Bu e-Posta adresi istek dışı postalardan korunmaktadır, görüntülüyebilmek için JavaScript etkinleştirilmelidir




Дата канвертавання25.04.2016
Памер110.16 Kb.


Orchis laxiflora Lam. Tohumlarının Asimbiyotik Olarak Çimlendirilmesi ve in vitro Koşullarda Bitkiye Dönüşümü Üzerine Araştırmalar
Bu e-Posta adresi istek dışı postalardan korunmaktadır, görüntülüyebilmek için JavaScript etkinleştirilmelidir

ÖZET
Orchis laxiflora Lam. türüne ait tohumların asimbiyotik olarak in vitro koşullarda çimlendirilmesi ve bitkiye dönüşümü amaçlanmış; bunun için en uygun besin ortamı bileşimini belirlemek üzere denemeler kurulmuş; üç ay sonra kültürlerdeki çimlenme oranı, protokorm oranı ve on bir ay sonraki bitki gelişme oranları belirlenmiştir. Orchis laxiflora Lam. türüne ait tohumların çimlendirilmesi amacıyla temel besin ortamı olarak MS, yarı kuvvetteki MS (1/2 MS), VanWaes&DeBergh, Knudson C kullanılmış ve bu ortamlara GA3’ ün farklı dozları (0, 0.1, 0.5 mg/l) ilave edilmiştir. Kültürler ilk 3 ay boyunca karanlıkta inkübe edilmiş, bu sürenin sonunda 16/8 aydınlık/karanlık fotoperiyodik koşullara alınmıştır. Üçüncü ay sonunda protokorm oranları stereomikroskop altında belirlenmiştir. Bu aşamadan sonra 4 haftada bir taze besin ortamlarına transfer edilmiş ve transfer ortamı olarak ½ MS kullanılmıştır. En yüksek çimlenme oranı, protokorm oranı ve bitki gelişme oranı KC ile VanWaes&DeBergh besin ortamından elde edilmiştir. GA3 uygulalamaları çimlenmeyi engelleyici etkide bulunmuştur.
Anahtar kelimeler: Orkide, in vitro, çimlenme, besin ortamı.

Researchs on Plant Formation and Asymbiotically Germination of Orchis Laxiflora Lam. Seeds in vitro Conditions
Cevdet GÜMÜŞa, Şebnem ELLİALTIOĞLUb ,

aBartın Üniversitesi Bartın MYO. Bartın

bAnkara Üniv. Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Böl. Ankara
cevdetgumus@mynet.com


ABSTRACT
Asymbiotical germination and plant transformation of Orchis laxiflora seeds in vitro conditions was intended and for this; the germination rate of the cultures after three months, the protokorm rate and on a month later plant growth rates were determined. For the germination of Orchis laxiflora seeds, MS, the half strength MS (1 / 2 MS), VanWaes & DeBergh, and Knudson C, were used as a basic nutrient media and different doses of GA3 (0, 0.1, 0.5 mg / l) were added to this nutrient medium. Cultures were incubated in the dark during the first 3 months, at the end of this period they were transferred to 16 / 8 light / dark photoperiodic conditions. At the end of the third month protokorm rates were identified under the stereomicroscope. After this stage, they were transferred to a fresh nutrient media for every 4 weeks and ½ MS medium was used as a transfer media.
The highest germination rate, protokorm rate and plant growth rate were obtained from KC and VanWaes & DeBergh nutrient media. Germination was inhibited by GA3.
Key words: Orchid, in vitro, germination, nutrient media.

1. GİRİŞ

Orchidaceae familyasına ait bir tür olup, orta kuşak orkideleri grubunda yer almaktadır. Bitki, 30-60cm yükseklikte; Yaprakları, 7-10 adet, lanseolat ve beneksiz; Brakteleri, morumsu, ovaryumdan biraz kısa; Çiçekleri, gevşek, 6-20 çiçekli olup mor, kırmızı, nadiren pembe renklidir. Yetiştiştiği yerler nemli çayırlar ile bataklıklar olup Mayıs-Haziran aylarında çiçeklenir. Yumrulu orkidelerdir. Yeni yumruları doğal yetişme ortamlarından toplanarak salep elde edilmesinde kullanılmakta olup ülkemizde genellikle kıyı bölgelerde yayılış göstermektedir. (Davis 1984, Sezik 1984, Gönülşen ve ark. 1996).

Yayılış gösterdiği alanlarda genellikle tohumla çoğalmakta olup vejetatif orkide kümelerine de rastlanmaktadır. Tohumları çok küçük olup toz gibi bir yapıya sahiptir. Endosperm bulunmayan tohumlarda embriyolar canlılıklarını çok çabuk kaybetmekte ve doğal ortamda sadece % 5’ten daha azı çimlenebilmektedir. Çimlendikten sonra ergin bir bitkinin meydana gelebilmesi için 2-16 yıl gibi uzun bir süre beklemek gerekmektedir. Bitkinin yumruları ise her yıl tek bir yavru yumru meydana getirmekte ve yeni yumru geliştikçe eski yumru yok olmaktadır. Bu nedenle pek çok bitki türünde olduğu gibi üretim hızının düşük olması ve bilinçsiz yapılan sökümler sonucu nesli giderek tükenmektedir. Çoğalması güç ve yavaş olan bu bitkilerin tüketimine yönelik bilinçsiz sökümlere rağmen günümüzde az da olsa bulunabilmesi doğada çok az miktarda tohumun çimlenip yumru oluşturmasına bağlıdır (Sezik 1984, Gönülşen ve ark. 1996).

Karasal orkidelerin yaşam döngülerini gerçekleştirmeleri için funguslarla ortaklaşa yaşam ihtiyacı içinde olmayabilecekleri durumu, 1922 yılında Knudson adlı araştırıcının çalışmaları ortaya çıkartmıştır. Knudson (1922), fungus olmadan da orkide tohumlarının mineral ve şeker içeren basit bir besin ortamında çimlenebildiğini göstermiştir. Fungus, orkide bitkilerinin genç gelişme döneminden (juvenile phase) sonraki gelişme evrelerinde çok küçük bir öneme sahiptir. Çünkü bitki çimlenip geliştikten sonra artık fotosentetik ototrof beslenme yeteneğine kavuşur (Withner 1974).

Knudson’un bu yıllarda yapmış olduğu araştırmalar; özellikle Cattleya, Laelia, Epidendrum ve diğer pek çok orkidenin in vitro koşullarda asimbiyotik olarak çimlendirilebileceğini gösterdiği çalışmaları, orkide dünyasında şok etkisi yaratmıştır (Pierik 1987). Bu ilk bulgulardan sonra, değişik orkide cins ve türlerinde en iyi çimlendirme olanağını sağlayan çok çeşitli besin ortamı kompozisyonları ortaya konmuştur (Arditti 1967, 1982; Fast 1980, Arditti and Ernst 1982).

Orkide tohumlarının çimlenmesi için genel olarak karanlık koşulların uygun olduğunu; ancak bazı orkide türlerinde ışıklanma ve fotoperiyodik koşullara ihtiyaç duyulduğunu, bazı türlerin ise ışık ve karanlıkta aynı düzeyde çimlenebildiğini gösteren Arditti (1967), aynı zamanda orkide tohumlarının çimlendirilmesiyle ilgili bazı kronolojik bilgiler de vermiştir. Buna göre ilk kez orkide tohumlarının mikorhizal funguslarla birlikte simbiyotik olarak laboratuvar koşullarında 1899 yılında Noel Bernard isimli bir araştırıcı tarafından çimlendirildiği bildirilmiştir. Ayrıca Knudson’un orkide tohumlarının çimlendirilmesindeki başarısı vurgulanmakta; 1950 yılında Vanilla türünde basit bir mineral+şeker karışımında asimbiyotik çimlendirme başarısı nedeniyle bu alanda yeni bir dönem başlattığına dikkat çekilmektedir.

Arditti (1979), orkide tohumlarının çimlenmesi üzerinde hormon uygulamalarının çok ciddi etkilerinin bulunmadığının bildirmektedir. Ayrıca Arditti and Ernst (1984)’de GA3 uygulamalarının orkide tohumlarında çimlenmeyi engelleyici etkilerinin olabileceği yönünde bilgi vermektedir.

Özkoç (1991), Serapias vomeracea subsp.laxiflora ve Orchis laxiflora’nın simbiyotik ve asimbiyotik olarak çimlenmesini incelediği doktora çalışmasında, bazı katkı maddeleri ilave edilmiş yulaf ortamının simbiyotik kültürler için en uygun ortam olduğunu belirtmiştir. Serapias vomeracea subsp.laxiflora tohumlarının VWD-N ortamından ve %10 çamaşır suyu+30 dakika sterilizasyon uygulamasında en yüksek çimlenme (%21.7); %20 çamaşır suyu+ 5 dakika sterilizasyon uygulamasında %50.03; %30+10 dakika uygulamasında %25.4 çimlenme elde edildiğini belirlemiştir. Fungal izolatlarla yulaf ortamında yapılan çimlendirmede en iyi çimlenme oranı %30.6; modifiye yulaf ortamında ise %9.1 bulunmuştur. İn vitro çimlendirme çalışmalarında MS, Knudson ve VWD ortamlarının modifikasyonları arasında en yüksek çimlenme oranı inorganik azot içermeyenlerden alınmıştır. Bu ortamlarda çimlenme iyiyken, protokormlarda epidermal tüy gelişmemiştir. En iyi sonuç MS-N ortamında %53.8 çimlenme olarak tespit edilmiştir. Orchis laxiflora ile yapılan çalışmada ise %30’luk çamaşır suyunda 15 dakikalık sterilizasyon yapılmış ve VWD-N ortamında %13.4 çimlenme elde edilmiştir.

Yine Özkoç and Dalcı 1994’te Orchis laxiflora tohumlarının asimbiyotik kültür şartlarında çimlenmesi üzerine bir çalışma yapmıştır. Bu çalışmada bu türe ait tohumlar seyreltik ve konsantre kültür ortamlarına steril koşullarda ekilerek çimlenme durumları belirlenmiştir. Bu türe ait tohumlar hem seyreltik hem de konsantre kültür ortamlarında genellikle çimlenmiş; fakat gelişme ve bitkiye dönüşüm sadece konsantre ortamlarda devam etmiştir. Ayrıca kültür ortamlarından inorganik azotun çıkarılması genel olarak çimlenmeyi artırmıştır. Bu çalışmada en yüksek çimlenme oranı (%25.1) inorganik azot ihtiva etmeyen Knudson C ortamından elde edilmiştir.

Önal (1999) tarafından yapılan bir araştırmada Orchis, Ophrys, Dactylorhiza, Serapias, Aceras, Anacamptis cinsine ait toplam 21 orkide türü Ege Bölgesi’nden toplanmıştır. Orchis laxiflora, Orchis sancta ve Serapias vomeracea embriyo kültürü ile başarılı bir şekilde üretilmiş, fakat diğer türler üretilememiştir. Orchis laxiflora ve Orchis sancta türleri için “5°C’de ve karanlık koşullarda” yumru oluşturma oranı, normal koşullardan (25°C, 16h ışık) daha yüksek olmuştur. Aynı türler için toprağa optimum transfer zamanı Ağustos ayı olmuş, ilkbaharda gelişen bitki yüzdesi ise düşük kalmıştır. En yüksek çimlenme yüzdesi Orchis laxiflora türünde %80 ile Knudson C+ %10 patates ekstraktından; Orchis sancta’da %100 ile yine aynı ortamdan ve Serapias vomeracea’de ise %40 ile Knudson C+ %10-20 muz ekstraktından elde edilmiştir. En yüksek “mg tohum” başına gelişen bitki sayısı ise, Orchis laxiflora’da 46.7 adet ile Knudson C+%10 Hindistan cevizi sütü; Orchis sancta’da 49.5 adet ile KC+ %20 patates ekstraktı ve Serapias vomeracea’de ise 37.0 adet ile Van Waes&Debergh+0.2mg/l GA3 besin ortamından elde edilmiştir.

Kahramanmaraş Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nde Kısakürek ve ark. (2009) tarafından yürütülen ve proje sonuç raporu sunulan araştırmada Maraş salebi olarak bilinen Orchis coriophora, O.laxiflora, O.mascula, O.anatolica ve Himantoglossum affine türlerinde in vitro tohum çimlendirme çalışmaları yapılmıştır. Üç farklı besin ortamının (KC, PF, VWDB) kullanıldığı denemelerde en yüksek çimlenme oranı Orchis coriophora türünden ve KC ortamından elde edilmiştir (%63.92, 8/16-h fotoperyodisite, %55.77 karanlık). Işıklandırma koşulları arasındaki farklılık istatistiksel olarak önemsiz bulunmuştur. Bu türü O.anatolica ve O.laxiflora takip etmiş, O.mascula’da çimlenme oranı %18 gibi bir değerle diğer türlere göre düşük olmakla birlikte yine KC ortamından elde edilmiştir. Himantoglossum affine türünde hiçbir ortamda çimlenme meydana gelmemiştir. İkinci yıl denemeler tekrar edilmiş, ancak O.mascula ve O.coriophora’nın PF ortamlarındaki performansları hariç; tüm uygulamalardaki çimlenme oranları daha düşük bulunmuştur. İkinci yıl denemelerindeki çimlenme oranı düşüklüğünün, birinci yıl kullanılan tohumlarla aynı partinin, oda sıcaklığında muhafaza edildikten sonra ikinci yıl kullanılmasından kaynaklandığı yorumu yapılmıştır.
Bu çalışmada Orchis laxiflora Lam türüne ait tohumların asimbiyotik koşullarda çimlenme, protokorm ve bitkicik oluşturma oranı üzerine farklı besin ortamları ile GA3’in etkilerinin belirlenmesi amaçlanmıştır.

2. MATERYAL VE METOT

Araştırma, 2005-2007 yılları arasında Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü Doku Kültürü Laboratuvarı’nda gerçekleştirilmiştir. Araştırmada bitkisel materyal olarak, Orchis laxiflora Lam türüne ait çiçekli bitkiler ile bu bitkilerden alınan olgunlaşmış tohumlar kullanılmıştır. Türe ait çiçekli bitkilerin doğadan toplanması amacıyla Batı Karadeniz Bölgesi’ndeki yayılış alanlarına bilimsel geziler yapılmıştır. Bu bilimsel geziler sonucu aşağıda mevkii, rakım ve yetişme yerleri verilen alanlardan çiçekli bitki örnekleri toplanmıştır. Gerede-Ankara arası 18.km. 1210m.(su kenarları); Bartın-Kozcağız yolu 5.km.22m.(çayırlıklar); Kastamonu, Daday –Ballıdağ 28.km 1480m orman içi açıklık (çayırlık).

Çalışma süresince temel besin ortamı olarak üç reçete kullanılmıştır: 1/2 MS (yarım kuvvette Murashige and Skoog 1962), KC (Knudson 1946), VW&DB (Van Waes and Debergh, 1986) ortamları kullanılmıştır. Besin ortamlarının bileşimleri Çizelge 1’de verilmiştir. Yarı kuvvetteki MS (1/2 MS); makro ve mikro elementler ile vitaminler bakımından Çizelge 1’de verilen MS değerlerinin yarısını içeren MS besin ortamını ifade etmektedir. Bitki büyüme düzenleyicilerden sadece gibberellik asitin (GA3) değişik dozları (0, 0.1, 0.5 mg/l) ortamlara ilave edilmiştir. Besin ortamlarına karbon kaynağı olarak 20 g/l sakaroz (Difco-Bacto) eklenmiştir. Besin ortamlarının yarı katı yapıda olmalarını sağlamak amacıyla 6 g/l agar (Difco-Bacto) ilave edilmiş ve tümünün pH seviyeleri 5.7 -5.8’e ayarlanmıştır.

Besin ortamları steril petri kutularına, 15-17’şer ml olacak şekilde dağıtılmıştır. Ortamların otoklavda sterilizasyonu, 1.2 atmosfer basınç altında, 121oC sıcaklıkta 20 dakika sürede yapılmıştır. Denemelerde kullanılan cam ve metal malzemelerin sterilizasyonu için ise aynı basınç ve sıcaklıkta 120 dakika süre kullanılmıştır. Çimlenen tohumlardan gelişen protokormların alt kültürlere alınması ve büyütülmesi aşamasında 70 ml besin ortamı (1/2 MS) doldurulan ve steril edilen 7x10 cm boyutlarındaki cam kavanozlardan faydalanılmıştır.

Orkide tohumları, 2-3 damla Tween-20 ilave edilmiş % 10’luk ticari sodyum hipoklorit (çamaşır suyu) içinde 12 dakika bekletilerek yüzeysel sterilizasyon işlemine tabi tutulmuştur.

Tohumlar çok küçük oldukları ve toz gibi bir yapıda bulunduklarından öncelikle 1 mg tartılmış ve kaba filtre kağıdından yapılan küçük paketlerde sterilizasyon işlemine tabi tutulmuştur. Bunun ardından, 3 defa 5’er dakika steril saf su ile durulama işlemi yapılmıştır. Daha sonra paketlerin uçları kesilerek açılmış ve tohumlar, besin ortamı bulunan petri kutularına yerleştirilmiştir. Tohum ekimi her uygulama kombinasyonu için her bir türden, tekerrürlerin her birinde 1 mg tohum olacak şekilde yapılmıştır.

Tohum ekimi tamamlanan petri kutuları, protokorm oluşumu dönemine kadar (4 ay) 23±1°C sıcaklık ve sürekli karanlık koşullarda inkübe edilmiştir. Tohum ekiminden 3 ay sonra her petri kutusundaki toplam tohum sayısı, çimlenen tohum sayısı stereomikroskop altında tespit edilmiştir. Bundan bir ay sonra yeniden bir sayım yapılmış, bu defa sadece beyaz bir küre şeklinde ve en az 2 mm büyüklüğe ulaşmış protokormlar sayılmıştır. Elde edilen protokormlar daha sonra transfer ortamlarına aktarılarak, 23±1°C sıcaklık, 16 saat/gün aydınlık fotoperiyodisite düzenine sahip ve 3000 lux şiddetindeki aydınlatma rejimine tabi tutulmuştur. Çimlenme ve protokorm oluşumu meydana geldikten sonra tüm eksplantlar, transfer ortamı olarak kullanılan ½ MS besin ortamını içeren 10 cm çapındaki steril cam petri kutularına aktarılmıştır. Protokormların alt kültürleri her 4-5 haftada bir olacak şekilde yapılmış, besin ortamı bileşimi ve kullanılan petri kutularının boyutlarında herhangi bir değişiklik yapılmamıştır. Taze besin ortamlarına aktarım işlemine aynı biçimde bitki gelişme dönemine kadar devam edilmiş; bitkiler gelişmeye başladıktan sonra da transfer işlemleri yine her 4-5 haftada bir tekrarlanmıştır.

Çizelge 1. Denemelerde kullanılan temel besin ortamı bileşimleri



Bileşenler


VW& DB


MS


KC

Makro Elementler (mg/l)










KNO3

400

1900




NH4NO3

370

1650




(NH4)2SO4

60

-

500

MgSO4.7H2O

100

370

250

KH2PO4

300

170

250

CaCl2.2H2O




440




Ca(NO3)2.4H2O







1000

Mikro Elementler (mg/l)










MnSO4.4H2O

25

22.30

7.5

KI

-

0.83




H3BO3

10

6.2




ZnSO4.7H2O

10

8.6




CuSO4.5H2O

0.025

0.025




Na2MoO4.2H2O

0.025

0.25




FeSO4.7H2O

37.3

27.8

25

Na2EDTA

27.8

37.3




CoCl2.6H2O

-

0.025




Vitaminler (mg/l)










Nikotinik asit

2.0

0.5




Pridoksin-HCl

0.5

0.5




Thiamin-HCl

0.5

0.1




Biotin

0.05

-




Meso-inositol

1000

100




Amino Asitler (mg/l)










L-Glutamin

100

-




Glisin

-

2.0




Denemeler on tekerrürlü kurulmuş ve elde edilen sonuçlar STATISTICA 6.0 paket programı ile varyans analizine tabi tutulmuştur. Farklı grupların harflendirilmesinde ise Duncan testinden yararlanılmıştır.

3. BULGULAR

Orchis laxiflora Lam. türüne ait tohumların çimlendirilmesi amacıyla iki deneme kurulmuş, ilk denemede ½ MS ve KC temel besin ortamı bileşimleri kullanılmış, bu ortamlara 0.1 mg/l GA3 ilavesinin çimlenme, protokorm oluşturma ve bitki gelişme oranları üzerindeki etkisi belirlenmiştir. Çizelge 2’de ve Şekil 1’de bu denemeden elde edilen sonuçlar gösterilmektedir.

Çizelge 2 ve Şekil 1. Orchis laxiflora’da ½ MS ve KC ortamlarının ve 0.1 mg/l GA3 katkısının çimlenme, protokorm oluşturma ve bitki gelişme oranları üzerine etkisi (%)




Besin

ortamı

Çimlenme

oranı

(%)

Protokorm oluşturma

oranı

(%)

Bitki

gelişme

oranı

(%)

½ MS

13.09 a

11.34 a

6.91 a

½ MS+0.1GA3

3.55 b

2.79 b

1.84 b

KC

15.60 a

14.57 a

8.39 a

KC+0.1 GA3

14.44 a

12.87 a

7.31 a

Denemeye alınan dört ortam bileşiminden sadece bir tanesi (½ MS+0.1GA3) diğerlerine göre düşük oran vermiştir (%3.55). Denemede yer alan diğer bileşimler %15.60 (KC), %14.44 (KC+0.1 GA3) ve %13.09 (½ MS) çimlenme oranlarına sahip olmuştur. Bu üç ortamın arasındaki farklılıklar istatistiksel olarak önemli bulunmamıştır.

Protokorm oluşturma oranları için aynı durum söz konusu olmuştur. Bu özellik bakımından sıralama değişmemiş ve %14.57-11.34 arasında protokorm oluşturma oranı elde edilebilmiştir. Bu açıdan en düşük performans yine ½ MS+0.1GA3 ortamından alınmıştır (%2.79).

Bitki gelişme oranı bakımından alınan sonuçlar; çimlenme ve protokorm oluşturma oranlarından elde edilen sonuçlara benzerlik göstermiştir. En yüksek bitki gelişim oranları KC (%8.39), KC+0.1 GA3 (%7.31) ve ½ MS (%6.91) ortamından elde edilmiş ve istatistiki olarak aynı grupta yer almıştır. Bitki gelişme oranı bakımından en düşük performans yine ½ MS+0.1GA3 ortamından elde edilmiştir.

İkinci denemede ise üç adet temel besin ortamı bileşimi kullanılmış, bu ortamlara 0.1 veya 0.5 mg/l GA3 ilavesinin çimlenme, protokorm oluşturma ve bitki gelişme oranları üzerindeki etkisi belirlenmiştir. Çizelge 3’de ve Şekil 2’de bu denemeden elde edilen sonuçlar gösterilmektedir.

Çizelge 3 ve Şekil 2. Orchis laxiflora’da ½ MS, VW&DB ve KC ve ortamlarının ve 0.1 veya 0.5 mg/l GA3 katkısının çimlenme, protokorm oluşturma ve bitki gelişme oranları üzerine etkisi (%)




Besin ortamı

Çimlenme oranı

(%)

Protokorm oluşturma

oranı

(%)

Bitki gelişme

oranı

(%)

½ MS

15.33 b

11.40 a

7.16 b-d

½ MS+0.1 GA3

4.93 c

3.64 c

2.48 d

½ MS+0.5 GA3

5.13 c

3.77 bc

2.38 d

VW&DB

25.29 a

17.72 a

14.18 a

VW&DB+0.1GA3

16.41 ab

9.12 ab

6.14 b-d

VW&DB+0.5GA3

17.04 ab

8.89 ab

4.71 cd

KC

21.24 ab

17.41 a

14.41 a

KC+0.1 GA3

19.40 ab

16.39 a

12.65 ab

KC+0.5 GA3

16.27 ab

12.42 a

9.10 a-c

Çimlenme oranı bakımından en yüksek değerler VW&DB ortamının hormonsuz veya hormonlu kombinasyonları ile KC ortamının hormonsuz veya hormonlu kombinasyonlarından elde edilmiştir. Bu ortamlardaki çimlenme oranları %25.29 ila 16.27 arasında değerler vermiştir. ½ MS ortamının GA3 ile yapılan kombinasyonları ise bu özellik bakımından son sıralarda kalmıştır (%5.13-4.93).

Protokorm oluşturma oranı bakımından ortaya çıkan durum, çimlenme bulgularına çok benzemektedir. En yüksek protokorm oluşturma oranı VW&DB ortamının hormonsuz (Şekil 2) veya hormonlu kombinasyonları ile KC ortamının hormonsuz veya hormonlu kombinasyonlarından elde edilmiştir. Bu ortamlardaki protokorm oluşturma oranları %17.72 ila 8.89 arasında değerler vermiştir. ½ MS ortamı da aynı grup içine katılmış ve %11.40’lık bir rakam vermiştir. Diğer iki ½ MS ortamı kombinasyonu ise bu özellik bakımından son sıralarda kalmıştır (%3.77-3.64).

Bitki gelişme oranı bakımından en iyi sonuçlar KC ortamının hormonsuz kombinasyonundan (%14.41) ve VW&DB ortamından elde edilmiştir (%14.18). KC+0.1 GA3 ve KC+0.5 GA3 ortamları da aynı istatistiksel grup içerisinde yer almış ve %12.65 ve 9.10’luk oranlar vermiştir. Şekil 3’de in vitro koşullarda gelişen O.laxiflora bitkicikleri görülmektedir. Diğer ortam bileşimleri düşük düzeylerde bitki gelişme oranlarına sahip olmuşlardır (%7.16-2.38).

4. TARTIŞMA VE SONUÇ

Orkide tohumlarının in vitro koşullarda asimbiyotik olarak çimlendirilmesi, literatürde çok sayıdaki bilgi ile desteklenmektedir ve bunların arasında en fazla atıf alanlar belki de Van Waes and Debergh (1986) ve Knudson (1929)’dur. Arditti and Ernst (1993)’de orkidelerin mikro çoğaltımını konu alan eserinde önemli bilgiler vermektedir.

Besin ortamının bileşimi, tüm doku kültürü çalışmalarında olduğu gibi orkide tohumlarının çimlendirilmesinde de önem taşımaktadır. Harvais (1973) ve Arditti (1979)’de epifitik orkidelerin (başka bitkiler üzerine sarılıp havai olarak yetişen orkideler) yoğun besin ortamlarına ihtiyaç duydukları halde, karasal orkidelerin seyreltik ortamlarda daha iyi çimlendiğini rapor etmektedirler. Bu nedenle çalışmamızda, çok yoğun olmayan besin ortamı bileşimlerine yönelim bulunmaktadır. Araştırmamızda, literatür incelemesinin ardından esas olarak üç ana besin ortamı kullanılmıştır. Bunlar Murashige and Skoog (1962) ortamı, Knudson C (1946) ortamı ve Van Waes and Debergh (1986) ortamıdır.

Araştırmalarda en yüksek çimlenme oranı, aralarında istatistiki bir fark olmaksızın %25.29 ile VanWaes&DeBurgh ve %21.24 ile Knudson C besin ortamlarından elde edilmiştir. Nitekim Özkoç and Dalci (1994) Orchis laxiflora Lam. türüne ait tohumların in vitro koşullarda çimlenme çalışmalarında en yüksek çimlenme oranını %25.1 ile inorganik azot ihtiva etmeyen Knudson C ortamından elde ettiklerini belirtmişlerdir. Bu sonuçlar itibarıyle iki çalışma birbirini destekler niteliktedir. Diğer taraftan Önal(1999) aynı türde yaptığı çalışmada farklı oranlarda patates ekstraktı ilave edilmiş KC besin ortamında %40-80 çimlenenen kültür yüzdesine ulaşırken, yine farklı oranlarda patates ekstraktı ilave edilmiş VW&DB ortamlarında %20-40 arasında çimlenen kültür yüzdesine ulaştığını bildirmektedir. Bu sonuç ile çalışmamız karşılaştırıldığında, elde edilen sonuçların benzerlik göstermediği ancak bu farklılığın yöntem farklılığından ileri geldiği görülmektedir. Çağlayan ve ark. (1998) da orkide tohumlarının in vitro’da çimlendirilmesi çalışmalarında VW&DB ortamını öne çıkartmışlardır.

Kültüre alınan tohumların 3 ay sonra fotoperiyodik koşullara aktarılması, gelişme üzerinde etkili olmuştur. Protokormlar ışık aldıklarında yeşermişlerdir. Aynı durum Arditti (1967), Harley (1969) ve Pierik et al. (1982,1983) tarafından da rapor edilmektedir.
Araştırmalarımızda 11 ayda dış koşullara aktarılabilecek bitkicikler elde edilmiş (Şekil 3 f) ve en yüksek bitki gelişme oranı ise aralarında istatistiki bir fark olmaksızın %14.41 ile KC ve %14.18 ile VW&DB besin ortamlarıından elde edilmiştir. Önal (1999) da sonuçlarımıza benzer şekilde 330 günde bitkicik elde edildiğini ve bitki oluşturan kültür yüzdesi ile mg başına gelişen bitki sayısı bazında en yüksek değerlerin değişik oranlarda patates eksraktı ilave edilmiş KC besin ortamından elde edildiğini bildirmiştir.

Denemelerde GA3 ilavesi çimlenme, protokorm oluşturma ve bitki gelişimi üzerinde engelleyici etkisini ortaya koymuştur. Bu sonuç literatür bilgileri ile parelik göstermektedir. Önal (1999) da besin ortamlarına 0.2mg/l GA3 ilave edildiğinde O.laxiflora’da hiçbir gelişme olmadığnıı, Lauzer et al. (1994); Cypripedium acaule türünde, Miyoshi and Mii (1995), Calanthe discolor orkide türünde GA3’in çimlenmeyi engellediğini bildirmişlerdir. Ayrıca Arditti and Ernst (1984)’de GA3 uygulamalarının orkide tohumlarında çimlenmeyi engelleyici etkilerinin olabileceği yönünde bilgi vermektedir.

Sonuç olarak;

1. Doğal ortamda, orkide tohumlarının sadece %5’ten azı çimlenebilmektedir. Çimlendikten sonra da ergin bir bitki meydana gelebilmesi için 2-16 yıl gibi uzun bir süre beklemek gerekmektedir (Sezik 1984). Çalışmamızın sonucunda 11 ay içerisinde dış koşullara aktarılabilecek aşamada (yaklaşık 10 cm boyunda) orkide bitkileri elde edilebileceği ortaya konmuştur.

2. Orkide tohumlarının çimlenme oranı üzerine besin ortamının etkisinin önemli olduğu, besin ortamı olarak seyreltik bileşimler tercih edilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Knudson C (1946) ortamı ile Van Waes&Debergh (1986) ortamları, genel olarak in vitro orkide tohumu çimlendirmek amacıyla ilk başvurulacak ortamlar olmalıdır.

3. Besin ortamına ilave edilen büyüme düzenleyici maddeler, az veya çok oranda çimlenme ve bitkiye dönüşüm üzerinde etkili olabilmektedir. Ancak denememizde kullanılan GA3 dahil olmak üzere, literatürdeki diğer bulgular da birlikte değerlendirildiğinde besin ortamına bitki büyüm düzenleyici madde ilave edilmesinin büyük katkısının olmayacağı yönünde bir görüş oluşmuştur. Özellikle GA3 ilavesinin çimlenme oranı üzerinde azaltıcı veya en iyi koşullarda etkisiz olduğu sonucu ortaya çıkmıştır. GA3’in protokorm uzaması haricinde belirgin ve olumlu bir etkisinin olmadığı ve besin ortamına katılması gerekmediği kanaatine varılmıştır.



KAYNAKLAR

Arditti, J. 1967. Factors afecting of orchid seeds. Bot. Rev. 33, 1-97.

Arditti, J. 1979. Aspects of the physiology of orchids. I: H.W. Woolhouse (Editor), Advances in Botanical Research,7. Academic Pres, New York, 422-697.

Arditti, J. 1982. Orchis Biology. Review and perspectives. I. Cornell Univ. Pres.Ithaca:1-390.

Arditti, J. and Ernst, R.1982. In: Stewart and Merwe, Van der, 263-277.

Arditti, J. and Ernst, R.1984. Pyhisiology of germinating orchid seeds, Bot.Rev.,33:1-197.

Arditti, J. and Ernst, R. 1993. Micropropagation of orchids, New York, John Wiley and Sons, Inc.

Çağlayan, K., Özavcı, A. ve Eskalen, A. 1998. Doğu Akdeniz Bölgesinde Yaygın olarak yetişen bazı salep orkidelerinin embryo kültürü kullanılarak in vitro koşullarda çoğaltılmaları. T.Jour. of Agriculture and Forestry 22(2):187-191.

Davis, P.H. 1984. Flora of Turkey and East Aegan Islands. Vol.8. Edinburgh at the University Pres.

Fast 1980. Orchideen Kultur. Verlag E. Ulmer, Stutgart: 1-460.

Gönülşen, N., Önal, K., Ercan, N., Yıldızgördü, K., Şekeroğlu, E., Biçici, M. ve Eskalen, A. 1996. Ege ve Doğu Akdeniz Bölgelerinde Doğal Yayılış Gösteren Orchidaceae Familyasına Ait Bazı Türlerin İn vitro ve İn vivo Koşullarda Üretimleri Üzerinde Araştırmalar. TÜBİTAK Proje No: TBGAG-52.

Harley 1969. The biology of mycorriza. L. Hill, London, second edition: 1-334.

Harvais, G., 1973. Growth requirements and development of Cypripedium reginae in axenic culture. Can. J. Bot., 51:327-332.

Kısakürek, Ş., Arpacı, B.B., Özdemir, A., Dalfesoğlu, K., Ergun, N., Kaya, Y. 2009. Kahramanmaraş Doğal Florasında Yetişen ve Salep Üretiminde Kullanılan Bitkilerin Kültüre Alınabilme Olanakları.

Knudson 1922. Bot.Gaz., 73;1-25.

Knudson, L.1929. Physiological Investigations on orchid germination. Proc. Congr. Plant Sci. 2:1183-1189.

Knudson, L 1946. A new nutrient solution for germination of orchid seed. Am. Orchid. Soc. Bull. 15 : 214-217.

Miyoshi, K. and Mii, M.1995. Phytohormone pre-treatment fort he enhancement of seed germination and protocorm formation by the terrestrial orchid, Calanthe discolor (Orchidaceae), in asymbiotic culture. Scientia Hort., 63:263-267.



Murashige, T. and Skoog, F. 1962. A revised medium for rapid growth and bioassays with tobacco cultures. Physiol. Plant 15:473-497.

Önal, K. 1999. Ege Bölgesinde Doğal Yayılış Gösteren Orchidaceae familyasına ait bazı türlerin in vitro koşullarda üretimleri üzerinde araştırmalar. Turkish J. of Agriculture and Forestry. 23(5):1057-1064.

Özkoç, İ., 1991. Serapias vomeracea (Burm fil.) Briq. subsp. laxiflora (Soo) Gölz et. Reinhard ve Orchis laxiflora Lam. (Orchidacea) Tohumlarının Simbiyotik ve Asimbiyotik Kültürlerde Çimlenme ve Gelişmsi Üzerinde Araştırılması (doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Samsun.

Özkoç, I. and Dalcı, M. 1994. Germination of the Seeds of Orchis laxiflora Lam.(Orchidaceae) Through Asimbiotic Culture Techniques. Turkish Journal of Botany, 18: 461-464.

Pierik et al. 1982. Neth. J. Agric.Sci. 30:341-346.

Pierik et al. 1983. Protoplasma 115: 208-216.

Pierik, R.L.M. 1987. In vitro Culture of Higher Plants, 149-158.

Sezik, E. 1984. Orkidelerimiz, Sandoz Kültür Yayınları. No:6, 166s.

Van Waes,., J.M., and Debergh, P.C. 1986. İn vitro germination of some western European Orchids. Physilogia Plantarum, 67(2):253-261.

Whitner 1974. The Orchids. J.Wiley, New York:1-604.




a b



c d



e f

Şekil 3. a.Orchis laxiflora Lam. tohum kapsülleri ve tohumları b. Tohumların stereomikroskop altındaki görüntüleri c. Çimlenen ve çimlenmekte olan tohumlar d. Aydınlık koşullarda rengi yeşile dönmüş protokormlar e. Dokuzuncu ayını tamammış bitkicikler f. Dış koşullara aktarma aşamasına gelmiş bir bitki




База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка