Па Дзвіне палачане ажыццяўлялі экспансію на прыбалтыйскія землі, засноўвалі там цэнтры на збору даніны і кіраванню падуладным насельніцтвам. Паводле меркавання даследчыкаў, менавіта Брачыслаў заснаваў горад Браслаў, які размяшчаўся па мяжы балцкай і славянскай супольнасці.

Усяслаў Брачыславіч, які атрымаў прозвішча Чарадзей, некаторы час падтрымліваў мірныя адносінны з кіеўскімі князямі. Аднак як толькі паміж апошнімі пачаліся ўсобіцы, разгарнуў барацьбу за падпарадкаванасць Полацку Паўночнай Русі. У 1065 г. полацкія дружыны асаджалі Пскоў, а ў 1066 г. штурмам узялі Ноўгарад. У адказ на гэта тры князі браты Яраславічы на чале з кіеўскім князем Ізяславам пайшлі на Усяслава..

3 сакавіка 1067 г. па беразе ракі Нямігі адбылася страшэнная бітва. Усяслаў адступіў. Нягледзячы па выйграную бітву, князі Яраславічы прапанавалі мір і запрасілі Усяслава па перагаворы, гарантуючы яму бяспеку прысягай па крыжы. Усяслаў адправіўся на перагаворы з двума сынамі. Аднак Яраславічы найшлі на клятвапарушэнне, схапілі яго пад Оршай і адвезлі ў Кіеў. У 1068 г. кіяўляне, якія паўсталі супраць Ізяслава, вызвалілі Усяслава і зрабілі яго кіеўскім князем. Праз сем месяцаў ён вярнуўся на радзіму.

У час яго кіравання Полацкае княства дасягнула найбольшай магутнасці і найвышэйшай ступені незалежнасці. Пасля смерці Усяслава паміж яго сынамі вялася міжусобная барацьба, у якую ўмешваліся і іншыя князі. Найбольш моцным з удзелаў стаў Менскі. Тут княжыў Глеб Усяславіч, які ўсю сваю энергію накіроўваў па ўмацаванне і пашырэнне межаў Менскага княства. Гэта выклікала нездавальненне Кіева, якое прывяло да войнаў і плянення Глеба кіеўскім князем Уладзімірам Манамахам. Адносіны Полацка з паўднёварускімі князямі ў першаіі трэці XII ст. заставаліся вельмі вострымі. Гэта прывяло ў 1129 г. да таго, што кіеўскі князь Мсціслаў захапіў полацкіх князёў з сем’ямі ў палон і выслаў у Візантыю. Толькі праз дзесяць гадоў яны здолелі вярнуцца ў свае ўдзелы.

Палітычнае жыццё Полацка другой паловы XII ст. характарызавалася выступленнямі гараджан супраць князёў, барацьбой варожых груповак, зменай мясцовых князёў па полацкім троне.

У XII ст. Полацкая зямля складалася з удзельных княстваў: Віцебскага, Менскага, Заслаўскага, Лагойскага і інш., у якіх улада, абмежаваная вечам, належала прадстаўнікам полацкай дынастыі. Феадальная раздробленасць і бясконцая варожасць князёў аслаблялі Полацкую зямлю.



Тураўскае княства. У басейне ракі Прыпяць у Х ст. на аснове племяннога саюза дрыгавічоў утварылася Тураўскае княства. Пра раннюю гісторыю Тураўскага княства звестак няма. Упершыню цэнтр княства г. Тураў згадваецца ў "Аповесці мінулых гадоў" пад 980 г. Першым летапісна вядомым князем гэтай дзяржавы быў Тур, ад яго імя, згодна летапісу, насельніцтва празвалася тураўцамі.

Тураўскае княства таксама мела выгаднае геаграфічнае становішча, паколькі праз яго тэрыторыю праходзілі міжнародныя гандлёвыя магістралі.

Тураўскае княства, якое межавала з больш моцнай Кіеўскай дзяржавай, да 80-х гадоў Х ст., хутчэй за ўсё, заставалася самастойным, а ў 980-я гады трапіла ў залежнасць ад Кіева. Кіеўскі князь Уладзімір Святаславіч пакінуў кіраваць у Тураве свайго сына-намесніка Святаполка.

Грамадска-палітычны лад у Тураве меў свае асаблівасці. Тураўскія князі паводле роднасных сувязяў з кіеўскімі мелі права займаць кіеўскі трон. У такім выпадку ў Тураў прызначаўся княжацкі намеснік — пасаднік. Горадам і воласцю кіравала веча; ёсць звесткі, што веча нават выбірала епіскапа. Гэта было незвычайнай з’явай, паколькі епіскапаў па царкоўных законах павінен быў прызначаць мітрапаліт.

Аднак на развіццё Тураўскага княства вельмі адмоўна ўплывала адсутнасць сваёй правячай дынастыі. Прадстаўнікі розных княжацкіх родаў, якія займалі тураўскі прастол, не дбалі пра мясцовыя інтарэсы. У выніку такой палітыкі Тураўшчына нават губляла землі. Так, у 1142 г. Тураўскае княства страціла гарады Берасце, Драгічын, Клецк, Рагачоў, а ў 1155 г. — Мазыр.

Берасцейская зямля. Важным цэнтрам Сярэдняга Пабужжа з’яўляўся горад Берасце. Разам з гарадамі Кобрын, Камянец, Драгічын, Бельск, Мельнік тэрыторыя Берасцейскай зямлі ўяўляла сабой практычна адзіную ў сацыяльна-палітычных адносінах вобласць, нягледзячы на тое, што этнічны склад насельніцтва тут быў вельмі разнастайны.

Берасце адыгрывала ролю заходняга фарпоста на землях усходніх славян, і да сярэдзіны ХІІ ст. Берасцейская зямля ўваходзіла ў склад Тураўскага княства. За магчымасць мець уплыў на гэтую тэрыторыю ў другой палове ХІІ ст. змагаліся кіеўскія і галіцка-валынскія князі і нават польскія каралі. У выніку, як і Тураўскае княства, Берасцейская зямля ў другой палове ХІІ ст. трапіла ў залежнасць ад галіцка-валынскіх князёў.

Верхняе Панямонне з’яўлялася тэрыторыяй, на якой ад старажытнасці жылі балцкія плямёны яцвягаў, літвы і дайновы. Каланізацыя гэтых зямель славянамі ажыццяўлялася пазней за іншыя тэрыторыі. Верхняе Панямонне ўключала гарады Наваградак, Гародню, Ваўкавыск, Слонім і інш.

Як сведчаць летапісы, з канца Х ст. тэрыторыя Гарадзеншчыны трапіла ў сферу палітычных інтарэсаў кіеўскіх князёў: «на яцвягаў» хадзілі Уладзімір Святаслававіч і Яраслаў Мудры. Апошні ў 1044 г. заснаваў Наваградак.

Некаторы час Верхняе Панямонне знаходзілася ў палітычным падпарадкаванні Галіцка-Валынскага княства. Аднак у першай трэці ХІІ ст. у летапісах паведамляецца аб самастойным гарадзенскім князі Усеваладку (1116–1141), які ў 1127 г. прымаў удзел у паходзе на Полацк. Гэты факт сведчыў пра тое, што Гародня ўжо была цэнтрам удзельнага княства. Дынастычныя шлюбы звязвалі гарадзенскіх князёў з кіеўскімі, і яны перыядычна арганізоўвалі сумесныя ваенныя паходы.

У сярэдзіне ХІІІ ст. Верхняе Панямонне адыграла знакавую ролю ў гісторыі Беларусі, паколькі менавіта гэтыя землі сталі тэрытарыяльным ядром новай дзяржавы, вакол якой перад пагрозай знешніх ворагаў пачалі аб’ядноўвацца аслабленыя ўдзельныя ўсходнеславянскія княствы.

Такім чынам, у перыяд ІХ – ХІ ст. развіццё беларускіх зямель характарызавалася ўзнікненнем на іх тэрыторыі раннефеадальных княстваў-дзяржаў, для якіх быў уласцівы прынцып арганізацыі насельніцтва не на падставе кроўных сувязяў, а па тэрытарыяльнай прыкмеце. Пазней працэс утварэння і развіцця дзяржаў-княстваў змяніўся феадальнай раздробленасцю (1101 – сярэдзіна ХІІІ ст.) — з'явай, якая была характэрнай для ўсіх краін, якія развіваліся па шляху феадалізму.

У сярэдзіне ХІІ ст. на землях Беларусі пачынаецца перыяд феадальнай раздробленасці–працэс падзелу раннефеадальных дзяржаў на ўдзельныя княствы. Паглыбленне феадальнай раздробленасці суправаджалася міжусобнымі войнамі. Дробныя князі таксама прагнулі самастойнасці і са сваімі землямі і дружынамі выходзілі з-пад улады кіраўнікоў удзелаў.

Феадальная раздробленасць мела станоўчыя і адмоўныя вынікі. На першым этапе падзел вялікіх княстваў на асобныя ўдзелы ствараў спрыяльныя ўмовы для росту гарадоў, развіцця рамёстваў і культуры, удасканалення гаспадаркі. Аднак перманентнае вядзенне разбуральных міжусобных войнаў стала адмоўна адбівацца на гаспадарчым жыцці. Да таго ж, раз’яднаныя ўдзелы не маглі аказаць належнага адпору знешнім захопнікам. Толькі напрыканцы ХІІ ― пачатку ХІІІ ст. пад пагрозай знешніх ворагаў на беларускіх землях сталі праяўляцца тэндэнцыі да палітычнай і эканамічнай кансалідацыі.


3 Утварэнне ВКЛ. Асаблiвасцi дзяржаўнага i сацыяльна-эканамiчнага ладу.

У пачатку ХІІІ ст. дзяржаваўтваральныя працэсы на землях Беларусі перамясціліся з Полацка на тэрыторыю Наваградскай зямлі. Аб’яднанне вакол яго самастойных удзельных княстваў паклала пачатак з’яўленню новай дзяржавы — Вялікага княства Літоўскага (ВКЛ).

Сярод асноўных прычын, якія знаходзіліся ў аснове працэса ўтварэння адзінай цэнтралізаванай дзяржавы, можна вылучыць наступныя:
Развіццё сельскагаспадарчай вытворчасці, рамяства, гандлю, рост гарадоў, іх размяшчэнне на важных гандлёвых шляхах спрыяла ўзбагачэнню мясцовай эканамічнай і палітычнай эліты, якая і стала ініцыятарам утварэння новай дзяржавы, каб абараніць сваю маёмасць і статус. Акрамя таго, назапашаныя і новыя рэсурсы дазвалялі арганізаваць абарону і пашырэнне дзяржавы.

Паглыбленне сацыяльнай дыферэнцыяцыі грамадства, сацыяльных супярэчнасцей паміж саслоўямі. Сацыяльныя супярэчнасціі сілавыя спосабы іх вырашэння выклікалі патрэбу ў грамадскім парадку. У самім феадальным саслоўі таксама абвастралася барацьба за панаванне. Усё гэта выклікала грамадскую патрэбу ва ўтварэнні дзяржавы, якая б заканадаўча абмежавала разбуральныя працэсы, якія праяўляліся ў знішчэнні людзей і матэрыяльных каштоўнасцей.

Неабходнасць барацьбы са знешняй небяспекай. Такая небяспека зыходзіла найперш ад мангола-татараў і крыжакоў, а таксама галіцка-валынскіх і польскіх князёў. Некаторыя даследчыкі лічаць, што менавіта знешняя пагроза з боку Арды і рыцарскіх ордэнаў была асноўным штуршком да ўтварэння дзяржавы.

Першай сталіцай Вялікага княства Літоўскага стаў Навагародак. Як сведчаць археалагічныя даслсдаванні, у XII - XIII ст. Навагародская зямля дасягнула значнага эканамічнага і культурнага развіцця, а сам Новагародак стаў багатым горадам і моцнай крэпасцю.

Наваградак стаў цэнтрам новага дзяржаваўтваральнага працэсу, у выніку якога з’явілася адна з самых буйных дзяржаў тагачаснай Еўропы — Вялікае княства Літоўскае.

Праблема ўтварэння ВКЛ канчаткова не вырашана ў гістарыяграфіі, аб чым сведчыць наяўнасць многіх канцэпцый. Іх узнікненне было звязана з рознай палітычнай кан’юнктурай і недакладнай лакалізацыяй Літвы летапіснай. Тэрмін «Літва» ўпершыню ўпамінаецца ў пісьмовых крыніцах пад 1009 г. Большасць беларускіх даследчыкаў лічаць, што Літва летапісная знаходзілася на балцка-славянскім памежжы і займала тэрыторыю паўночнага захаду сучаснай Беларусі і паўднёвага ўсходу сучаснай Літвы.

Утварэнне ВКЛ як моцнай цэнтралізаванай дзяржавы было заканамерным этапам у развіцці не толькі ўсходнеславянскіх, але і балцкіх зямель, гэта быў жыццёва неабходны сімбіёз для двух бакоў. ВКЛ узнікла і развівалася на шырокай тэрытарыяльна-этнічнай аснове і стала калыскай утварэння многіх народаў.

Працэс станаўлення ВКЛ быў працяглым і складаным. Ён адываўся больш за стагоддзе – з другой чвэрці XIII па трэцюю чвэрць XIV ст. Аб’яднанне праходзіла рознымі шляхамі, у тым ліку і шляхам захопу, але ён не быў галоўным

Утварэнне Вялікага княства Літоўскага звязана з дзейнасцю князя Міндоўга (сярэдзіна 1230-х гг. , калі ён упамінаецца як князь Літвы – 1263). Амаль няспынная барацьба маладой дзяржавы з кааліцыяй Лівонскага ордэна, Галіцка-Валынскага княства, жамойцкіх, літоўскіх і яцвяжскіх князёў прымусіла Міндоўга пайсці на прымірэнне і саюз з Лівонскім ордэнам. У 1251 г. князь быў ахрышчаны па каталіцкаму абраду, у 1253 г. каранаваўся ў Новагародку каралеўскаіі каронай, прысланай ад імя Папы Рымскага Інакепція IV (Міндоўг – адзіны кароль ВКЛ). Міндоўг аб’яднаў Літву з Новагародскім княствам.

У 1263 г. Міндоўг быў забіты ў выніку змовы варожых яму князёў з літоўскага асяроддзя.

Вялікім князем стаў сып Міндоўга Войшалк (1264-1267). Ён абапіраўся на беларускіх баяр і галіцка-валынскіх князёў, заваяваў балцкія землі, аб'яднаў славянскія Новагародскую, Пінскую, Полацкую і Віцебскую землі. У 1267 г. Войшалк адмовіўся ад тропа і найшоў у манастыр, перадаўшы уладу свайму швагру галіцкаму князю Шварну Данілавічу (1267-1270). Вялікі князь Трайдзепь (1270-1282), які прыйшоў на змену Шварну, вёў барацьбу супраць літоўскіх феадалаў і Галіцка-Валынскага княства, якое імкнулася замацавацца па Новагародчыне. У канцы ХІІІ ст. вялікім князем стаў Віцень (1295-1316). У 1307 г. пры Віцені да ВКЛ шляхам дагавора і на правах аўтаноміі было далучана Полацкае княства. Лічыцца, што пры Віцені «Пагоня» стала агульнадзяржаўным гербам ВКЛ.

Пашырэнне тэрыторыі ВКЛ у XIV ст. Вялікае княства Літоўскае значна пашырылася і ўключыла ў сябе амаль ўсю тэрыторыю сучаснай Беларусі пры вялікім князю Гедыміне (1316-1341). Яно стала называцца Вялікае княства Літоўскае і Рускае, дзе рускімі называліся землі Падняпроўя. У 1320 г. у склад ВКЛ увайшла Віцебская зямля, у 1320-1330я гг. Берасцейская зямля, Менскае княства і Турава-Пінская зямля. У 1323 г. Гедымін перанёс сталіцу дзяржавы ў Вілыню. Пасля смерці Гедыміна вялікім князем стаў Альгерд (1345-1377), саправіцелем ягоны брат Кейстут. Альгерд удвая павялічыў дзяржаву, зрабіўшы яе адной з мацнейшых у Еўропе. У 1363 т. Альгерд разбіў татараў у бітве на Сініх водах і далучыў да ВКЛ Кіеўскую, Чарнігава-Северскую, Падольскую Валынскую землі, Мазырскую і Брагінскую воласці. Было падначалена Смаленскае княства, далучаны жамойцкія землі.

Дынастычная і рэлігійная барацьба. Пасля смерці Альгерда абвастрыўся канфлікт паміж Кейстутам і Ягайлам Альгердавічам, які па волі бацькі стаў вялікім князем літоўскім (1377-1392).

Ягайла, каб замацаваць сваю ўладу і атрымаць польскую карону, заключыў з Польшчай у 1385 г. Крэўскую унію (пагадненне, саюз).

Ягайла адпаведна уніі перахрысціўся ў каталіцтва, абавязаўся аб’яднаць Польшчу з Літвою, ахрысціць язычнікаў-літоўцаў, даў правы па валоданне і поўнае распараджэнне зямлёй феадалам-католікам узамен на права стаць польскім каралём, узяўшы шлюб з польскай каралеўнай Ядзвігай.

Пасля працяглай барацьбы з незадаволенымі феадаламі Ягайла прызнаў свайго стрыечнага брата Вітаўта Кейстутавіча вялікім князем літоўскім (1392-1430).

Саюз Польскага кралеўства і ВКЛ дазволіў 15 ліпеня 1410 г. нанесці сакрушальнае паражэнне Тэўтонскаму ордэну ў Грунвальдскай бітве.

У гады праўлення Вітаўта беларуска-літоўская дзяржава ВКЛ дасягнула найвышэйшай магутнасці, займала найбольшую ў сваёй гісторыі тэрыторыю.

Пасля смерці Вітаўта вялікімі князямі літоўскімі былі Свідрыгайла Альгердавіч (1430-1436), Жыгімонт Кейстутавіч (1432-140). У гэты перыяд ВКЛ перыжыла феадальную грамадзянскую вайну, вынікам якой стала ўраўнанне ў правах феадалаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнанняў.

У 1440-1492гг. княжыў Казімір Ягайлавіч, вакол якога склалася рада вопытных дзяржаўных дзеячаў. Яны сталі называцца “паны-рада” і прыймалі актыўны удзел у абмеркаванні дзяржаўных спраў. У 1447 г. Казімір быў выбраны польскімі феадаламі каралём.

Перад ад'ездам у Кракаў на каранацыю ў 1447 г. Казімір выдаў прывілей, у якім абавязаўся не парушаць цэласнасці ВКЛ, гарантаваў замяшчэнне свецкіх і духоўных пасад толькі ліцвінскімі феадаламі, гарантаваў іх маёмасныя правы.

Пасля смерці Казіміра вялікім князем стаў яго сын Аляксандр(1492-1506). Пры яго абранні паны-рада паставілі ўмовы аб абмежаванні велікакняжацкай улады: усе найважнейшыя дзяржаўныя справы (абарона краіны, міжнародныя адносіны, выданне закопаў, разгляд найважнейшых судовых спраў) вялікі князь павінны быў вырашаць разам з радай.

У склад Рады ўваходзілі: віленскі біскуп, ваяводы, кашталяны, некаторыя старосты, маршалак земскі, канцлер, падскарбі земскі, гетман, іншыя прыдворныя чыны, а таксама некаторыя буйныя феадалы па асабістых запрашэннях. Ваяводы ўзначальвалі адміністрацыйныя, гаспадарчыя, ваенныя і судовыя органы ваяводства; гетман адказваў за камплектаванне войска ВКЛ і камандаваў усімі ўзброенымі сіламі дзяржавы ў выпадку, калі іх не ўзначальваў сам вялікі князь; канцлер загадваў дзяржаўнай канцылярыяй і захоўваў дзяржаўную пячатку, пад яго наглядам афармляліся ўсе пастановы і прывілеі; кашталян камандаваў войскам галоўнага замка ваяводства, а пры адсутнасці ваяводы ― усімі ўзброенымі сіламі ваяводства; маршалак земскі − адна з вышэйшых службовых пасад у ВКЛ, старшыня на пасяджэннях сойма і Рады, сачыў за этыкетам і парадкам падчас афіцыйных цырымоній; падскарбі загадваў дзяржаўнымі фінансамі і даглядаў скарб, вёў дакладны ўлік прыбыткаў і выдаткаў; староста ― кіраўнік адміністрацыі ў павеце. Беларусь не паўтараліся.

Для вырашэння найбольш важных дзяржаўных справаў (выбары князя, пытанні вайны і міра, арганізацыя абароны, прызначэнне надзвычайных падаткаў і інш.) з ХV ст. пачаў збірацца вальны сойм. Ён з’яўляўся органам саслоўна-прадстаўнічай дэмакратыі ў ВКЛ. Першапачаткова сістэмы прадстаўніцтва не існавала, і на сойм, як правіла, запрашалася ўся шляхта. Але з 1512 г. было ўведзена ў практыку вылучэнне на вальны сойм па 2 дэпутаты (паслы) ад кожнага павета

Пры Аляксандры пачаліся войны з Маскоўскай дзяржаваіі і працягваліся ўсё XVI ст. У гэты ж час узмацніліся і татарскія набегі, але пасля разгрому татараў у 1506 г. пад Клецкам буйныя татарскія папады па

Пасля смерці Аляксандра на велікакняжацкі трон быў абраны яго малодшы брат Жыгімонт, які ўвайшоў у гісторыю як Жыгімонт I Стары (1506-1548). Каб захаваць персанальную унію паміж дзяржавамі, польская шляхта выбрала Жыгімонта каралём. Аднавіліся войны з Маскоўскай дзяржавай.

Яшчэ пры жыцці Жыгімопта Старога ў 1529 г. вялікім князем быў выбраны яго дзевяцігадовы сын Жыгімонт ІІ Аўгуст. Праз два месяцы і польскі сейм выбраў яго каралём. У 1548 г. памёр Жыгімонт Стары і паўпапраўным польскім каралём і вялікім князем літоўскім стаў Жыгімонт II Аўгуст (1548-1572). Ён правёў адміністрацыйную і ў 1557г. гаспадарчую рэформы

Эпоха Адраджэння, Рэфармацыя, Асветніцтва. Беларусь у складзе ВКЛ уяўляла сабою рэгіён, адкрыты для знешняга культурнага ўздзеяння. У першую чаргу гэта датычылася кантактаў з Заходняй Еўропай, чые дасягненні ў развіцці літаратуры, архітэктуры і мастацтва разглядаліся і айчынным грамадствам у якасці выдатнага прыкладу для пераймання. З канцаXV ст. ў Беларусі ўсё большую папулярнасць сталі атрымліваць гуманістычныя ідэі італьянскага Рэнесансу. Іх першай праявай у рэгіёне стаў пачатак кнігадрукавання і пераклад па родную мову шырока вядомых кніг рэлігійнага зместу. У Беларусі гэту справу распачаў Ф. Скарына з Полацка (каля 1490 -каля 1551), які атрымаў выдатную па тых часах адукацыю ў Кракаўскім і Падуанскім універсітэтах. Менавіта ён па працягу 15171519 гг. выдаў у Празе 23 кнігі Старога Запавету. Пасля ж свайго пераезду ў Вільню Ф. Скарына арганізаваў першую ў ВКЛ друкарню, у якой убачылі свет «Малая надарожная кніжыца» (1522)і «Апостал» (1525). У пачатку – сярэдзіне ХVІ ст. на Беларусь пашырыўся рух за рэфармацыю каталіцкай царквы, вядомы у Заходняй Еўропе як Рэфармацыя. Тут з’явіліся пратэстанцкія цэрквы, перад усім – кальвінісцкая. Да яе у другой палове ХVІ ст. далучылася значная частка шляхты, у тым ліку і Радзівілы. У супрацьвагу рэфармацыйнаму руху у ВКЛ дзейнічалі каталіцкія духоўныя ордэны, у тым ліку былі запрошаны і езуіты (Таварыства Ісуса). У канцы ХVІ ст. рэфармацыйны рух пайшоў на заняпад, а у 1596 г. на царкоўным саборы ў Берасці была створана аб’яднаная (уніяцкая) Грэка-каталіцкая царква.

4 Утварэнне Рэчы Паспалiтай. Крызiс i тры падзелы дзяржавы.

У 1569 г. ВКЛ, якое знаходзілася ў цяжкім стане з-за вайны з Маскоўскай дзяржавай, заключыла з Польшчай новую унію. Стваралася канфедэрацыйная дзяржава “Рэч Паспалітая абодвух народаў”.

Яна з’яўлялася адной з буйнейшых краін Еўропы. Рэч Пасналітая аказвала ўплыў практычна на ўсе важнейшыя падзеі ў Еўропе ў другой палове XVI - XVII ст. Яе ўзброеныя сілы неаднаразова распачыналі ваенныя дзеянні супраць Маскоўскай дзяржавы, доўгі час утрымлівалі Смаленск, атрымалі бліскучую перамогу пад Венай над турэцкім войскам.

Аднак пачынаючы з 1648 і да 1717 г. Рэч Паспалітая вымушана была знаходзіцца ў стане амаль бесперапынных войнаў. Ёй давялося весці шматлікія войны з Расіяй, Швецыяй, Асманскай імперыяй, крымскімі татарамі.

Пастаянныя войны, якія вяла Рэч Паспалітая ў першай палове XVII ст. , прывялі да таго, што на ўкраінскіх і беларускіх землях склаліся напружаныя сацыяльна-палітычныя абставіны. Узмацніўся феадальны прыгнёт. Значная частка насельніцтва была незадаволена Контррэфармацыяй і рэалізацыяй царкоўнай уніі. Асабліва небяспечнай сілай для польскага ўрада ў гэты час стала запарожскае казацтва.

У 1648 г. гетманам запарожскага войска быў абраны Б. Хмяльніцкі, які меў за мэту стварыць незалежную ад польскага ўрада Украіну і ўзначаліў паўстанне украінскіх казакаў і сялян. Хмяльніцкі, каб не пусціць войска Вялікага княства Літоўскага на Украіну, накіраваў у Беларусь казацкія атрады. Восенню 1648 г. казацка-сялянскімі сіламі былі захоплены Гомель, Бабруйск, Мазыр, Тураў, Пінск і інш. У адказ кіраўніцтва Рэчы Паспалітай накіравала на поўдзень Беларусі войска на чале з Янушам Радзівілам. За першую палову1649 г. былі заняты амаль усе беларускія гарады, якія знаходзіліся ў руках паўстанцаў. 31 жніўня 1949 г. пад Лоевам адбылася буйнейшая бітва, у якой казацка-сялянскае войска было разбіта.

У жніўні 1649 г. было заключана Збораўскае перамір’е, якое прыпыняла ваенныя дзеянні. Аднак праціўнікі збіралі сілы для іх працягу. Рашучая бітва адбылася 6 ліпепя 1651 г. зноў пад Лоевам. Казацкая армія пацярпела паражэнне. Да восені 1651 г. паўстанцкі рух на беларускіх землях быў канчаткова задушаны. На Украіне вайна працягвалася. Б. Хмяльніцкі, убачыўшы бесперспектыўнасць самастойнай барацьбы з Польшчай, пайшоў на прызнанне пратэктарата Расіі. Ён быў зацверджаны ў 1654 г. на Пераяслаўскай радзе.

Вясной 1654 г. Масква, якая імкнулася да пашырэння сваіх межаў, аб’явіла вайну Рэчы Паспалітай. Спачатку ваенныя дзеянні разгортваліся паспяхова для Расіі. Ужо ў хуткім часе быў узяты Смаленск і яшчэ 33 гарады Беларусі: Полацк, Орша,Чавусы, Крычаў, Шклоў, Гомель і інш. Без бою здаўся адзін з буйпейшых гарадоў Беларусі Магілёў. Летам 1655 г. была занята цэнтральпая і значная частка Заходняй Беларусі, была захоплена сталіца Вялікага княства Літоўскага Вільня. Цяжкае становішча для Рэчы Паспалітай вырашыў выкарыстаць шведскі кароль. Летам 1655 г. яго войскі напалі па Польшчу. У гэты час антырасійскія выступленні пачалі прымаць характар народнай вайны. Да лета 1659 г. яна ахапіла амаль усю тэрыторыю Беларусі. Акрамя таго, разгарнулася жорсткая барацьба паміж расійскімі войскамі і казакамі. Адначасова працягваліся ваенныя дзеянні супраць Швецыі. Рэчы Паспалітай ўдалося заключыць мір са Швецыяй коштам страты валоданняў ў Прыбалтыцы. Аб’яднаныя сілы Кароны і ВКЛ былі кінуты на вызваленне Беларусі. Да канца 1662 г. асноўная тэрыторыя Беларусі была вернута. У далейшым вайна вялася з пераменным поспехам і пасля працяглых перамоў скончылася падпісаннем у 1667 г. Андрусаўскага перамір’я. У адпаведнасці з яго ўмовамі Беларусь заставалася ў складзе Рэчы Паспалітай, аднак да Расіі адыходзілі Смаленскае ваяводства, Левабярэжная Украіна і Кіеў. Акрамя таго, Расія дабілася ўключэння артыкула аб абароне інтарэсаў праваслаўнага насельніцтва Рэчы Паспалітай.

Вайна мела катастрафічныя вынікі для Беларусі. Колькасць насельніцтва скарацілася з 2,9 млн. чалавек да 1,4 млн. Большасць гарадоў і сёл былі зруйнаваны або разрабаваны.

Працяглыя войны і ваенныя паражэнні ў гэты перыяд прывялі да таго, што міжнароднае значэнне краіны было страчана. Узмацнілася ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы замежных краін. Становішча Рэчы Паспалітай ускладнялася і эканамічным заняпадам.У стане крызісу апынуліся сельская гаспадарка, рамяство і гандаль.

Цяжкае становішча ў краіне было выкарыстана магнатамі і шляхтай. Набыццё імі ўсё новых правоў і прывілегій, а таксама прынцып свабоднага абрання каралёў прывялі да ўсталявання палітычнай анархіі. Дзейцасць вышэйшых органаў улады была паралізавана, работу дзяржаўных чыноўнікаў нхто не кантраляваў. Узмацніліся супярэчнасці ў рэлігійным жыцці.

Усё гэта прывяло да таго, што палітычны і эканамічны крызіс у краіне з цягам часу перайшоў у хранічны. Выйсця з яго Рэч Паспалітая так і не змагла знайсці. Цяжкія наступствы гаспадарцы і грамадству ВКЛ нанесла Паўночная вайна.

У ХVІІІ ст. палітычны крызіс і ўмяшальніцтва суседніх краін ўсё больш павялічваліся. Абранне у 1764 г. новага караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага пачала перыяд рэформ, але выклікала супрацьдзеянне з боку кансерватыўнай шляхты і дзяржаў-суседзяў. Вынікам іх сталі падзелы Рэчы Паспалітай паміж Прусіяй, Аўстрыяй і Расіяй у 1772, 1793.

У адказ на падзелы патрыятычныя сілы Рэчы Паспалітай на чале з Т.Касьцюшкам узнялі паўстанне супраць захопнікаў. На тэрыторыі Беларусі і Літвы паўстанцаў узначальваў Я.Ясінскі. Да паўстання далучылася частка сялян – “касінераў”. Аднак сілы былі няроўныя. Рускія войскі на чале з А.Суворавым штурмам ўзялі Варшаву, Ясінскі загінуў у баі, паранены Касьцюшка патрапіў у палон. Па здушэнні паўстання у 1795 г. адбыўся трэці падзел Рэчы Паспалітай. Яна спыніла сваё існаванне, а беларускія землі увайшлі ў склад Расійскай імперыі.


Літаратура да тэмы:

  1. Алексеев Л.В. Полоцкая земля в ІХ–ХІІІ вв. – М., 1966.

  2. Галубовіч В.І. Эканамічны стан, побыт і гандаль Старажытнай Беларусі (ІХ – ХІІІ стст.). – Мінск: Экаперспектыва, 1997.

  3. Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1. Старажытная Беларусь: Ад пачатковага засялення да сярэдзіны ХІІІ ст. – Мінск: Экаперспектыва, 2000.

  4. Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беларусь у перыяд Вяликага княства Літоўскага. – Мінск: Экаперспектыва, 2008.

  5. Гісторыя сялянства Беларусі: У 3 т. Т. 1. Гісторыя сялянства Беларусі ад старажытнасці да 1861 г. – Мінск: Беларуская навука, 1997.

  6. Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі. – Мінск: Экаперспектыва, 1997.

  7. Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца ХVІІІ стагоддзя. – Мінск, 2001.

  8. Штыхаў Г.В. Старажытныя дзяржавы на тэрыторыі Беларусі. – Мінск, 1999.

  9. Беларускія летапісы і хронікі. – Мінск, 1997.

  10. Вішнеўскі А.Ф., Юхо Я.А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі ў дакументах і матэрыялах. – Мінск, 1998.

  11. Ермаловіч М.І. Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоўскае. – Мінск, 2000.

  12. Копысский З.Ю. Экономическое развитие городов Белоруссии в ХVІ ­– первой половине ХVІІ вв. – Минск, 1966.

  13. Краўцэвіч А.К. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. – Мінск, 1998.

  14. Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. – Мінск, 1994-1995.

  15. Насевіч В.Л. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. – Мінск, 1993.

  16. Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца ХVІІІ стагоддзя. – Мінск, 2001.

  17. Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. – Мінск, 1992.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка