De islamitische strijd tegen het kwaad in: Rob Wiche (red.)




Дата канвертавання19.04.2016
Памер46.77 Kb.


De islamitische strijd tegen het kwaad
in: Rob Wiche (red.), Des Duivels: Het Kwaad in Religieuze en Spirituele Tradities, Leuven/Voorburg (Acco) 2005, pp. 96-111.
De Koran kent twee verhalen die een aanwijzing geven over het juiste antwoord op de vraag waar, volgens de islam, het kwaad vandaan komt. Het eerste verhaal is een onderdeel van een van de scheppingsverhalen die de Koran bevat, en is te vinden in Soera (“hoofdstuk”) 2, vers 30-39. Deze verzen beginnen met het schetsen van een scène die in de Bijbel niet voorkomt, maar die toch zo veel bijbelse elementen bevat dat hij voor Westerse lezers onmiddellijk begrijpelijk is. De Koran gebruikt in deze passage overigens, net als het Nederlands, makkelijk herkenbare vormen van de beide bijbelse benamingen ‘Duivel’ en ‘Satan’. Het Arabische ibliis, van het Griekse diabolos waar ook het Nederlandse woord ‘Duivel’ van is afgeleid, wordt in Koran 2:34 gebruikt. Direct daarna (2:36) gebruikt de Koran het Arabische shaytaan dat net als ons woord ‘Satan’ van het Hebreeuws is afgeleid.

De Koran vertelt in Soera 2 dat God de engelen meedeelt dat hij het plan heeft opgevat de mens te gaan scheppen. De engelen reageren door God te waarschuwen dat de mens verderf zal brengen, en bloed zal gaan vergieten, terwijl zij, de engelen zelf, zich bezig houden met het lofprijzen van God. Ruw vertaald wordt hier de mens met al zijn kwaad- en slechtheden gecontrasteerd met de zondeloze engelen (vers 30).

De Koran gaat (althans in dit verhaal) voorbij aan het moment zelf van de schepping van de mens, en schakelt over naar hoe God aan Adam “alle de namen” onderwijst. Dit contrasteert met Genesis 2:20, waar het juist Adam zelf is die de dieren hun namen geeft. Vervolgens toont God de zaken die zojuist een naam hebben gekregen aan de engelen, en daagt hen uit hem te vertellen hoe de namen van die zojuist benoemde zaken luiden. Uiteraard moeten de engelen toegeven dat zij dat niet weten (vers 31 en 32). Daarna krijgt Adam de opdracht de engelen een lesje te leren en hen over de namen te onderrichten (vers 33). Dat doet Adam dan ook.

De kern van het verhaal zit in vers 34. God geeft nu aan de engelen de opdracht zich voor Adam ‘neder te werpen’, zich voor Adam ‘neer te buigen’. Hoewel knielen of zich neerbuigen voor iemand nauwelijks anders kan worden opgevat dan als een erkenning van de superioriteit van die ander, gehoorzamen de engelen wel, en ‘werpen ze zich neder’. Dan volgt een verrassing: een van de engelen, Ibliis genaamd, weigert.

Zoals 2:34 geformuleerd is, lijkt het te suggereren dat de Duivel oorspronkelijk deel heeft uitgemaakt van de engelenschare, maar Koran 18:50 vertelt hetzelfde incident in nagenoeg dezelfde bewoordingen, maar wekt daarentegen de indruk dat de Duivel van oorsprong een demon (Arabisch: Jinn) is. Uiteraard hebben moslimse schriftgeleerden eeuwenlang elke mogelijke druppel betekenis willen persen uit dit verschil tussen deze twee teksten die bijna geheel overeenkomen maar waar 2:34 de engelen noemt, noemt 15:80 de demonen. Een populaire oplossing voor dit probleem is te stellen dat de Satan weliswaar van oorsprong een engel is, maar dat zijn machten die van een demon of jinn geworden zijn.

Moderne Westerse geleerden zouden het minieme onderscheid in woordkeus tussen 18:50 en 2:34 eerder gebruiken om te proberen gevolgtrekkingen te maken over de tekstgeschiedenis van de Koran: volgens hen wijst zo’n klein verschil er eerder op dat de tekst van de Koran pas geleidelijk aan in zijn huidige vorm gestabiliseerd is, en oorspronkelijk meer varianten gekend heeft dan thans het geval is. Moslims zullen zulke filologische speculatie afwijzen. De islam leert immers dat de overlevering van de tekst van de Koran feilloos verlopen is. Deze foutloosheid is een gewichtige zaak, want alleen wanneer het woord van God zonder mankementen is doorgegeven, kunnen de gelovigen vertrouwen op de beloften die de Koran doet: voor de gelovigen een paradijselijk leven in het hiernamaals, en het hellevuur voor de ongelovigen.

Dan volgt aan het slot van vers 34 de clou: Door de weigering om het goddelijke bevel zich voor Adam neer te buigen op te volgen, wordt de Duivel een kaafir. Het woord kaafir wordt normaliter met “ongelovige” vertaald. Uit de inhoud van het boek ‘Jihad in de polder’ (2004) van Siem Eikelenboom mogen we afleiden dat dit woord ook tot bepaalde vormen van het Nederlands is doorgedrongen. In dit boek duidt een Nederlands sprekende moslim, een onderwijzer op een islamitische basisschool, een Nederlands autochtoon niet-moslims meisje aan als “een kafirmeisje”. Misschien dat ook het Nederlandse woord ‘kaffer’ van het Arabische kaafir is afgeleid. Hoe het ook zij, alle mij bekende Koranvertalingen vertalen het laatste woord van vers 34 als “ongelovig”, bijvoorbeeld:
He was of those who reject Faith (Yusuf Ali).

and so became a disbeliever (Pickthal).

he was one of the unbelievers (Shakir).

Want hij was een van de ongelovigen (Leemhuis).

Hij werd van de ongelovigen (Kramers).
De vertaling van Kramers staat hier wat de zinsbouw aangaat trouwens het dichtst bij het Arabisch. Zoals wel vaker bij deze uitstekende baanbrekende vertaling wordt hij pas begrijpelijk wanneer je naar de originele Arabische tekst hebt gekeken – wat iemand die een vertaling nodig heeft misschien niet zo snel zal doen.

Het is natuurlijk enigszins dwaas om (zoals de vertalers eenstemmig doen) te willen beweren dat de Satan, nadat hij een twistgesprek met God gevoerd heeft, na afloop van dit twistgesprek plotseling een ongelovige is geworden, iemand die niet (of: niet meer) in het bestaan van God gelooft. De Satan heeft volgens het verhaal immers zo juist nog zelf met God gesproken, een voorrecht dat weinig stervelingen beschoren is. De juiste vertaling van kaafir moet daarom eerder iets luiden als “vijand van God”, “tegenstander van de plannen die God voor de mens heeft”, “lid van de anti-God partij”.

Zo’n vertaling sluit nauw aan bij de oorspronkelijke Arabische betekenis van het woord kaafir: “ondankbaar”, wat zich dan ontwikkeld heeft tot “ondankbaar jegens Gods weldaden”. Afgezien van de geneugten van de schepping is naar moslims inzicht de openbaring van de Koran een van Gods belangrijkste weldaden jegens de mens, zodat nu nog maar een kleine stap is naar de vertaling “ongelovige”, “iemand die ondankbaar is voor de openbaring van de Koran en de geboden van de islam”. Het slot van vers 34 moet daarom ook eerder begrepen worden als “Hierdoor werd de Satan iemand die ondankbaar is voor Gods goede gaven aan de mens zoals de geneugten van de schepping en de leefregels van de islam, hij werd iemand die Gods plannen met de mens weerstreeft en tegenwerkt”.

In het gewone dagelijkse moslimse spraakgebruik worden de niet-moslims als kuffaar aangeduid. Kuffaar is het Arabische meervoud van kaafir. Dat woordgebruik verwijst naar de wijdverbreide opvatting dat de niet-moslims, onder de leiding van de Satan, geïnspireerd door de Duivel, die één van hen is, Gods plannen met de mens, dus de islam, weerstreven, afwijzen en tegenwerken. De oorsprong en de belichaming van het kwaad zijn nu duidelijk: de niet-moslims en hun duivelse Satan. Zij zijn immers per definitie anti-islamitisch, islamofoob, vijanden van God en van alles wat goed is. Alleen door moslim te worden, kan de mens deserteren uit de legerscharen van de Duivel en de Satan, en zich voegen bij de partij van God. Het is een interessante opvatting, maar voor de vreedzame coëxistentie van moslims en niet-moslims zijn zulke opvattingen, hoe interessant ook, niet bevorderlijk. Het is in het licht van dergelijke opvattingen eigenlijk een wonder dat het tussen moslims en niet-moslims zo vaak goed gaat.

Het verhaal zwenkt in vers 35 naar de volgende scène: God plaatst Adam en Eva in het Paradijs, en verbiedt hen “deze boom” te benaderen. De manier waarop de Koran dit verhaal vertelt zou onbegrijpelijk zijn voor wie het verhaal van Genesis 2:16-17 niet kent. Kennelijk richtte de Koran zich, in Mekka (612-622?) en in Medina (622-632?), tot een publiek dat de bijbelse vertellingen min of meer kende. Eva die als verleidster Adam van de appel laat eten speelt in het verhaal zoals dat hier verteld wordt geen rol. Vers 36 stelt daarentegen direct aan het begin “Toen deed Satan hen misstappen”. Mogen we hier uit concluderen dat het kwaad niet in de mens zelf zit ingebakken, maar dat het de Satan is, en zijn trawanten, die, steeds weer opnieuw, de mens verleiden tot het doen van kwaad?

Het verhaal besluit met de goddelijke belofte te zijner tijd “een leidraad” aan de mens te zullen schenken, hem “rechte leiding” te geven. Wanneer de mens deze geopenbaarde aanwijzingen opvolgt, heeft hij bij het Laatste Oordeel niets te vrezen (vers 38). Na deze verwijzing naar de islam gaat de tekst verder met een bedreiging van de ongelovigen, dat zijn de niet-moslims: die zullen voor eeuwig branden in het vuur omdat zij “Onze tekenen” (in de Koran een gebruikelijke aanduiding van de Koran) als onwaar hebben beschouwd (vers 39).

Dit fragment uit de Koran is geen filosofisch betoog, maar een verhaal dat, ook via de eigenaardige terminologie, de toehoorder duidelijk heeft willen maken wie voor het kwaad verantwoordelijk zijn: de opper-kaafir de Satan, en zijn uit kuffaar bestaande heerscharen. De moslims, dat is de partij van God, vertegenwoordigen het goede. Het is vanuit deze opvatting dat de woorden “islamitisch” en “goed” naar moslims gevoelen haast tot synoniemen zijn geworden. Anderzijds hebben zulke opvattingen de woorden “niet-islamitisch” in de oren van veel moslims tot een synoniem van “kwaadaardig” gemaakt. Voor propagandadoeleinden wordt in de islamitische wereld van deze gelijkstellingen veelvuldig gebruik gemaakt, zowel door de heersende regeringen in de hoofdsteden van de wereld van de islam, als door de religieus geïnspireerde oppositiebewegingen, waarvoor nog steeds geen goede onomstreden benaming tot stand is gekomen: de fundamentalisten, de extremisten, of de radicalen.

Het tweede verhaal is een wat langere gelijkenis, te vinden in Soera 18, vers 64-82. De pointe van het verhaal staat pas in vers 79-81. Ook hier gaat het weer niet om een abstract filosofisch betoog, maar om een vertelling waar de toehoorder zijn conclusies uit moet trekken. In een iets andere vorm komt het verhaal ook voor in de cyclus van verhalen rond Alexander de Grote, en ook nog wel elders. Het is een typisch theodicee-verhaal: het wil antwoord geven op de vraag “Is God rechtvaardig?”. Doel van de gelijkenis is antwoord te geven op de vraag hoe het geloof in Gods rechtvaardigheid in stand gehouden kan worden wanneer we moeten aanzien dat ogenschijnlijk geheel onschuldige mensen door kwaad en zware rampspoed overvallen worden.

De hoofdrol in het verhaal wordt gespeeld door een man die van de islamitische traditie de naam Khidr gekregen heeft. Die naam komt in deze verzen in de Koran overigens niet voor, maar wel in de Korancommentaren en in de discussies over deze verzen. Mozes, blijkens de context mogelijkerwijs de Mozes die de Israëlieten uit Egypte heeft uitgeleid, vraagt deze man om onderwezen te worden in “rechte kennis”, of, volgens een andere vertaling, “redelijk inzicht” (vers 66).

De man antwoordt dat Mozes geen geduld of begrip zal kunnen opbrengen voor wat hij te onderwijzen heeft, en Mozes spreekt dit uiteraard tegen (vers 67-69). Toch toont de man zich bereid als leraar en Goeroe op te treden, maar op een voorwaarde: Mozes mag hem geen vragen stellen (vers 70). Ook in de antieke didactiek moet dat een ongewone voorwaarde geweest zijn, leerlingen moeten hun leermeester nu eenmaal vragen kunnen stellen. Dat dit nu niet toegestaan zal zijn, wijst er al op dat het om een bijzondere vorm van kennis en inzicht gaat.

Leraar Khidr en leerling Mozes gaan op pad, stappen in een boot, en de leraar vernielt die boot. De leerling is ontsteld en wijst zijn meester er op dat onschuldige schepelingen hadden kunnen verdrinken (vers 71). De meester stelt vast dat zijn leerling inderdaad geen geduld en begrip heeft weten op te brengen voor wat hij voorleeft, en dat de leerling hem tegen de afspraak in met vragen over het lot van de opvarenden van de boot heeft lastig gevallen (vers 72). De leerling biedt vervolgens zijn excuus aan. (vers 73).

Maar het wordt, zo mogelijk, nog erger. Het tweetal ontmoet een jongen, en de Goeroe slaat die jongen dood. De discipel protesteert en vraagt waar deze zinloze moord voor nodig was (vers 74). De Goeroe herinnert hem er aan dat hij toch al eerder had gezegd dat de leerling een en ander niet zou kunnen begrijpen (vers 75). De leerling biedt weer zijn verontschuldigingen aan, en vraagt zijn meester het nog een keer te willen proberen. Als het dan weer verkeerd gaat, zal hij zijn Goeroe met rust laten (vers 76).

Vervolgens komen de leraar en zijn leerling in een stad, waar zij de bewoners om voedsel en onderdak vragen. Dat wordt hen geweigerd. Dan stapt de leraar af op een muur die op instorten staat, en zet deze weer overeind. Verbaasd vraagt de leerling waarom hij zoiets doet. “Daar had u toch loon voor kunnen krijgen?”, vraagt hij (vers 77). Dan wordt het de leraar te veel. Nu is het afgelopen, zegt hij tegen zijn leerling, “maar ik zal wel aan je uitleggen wat je niet hebt kunnen laten passeren zonder mij er met vragen over lastig te vallen” (vers 78).

De boot, vertelt de leraar, was het eigendom van eerlijke, arme zeelieden. Hij heeft de boot vernield omdat er aan de andere kant van het water een onrechtvaardige koning de opvarenden stond op te wachten. Deze koning had het plan de zeelieden met geweld van hun schip te beroven, en mogelijk de arme zeelui te doden zoals de roofzuchtige heersers hier op aarde nu eenmaal plegen te doen (vers 79). De jongen die onverhoeds werd doodgeslagen was ongelovig en gewelddadig, het was voor zijn vrome en godvrezende ouders beter dat hij zou sterven en dat God hen een betere, vrome zoon in zijn plaats zou geven (vers 80 en 81).

De muur, legt hij uit, behoorde aan twee weeskinderen. Er lag een schat onder, die aan hen beiden toebehoorde maar deze twee jonge kinderen waren nu nog niet in staat die schat tegen diefstal en roof te beschermen. Het was beter dat ze eerst volwassen zouden worden en dan pas hun schat zouden vinden, op een leeftijd waarop ze hem ook verdedigen en behouden konden (vers 82).

Het verhaal zoals dat hier in de Koran verteld wordt, heeft een aantal implicaties. Het opvallendst is dat het verhaal de mens eigenlijk als onmachtig beschouwt om op eigen kracht vast te stellen wat goed en kwaad zijn. Ogenschijnlijk waren het vernielen van de boot en het doden van de jonge man grove wandaden. In werkelijkheid waren het evenwel handelingen die een veel groter kwaad hebben weten te voorkomen. De onmacht van de mens om tot een juiste beoordeling van goed en kwaad te komen wordt dan nog eens bevestigd door het verhaal van de muur. Mensen zien allerlei dingen gebeuren, maar hebben geen idee van de zin van deze gebeurtenissen.

Dat is geen vrolijke boodschap. Het heeft in het volksgeloof van de moslims in de islamitische wereld geleid tot de opvatting dat wat er ook gebeurt, dat was het beste. Het is dan ook gebruikelijk geworden om bij het plaatsgrijpen van rampen toch steeds “Gode zij dank!” (Arabisch: Al-Hamdu lillaah) te zeggen omdat God immers gedankt moet worden dat hij niet een nog ergere ramp heeft laten plaats vinden.

Bij de eerste oorlog tegen het Irak van Saddam Hoessein, ter bevrijding van het vorstendom Koeweit, in 1991, bestond er in het Westen en bij de Westerse media grote onzekerheid over de militaire vaardigheden van het toenmalige Iraakse leger. Kort na het uitbreken van de vijandelijkheden die uiteindelijk de verjaging van de Irakezen uit Koeweit zouden bewerkstelligen, werd de Iraakse minister van Defensie door CNN gevraagd naar zijn oordeel over de toestand van het moment. De minister antwoordde, in het Arabisch met “Dank aan God voor elke zaak”, Al-Hamdu lillaah li-kulle shay’, vrij vertaald “Dank aan God voor wat er ook maar gebeurt” – een formule die aangaf dat het veel erger had kunnen zijn, en die dus impliceerde dat het op dat moment niet goed ging met het dappere Iraakse leger.

Op dezelfde manier zegt iemand die naar zijn gezondheid gevraagd wordt altijd Al-Hamdu lillaah, ook al gaat het hem eigenlijk niet zo vreselijk voor de wind. Het had immers veel erger kunnen zijn. Alleen uit de intonatie waarmee de zieke zijn lofprijzing uit, kan een gevoelige en opmerkzame toehoorder afleiden hoe de zaken gesteld zijn. Wat er ook maar gebeurt, of het er nu goed of slecht uitziet, het is Gods wil – en het is dus goed.

Niet alleen militairen en leken denken er zo over, ook bijvoorbeeld de theoloog Sheikh Al-Sha’rawi huldigt deze opvatting. In de laatste decennia van de twintigste eeuw heeft Al-Sha’rawi in het Midden-Oosten een ongekende populariteit als televisiepredikant gekend. Het is moeilijk voorstelbaar, maar de Sheikh was haast vaker op het televisiescherm te zien dan de daar zo geliefde staatshoofden zelve. Zijn boeken en prekenbundels lagen op elke plek waar drukwerk verkocht werd. Menige boekhandel, kiosk en krantenverkoper op straat moet haast alleen al van de verkoop van Sha’rawi’s gedachtengoed hebben kunnen leven. Ook in Indonesië hebben zijn geschriften, vertaald in het Indonesisch, werkelijk overal gelegen, en mogelijk is dat nog steeds het geval.

In een van zijn preken vraagt de Sheikh zijn gehoor wat je als gewone gelovige nu toch moet denken bij het zien van mismaakten en invaliden. Bij het zien van zulke ellende, houdt de Sheikh zijn gehoor voor, moet je God danken dat hij jou niet invalide of mismaakt heeft gemaakt, en dat hij het voor wie wel invalide of mismaakt is, niet nog erger heeft gemaakt. Wanneer een van je kinderen sterft, behoor je blij te zijn dat niet al je kinderen zijn gestorven. Moderne westerse ongelovigen zullen moeite hebben zich in deze gedachtenwereld te verplaatsen, en wellicht ernstig bezwaar hebben tegen zulke opvattingen. In de islamitische wereld heeft deze manier van naar het leven kijken natuurlijk wel geleid tot berusting, wat zeker op momenten dat er toch niets te veranderen valt geen onverstandige houding is.

Mustafa Amin was een Egyptische journalist en veelschrijver die duizenden columns en tientallen boeken heeft gepubliceerd. Hij stond op goede voet met de regimes van koning Fou’ad en koning Farouq, hij was bevriend met Nasser maar heeft aan het einde van de regeringsperiode van Nasser desondanks wel jarenlang in diens gevangenissen en werkkampen gezeten. Pas Sadat heeft hem vrijgelaten, en ten tijde van Sadat en Mubarak was zijn reputatie dan ook duizelingwekkend, waarschijnlijk mede vanwege zijn hoge leeftijd. In het omvangrijke veelgelezen populaire oeuvre van Mustafa Amin zijn nauwelijks sporen van islamitische religiositeit te vinden, behalve dan dat bij rampen de slachtoffers vaststellen dat God het zo gewild heeft. Ook in zijn semi-autobiografische romans over zijn belevenissen in Nasser’s strafkampen laat Mustafa Amin door de held van het verhaal steeds vaststellen dat God gewild heeft dat het liep zoals het liep. Kennelijk leven we in de beste van alle mogelijke werelden.

Het gevoel in de beste van alle mogelijke werelden te leven, het door de godsdienst bevorderde gevoel dat de wereld niet anders kan zijn dan hij is, is weinig bevorderlijk voor het ontstaan van politieke partijen en vakbewegingen die zoals in het Westen gebruikelijk zijn, die deelverbeteringen nastreven, en die met kleine, in de ogen van de aanhang soms te kleine, stapjes en maatregelen onophoudelijk proberen om grote en kleine misstanden geleidelijk aan te verhelpen, en die zelfs trachten om zelfs het beste nog enigszins te verbeteren. Zulke partijen en vakbewegingen zijn er dan ook niet in de islamitische wereld. Natuurlijk hangt dat ook samen met het dictatoriale karakter van de regimes waaronder de moslims moeten leven.

Maar het wereldbeeld dat de islamitische theologie aanbiedt, werkt uiteraard wel in de hand dat zulke bewegingen er ook niet komen. Hoe zinvol het ook is voor een individu om te berusten in zijn lot indien dat lot onveranderlijk en onvermijdelijk is, maatschappelijke en economische vooruitgang is nooit gediend bij berusting. Maatschappelijke vooruitgang en verandering kunnen alleen tot stand komen wanneer er een ideologie aanwezig is die de droom van een (net iets) betere wereld aanbiedt.

We kunnen dan ook niet om de vaststelling heen dat een belangrijke factor die in het Westen tot allerlei vormen van vooruitgang heeft geleid, in de islamitische wereld zo goed als afwezig is: te weten het sinds Voltaire (1694-1778) algemene besef dat we helemaal niet in de beste van alle mogelijke werelden leven, en dat we ons behoren in te spannen om de paradijselijke oertoestand van de mens terug te brengen, door het creëren van technieken die er voor zorgen dat, net zoals in het Paradijs in de periode voorafgaand aan de zondeval, de mens weer zal kunnen leven zonder ziekte, honger en kou, misschien zelfs zonder dood en gebrek, zoals God het bij de schepping kennelijk bedoeld heeft.

De boeken van bijvoorbeeld David F. Noble (The religion of technology, 1997) en Erik Davis (TechGnosis, 1999) illustreren overvloedig hoe religieuze, meestal christelijke, scenario’s en scripts vanaf het begin van de middeleeuwen de vooruitgang van techniek en wetenschap in het Westen bevorderd hebben. Aan die Westerse, vaak door de bijbeltekst geïnspireerde dromen en ideale scenario’s voor de ontwikkeling van een betere wereld, waarin steeds minder plaats zou zijn voor lijden en kwaad, heeft de wereld van de islam niet meegedaan. In de wereld van de islam werd (en wordt) daarentegen vooral gedroomd over het herstel van de goddelijke wereldorde door een overwinning van de islam op de niet-moslims.

Dat (naar Westerse opvattingen:) gewone maatschappelijke organisaties die stapsgewijs de maatschappij verbeteren willen in de islamitische wereld nauwelijks worden aangetroffen, betekent dan ook niet dat er daar geen organisaties en bewegingen bestaan die de wereld ingrijpend willen verbeteren. Visionair apocalyptisch messianistisch en utopisch gedachtengoed zweeft er vrij in 't rond, maar leidt zelden tot iets moois, net zo goed als ook in het Westen de hemelbestormers de wereld weinig concreet goeds hebben weten te bezorgen.

De totale omwenteling die de revolutionaire islamisten voor ogen staat, ziet er in een zakelijke, westerse optiek niet zo veelbelovend uit: de islamisten, in al hun variëteiten en vormen, wensen de islam in te voeren, waarmee dan bedoeld wordt dat de islamitische wetten, de wetten die bekend staan als de shari’a, worden ingevoerd. Het maakt niet uit of dat vreedzaam of met geweld gebeurt. Als het maar gebeurt. Wanneer de gehele maatschappij en elk individueel mensenleven geordend wordt door de richtlijnen van de shari’a, zo menen de radicalen, zal alle kwaad uitgebannen zijn omdat elke transactie of gedraging dan in overeenstemming zal zijn met de wil van God. De moordenaars van Sadat tekenden hier zelfs bij aan dat invoering van de islam en de islamitische shari’a ook het gras en het klaver beter zal doen groeien. Het is voor de ezels te hopen dat dit klopt, want klaver is hun favoriete voer.

In dit apocalyptische visioen van de triomf van de islam over alle menselijk verzet tegen Gods wil heeft twee kanten: alle moslims zullen dan, anders dan nu het geval is, hun leven geheel gaan inrichten volgens de shari’a, en ook alle moslimse overheden zullen toepassing van de gehele shari’a in al zijn heilgevende details afdwingen, wat nu bijna nergens de officiële politiek van de overheid is. De overheden van moslimse landen die de shari’a willens en wetens weigeren toe te passen, hebben zich door die weigering schuldig gemaakt aan uittreding uit de islam, en dienen daarom, net zoals elke individuele afvallige, op leven en dood bestreden te worden. Het was deze redenering die de moordenaars van Sadat gebruikt hebben om hun daad te rechtvaardigen.

De tweede kant van deze droom is dat de moslims met Gods hulp er te dien dage in zullen slagen alle niet-moslims te onderwerpen. Osama ben Laden blijkt in staat te zijn velen er toe te inspireren deze droom na te streven. Het blijkt steeds weer dat er moslims te over zijn die er alles voor over hebben om tegen het Westen, tegen Amerika, tegen de Zionisten en tegen het communisme te strijden, ook al is het niet goed te zeggen om hoeveel mensen het gaat en wie er nu in het bijzonder geneigd zijn zich bij zulke strijdgroepen aan te sluiten. Wanneer die strijd succes heeft, zullen de kuffaar eindelijk weer gedwongen zijn de islam te respecteren, Gods woord zal dan weer het hoogste zijn, en aan het kwaad en de Satan zal een beslissende slag zijn toegebracht. Het moet heerlijk zijn om in zulke dingen te kunnen geloven.

Op zich is het voor de rest van de wereld geen probleem wanneer zo’n droom gedroomd wordt. De islam zal wel niet de enige nog bestaande beweging zijn waarbinnen door sommige van de aanhangers haat en afgunst jegens het superieure Westen gekoesterd worden. Bijvoorbeeld het nationalisme van het huidige Rusland zit ook vol met op afgunst jegens het Westen gebaseerd gedachtengoed. Het probleem is niet de droom, alle godsdiensten en ideologieën zitten vol met soms heel bizarre dromen. Het probleem is het gewapenderhand kracht bij willen zetten aan deze droom van een overwinning in de eindstrijd tegen het kwaad. Erger nog wordt het wanneer de dromers ook genoegen nemen met minder dan een eindoverwinning, en overgaan tot het lukraak uitdelen van een mep aan de krachten van het kwaad, zonder enige kans op blijvende of zelfs maar kortlopende successen. Dan zijn de vechters, die op pad gingen om het kwaad te bestrijden, getransformeerd tot de plegers van het kwaad.

Het godsdienstige visioen van de uiteindelijke overwinning van het goede (de islam), is dan verworden tot een fantasie-ideologie die anderen veel kwaad doet, maar die de eigen aanhang het gevoel geeft dat ze lekker bezig zijn. Het leidt tot zinloze acties als het gijzelen van Franse journalisten in Irak, met de bedoeling de wetgeving van Frankrijk veranderd te krijgen, of het spectaculair met vliegende bommen opblazen van hoge kantoorgebouwen, waar Amerika natuurlijk wel last van heeft, en wat voor duizenden individuen tot groot leed leidt, maar wat geen enkele niet-moslim op de knieën brengt. Evenmin vergroot het respect voor de islam.

Het enig effect is dat het de plegers en hun aanhangers een goed gevoel geeft: kijk ons nou toch eens krachtig optreden tegen het kwaad, tegen de Satan en zijn knechten. In het voorbijgaan bewerkstelligen zulke acties trouwens ook dat moslims bang worden voor hun medemoslims, elkaar niet meer vertrouwen, zich overal onveilig voelen (het kwaad kan immers zowel van moslimse als niet-moslimse kant komen). Het ergste is natuurlijk dat zodoende een serieuze discussie in islamitische media over de interactie tussen de islam en de moderne vrije wereld belemmerd en beperkt wordt. Het wordt door zulke spectaculaire gewelddadige acties te gevaarlijk voor individuele moslims die een standpunt innemen waar de fundo’s mogelijk boos over kunnen worden, om aan die discussie deel te nemen. Als verlamd ploeteren ‘gewone’ moslims verder, wetend dat ze nergens veilig zijn voor de wraak en de agressie van een aantal terroristen die, zonder dat ze dat bij de lokale moskee hebben nagevraagd, overal ter wereld tegen iedereen grof geweld menen te mogen en moeten gebruiken in de naam van de islam.

Het jargon van de islam gebruikt met regelmaat twee technische termen in de discussie over het kwaad. Die termen zijn oorspronkelijk Arabisch, maar in alle talen die door moslims gesproken worden, zoals het Turks, het Perzisch, het Urdu, het Swahili enzovoort, zijn deze termen overgenomen. Uiteraard hebben deze twee woorden een uitgebreide betekenisontwikkeling doorgemaakt. Het gaat hier in de eerste plaats om fitna, van oorsprong ‘beproeving’, en in de tweede plaats om jahiliyya, van oorsprong ‘[periode of toestand van] onwetendheid’.

Iedere normale ontwikkelde lezer heeft een hekel aan afkortingen en obscure technische termen in vreemde talen. Hoe redelijk die afkeer ook is, elke godsdienst en elk filosofisch of ideologisch systeem heeft zijn eigen vocabulair ontwikkeld, daar is nu eenmaal weinig aan te doen. Wie zo’n systeem wil begrijpen, kan er niet omheen zich enige kennis eigen te maken van het specifieke jargon dat door zo’n systeem in het leven is geroepen. Het lijkt voor een buitenstaander misschien wat veel gevraagd, maar voor een scherp begrip is kennis van zulk jargon nu eenmaal nodig. Dat de talen die door moslims gesproken worden, allemaal deze twee woorden hebben overgenomen, geeft wel aan hoe belangrijk deze beide woorden zijn. Ook de VVD-politica Ayaan Hirsi Ali kon toen haar in de televisie-uitzending ‘Zomergasten’ van 29 augustus 2004 gevraagd werd naar haar islamitische achtergrond, niet om het gebruik van deze twee woorden heen.

Fitna betekent volgens de antieke Arabische woordenboeken oorspronkelijk het in het vuur verhitten van goud en zilver om het zodoende op echtheid te toetsen. Vandaar dat de Koran (51:14) sarcastisch de ongelovigen die in de vuursoep van de hel gepijnigd worden, toeroept dat zij hun fitna nu eindelijk eens kunnen proeven. De tweede betekenis van fitna klinkt daar tegelijkertijd al doorheen want ‘godsdienstige dissidentie’, ‘burgeroorlog’, ‘twist’, ‘schisma’, en ‘opstandigheid tegen het wettig gezag van de islam’ zijn de verder afgeleide betekenissen. De grondbetekenis blijft ‘beproeving’, vandaar dat ook vrouwen een fitna kunnen worden genoemd, een test van de vrome vastbeslotenheid van de kuise gelovige. Ook de ‘tekenen van de Laatste Dag’ worden fitan (het meervoud van fitna) genoemd. Door de rampen en de gruwelijkheden die het Laatste Uur inluiden, worden de gelovigen immers beproefd.

De reeks burgeroorlogen die de moslims gevoerd hebben over de vraag ‘Wie moet er Kalief worden’ na de moord in 656 op Kalief Uthman wordt traditioneel aangeduid als ‘de Fitna’. Eigenlijk wordt fitna gebruikt voor alle perioden van politieke chaos en onzekerheid. Op die manier is het woord onherroepelijk in de sfeer van de politiek en machtsuitoefening getrokken. Een van de ergste vormen van fitna is polytheïsme, te geloven dat er meer Goden zijn dan alleen de God die hemel en aarde geschapen heeft. Keer op keer keert de Koran zich tegen het geloof in het bestaan van meer dan een God. Voor de ware gelovigen zijn meergodendom en atheïsme een acuut gevaar. Gevaren moeten bestreden worden. Fitna, leert de Koran in vers 2:191, is erger dan moord. Met andere woorden, zoals moord met weerwraak bestraft wordt, zo moet ook fitna met weerwraak bestraft worden, oftewel ter bestrijding van fitna is moord toegestaan. Dit wordt vaak vergeleken met Deuteronomium 7:2, waar ook betoogd wordt dat oorlog weliswaar niet goed is, maar dat de heidenen nu eenmaal gedood zullen moeten worden. In de traditionele Korancommentaren wordt bij 2:191 steeds aangetekend dat fitna hier “heidendom” betekent.

Voor de heidenen is dat natuurlijk geen goed nieuws, maar ook voor moslims ziet het er onheilspellend uit. Steeds worden zij door fitna bedreigd, in politieke, sociale, religieuze en zelfs in seksuele zin. Tegen die bedreigingen mogen alle middelen worden ingezet, want wie fitna medepleegt, of hij nu moslim is of niet, is erger dan een moordenaar. Fitna is dan wel een door God opgelegde beproeving waarbij zij die verloren zullen gegaan gescheiden worden van hen die behouden zullen blijven, maar eigenlijk is fitna een heel algemeen woord geworden voor ‘het kwaad’. Uit de benaming en zelfs uit de etymologie van die benaming blijkt wel al dat de moslims het er over eens zijn dat het God zelf is die dit kwaad heeft geschapen, en wel ter beproeving van zijn gelovigen. Die goddelijke oorsprong en dat nobele doel maken het kwaad begrijpelijk en geven het zin.

De tweede term die bij alle discussies in de islam die over het kwaad handelen gebruikt moet worden is jahiliyya. Uiteraard is ook weer dit woord in de andere islamtalen overgenomen. De eerste betekenis is die van ‘de periode voorafgaand aan de islam’. Deze periode, geloven de moslims, was een tijdperk van wetteloosheid, immoraliteit, afgoderij, zedeloosheid, slechtheid en verdorvenheid zoals er zelden een periode in de geschiedenis van de mensheid geweest is. Met het optreden van Mohammed en de komst van de islam is het, God zij dank, met deze periode afgelopen. De Nederlandse journalist en schrijver Joris Luyendijk heeft ooit een treffende vergelijking gemaakt met de Nederlandse opvattingen over de jaren 1940-1945. Zo’n periode willen we nooit weer, daar zijn alle Nederlanders het roerend over eens.

De moslimse opvattingen over de wantoestanden op het Arabisch schiereiland aan de vooravond van de islam worden eigenlijk niet door de beschikbare archeologische gegevens bevestigd, in tegendeel zelfs, maar wat niet is kan misschien nog komen. Een van de grootste beweerde gruwelen uit de Jahiliyya-periode is dat pasgeboren dochtertjes toen levend begraven werden, kennelijk een vorm van geboortebeperking. De Koran maakt melding van deze praktijk, en in preken wordt er veelvuldig aan gerefereerd. In TV-films wordt het begraven van levende meisjesbaby’s plastisch en afschrikwekkend uitgebeeld. Een moslims meisje dat thuis op de beeldbuis zo’n film ziet, is blij dat zij aan de goede kant van de streep geboren is. (Ook Ayaan Hirsi Ali, in haar optreden in Zomergasten, maakte melding van haar kinderlijke opluchting wanneer zij zulke films zag, dat zij en haar ouders gelukkig in ieder geval moslim waren). In de op de beeldbuis veelvertoonde films over de Jahiliyya vertonen de heidenen die in hun blote kont om gruwelijke, demonische afgodsbeelden heen dansen, soms een opvallende overeenkomst, ook qua kleding en haardracht, met Westerse ‘hippies’. Er is geen moslim te vinden die niet blij is dat de Jahiliyya is afgelopen.

Letterlijk betekent Jahiliyya waarschijnlijk ‘onwetendheid’, maar er zijn andere verklaringen. Zowel in het klassiek Arabisch als in het moderne standaard Arabisch betekent jahil in ieder geval ‘onwetend’, ‘onbeschaafd’, ‘onwelvoeglijk’, enzovoort. De benaming Jahiliyya zou er dan naar verwijzen dat in deze periode de mens de Goddelijke openbaring nog niet kende, en onwetend was van het heil dat de islam te bieden heeft. Hoe het ook zij, het woord Jahiliyya staat normaliter voor de periode van het absolute kwaad, die door de komst van de islam ten einde is gekomen.

In de vijftiger jaren van de twintigste eeuw wordt een ander aspect van de betekenis van Jahiliyya langzaam maar zeker steeds prominenter en algemener. Het gaat dan bij Jahiliyya niet langer om een periode van de geschiedenis, die inmiddels voorbij is, maar om een toestand van on-islamitisch-heid die ondanks de komst van de islam hier en daar mogelijk nog steeds voortduurt. De betekenisverschuiving van periode naar toestand heeft grote consequenties. Nu kunnen vrome moslims immers hun (politieke) tegenstanders gaan aanduiden als aanhangers van de Jahiliyya, een zwaar beladen negatieve term die bij moslims heftige emotionele reacties kan opwekken.

De gehele maatschappij, zo realiseren sommige visionaire radicalen zich, is eigenlijk Jahilietisch, zeker zolang de heilbrengende wetten van de islam niet algemeen worden toegepast. Langzaam maar zeker leidt dit er toe dat de radicalen steeds verder de maatschappij en de staat zoals die zich hebben uitgekristalliseerd in de landen van de islam, gaan afwijzen. Het zijn de groepen die in de greep van deze ideologie zijn geraakt voor wie Westerse waarnemers in de zeventiger jaren de naam “fundamentalisten” bedenken. Inmiddels is deze benaming in het Arabisch overgenomen, in de vorm oesoeli, van oesoel, ‘fundamenten’.

In de ogen van deze fundamentalisten maken de seculaire regeringen in de hoofdsteden van wat het Westen de islamitische wereld noemt, in feite deel uit van de Jahiliyya. Ze moeten dus op leven en dood bestreden worden, precies zoals de Profeet Mohammed de Jahiliyya beoorloogd heeft, want de Jahiliyya belichaamt het absolute kwaad, ongeveer zoals ‘fascisme’ in de Europese context het absolute politieke kwaad is. Voor moslims is verzet tegen een Jahilietische regering vanzelfsprekend. Alleen een islamitische regering is goed genoeg. Voor een moslim is de keuze tussen Jahiliyya en islam gelijk aan de keuze tussen goed en kwaad. Het heeft, voor een religieuze oppositiebeweging dus grote voordelen wanneer het lukt om de zittende regering als Jahilietisch te laten aanduiden.

Het zijn vooral de activisten Aboe al-Alaa Mawdoedi (zijn naam wordt ook door de catalogus van de Leidse Universiteitsbibliotheek op meer manieren gespeld), 1903-1979 in Pakistan, en Sayyid Qutb, 1906-1966 in Egypte, die deze ideologie vorm geven, uitdragen, en in talloze boeken en pamfletten aan de man weten te brengen. Alle voorvallen waar geweld gebruikt werd, en waarbij dat gebruik van dat geweld werd gerechtvaardigd met aan de islam ontleende argumenten, gaan terug op deze twee mannen of hun directe leerlingen, ook de acties van Osama ben Laden, die in Saoedie-Arabië aan het einde van de zeventiger jaren een leerling is geweest van een broer van Sayyid Qutb.

Het getuigt van een zekere tragiek dat de strijd tegen het algemeen erkende kwaad van de Jahiliyya is verworden tot modern anti-Westers terrorisme. Maar het is benijdenswaardig knap hoe de onder moslims algemene de afkeer van de Jahiliyya door allerlei activisten politiek te gelde is gemaakt ten gunste van de anti-Westerse terroristische bewegingen. De aanhangers van zulke bewegingen, Al-Qaeda voorop, hebben met reden het gevoel dat zij voor het goede en tegen het kwaad strijden.

De wereld van de islam is een woelige wereld, waar voortdurend van alles gebeurt. Het is psychologisch niet eenvoudig om terwijl er buiten heftig gevochten wordt tegen de Jahiliyya, tegen de kuffaar (de niet-moslims), tegen afvallige moslims, of over de vraag wie er Kalief moet worden, binnen in alle rust op de subtiliteiten van de dogmatiek te gaan zitten studeren. Het is dan ook onmiskenbaar dat binnen de wereld van de islam, vroeger en nu, de meeste aandacht uitgaat naar praktische zaken van politiek en dagelijks leven.

De vraag ‘welk gedrag is goed islamitisch?’ heeft oneindig meer belang dan de vraag ‘wat gelooft een goede moslim?’ De islam, zeggen de moderne Westerse theologen dan, is meer een godsdienst waar de orthopraxie centraal staat, dan de orthodoxie. Het de eigen aanhang door constante aandacht voor het gedrag van minuut tot minuut bij de les houden is dan ook een van de sterke kanten van de islam. Die voortdurende aandacht versterkt en onderhoudt de band tussen de islam en de moslims.

Desalniettemin hebben de dogmatiek-specialisten van de islam natuurlijk wel de gelegenheid gehad zich over de vraag naar het kwaad te buigen. Steeds hebben ze dan onderwezen dat het niet anders kan of God zelf is de schepper van het kwaad. De islamitische dogmatici hebben net als hun christelijke en joodse collega’s immers gebruik gemaakt van de formele redeneertechnieken die het Griekse middenoosterse erfgoed bevat. Ook in een islamitische context is de conclusie daarom onvermijdelijk dat er eenvoudigweg geen andere schepper kan zijn behalve God zelf, ook wat het kwaad aangaat.

Er zijn weinig godsdiensten die zich er op kunnen beroemen dat hun particuliere woord voor “de strijd tegen het kwaad” wereldwijd bekend is geraakt. De islam kan daar wel prat op gaan: er is geen wereldburger meer die het woord jihad niet kent. Dat heeft trouwens een schaduwzijde. De definitie van het kwaad is in de islam, zowel in het volksgeloof als de academische theologie, zo ruim dat ook de niet-moslims en hun opvattingen en gedragingen er onder kunnen vallen. Dat heeft in het verleden al tot veel conflicten en oorlogen geleid, en ondanks de adempauze van zo’n drie eeuwen die er is ingetreden na het historische ontzet van Wenen in 1683, waar het Poolse leger de Turken heeft weten te verjagen, ziet het er sinds 11 september 2001 weer naar uit dat het ook in de toekomst nog tot veel conflicten zal leiden.

Amsterdam, Augustus 2004





База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка