Асобы аляксандр тамковіч




старонка9/9
Дата канвертавання16.03.2016
Памер1.53 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

11.02.08


НЯЗГАСНАЯ ЗОРКА АНАТОЛЯ МАЙСЕНІ
Традыцыйна мы не часта пішам пра калегаў па прафесіі, таму я вельмі здзівіўся, калі самыя папулярныя ў Беларусі інтэрнэтаўскія пашукавікі выдалі па Майсені даволі шмат спасылак. Гэта абрадавала, бо давала падставы без праблем знайсці нейкія чыста біяграфічныя звесткі. Але я памыліўся, радасць была заўчаснай. Большасць інфармацыі датычылася цытат з артыкулаў самога Майсені.

На мой погляд, гэта і ёсць адзнака якасці працы чалавека, якога не стала амаль дванаццаць гадоў таму. Мяркую, што многім сучасным публіцыстам ад улады гэта не пагражае.

Каб пацвердзіць такую выснову, дазволю сабе адну цытату. Былы кіраўнік Нацыянальнага банка вядомы і аўтарытэтны эканаміст Станіслаў Багданкевіч дзесяць гадоў таму ў “Беларускай газеце” пісаў: “Анатоль Майсеня, значны дзеяч беларускага адраджэння, называў Беларусь краінай мараў, якія не ажыццявіліся. І гэта сапраўды так”.

А вось больш бліжэйшая да нас па часу (20.12.06 ) цытата з той жа газеты: “...Пакойны палітолаг Анатоль Майсеня заўважыў, што Пазьняк, стварыўшы БНФ, сам жа яго пахаваў – разам з марамі прыхільнікаў”.

Адлегласць паміж гэтымі выказваннямі, амаль дзесяць год і датычацца яны абсалютна розных рэчаў, аднак ёсць тое, што іх яднае – пацверджаная гісторыяй адпаведнасць ісціне. І падобных прыкладаў пры жаданні можна прыгадаць даволі шмат.

Аднак пачнём з трагічнага. 12 лістапада 1996 года ў 7 гадзін 30 мінут на 286-ым кіламетры трасы Брэст-Мінск аўтамабіль “Джып Чарокі”, які належаў прэзідэнту Нацыянальнага цэнтра стратэгічных ініцыятываў “Усход-Захад” вядомаму журналісту і палітолагу Анатолю Майсені, на вялікай хуткасці каля вёскі Яблонаўка сутыкнуўся з “Газ-53”. Па версіі БЕЛТА, што цалкам пабудавана на высновах супрацоўнікаў Стаўбцоўскага РАУС, вінаваты ў аўтаздарэнні Майсеня, бо менавіта ён “не справился с управлением”. Калі гаварыць прасцей, то Анатоль Іосіфавіч, які па дарозе ў бальніцу памёр, банальна заснуў за рулём. Падкрэсліваю, гэта кропка гледжання следства. Аднак ёсць і неафіцыйная. Згодна з ёй смерць Майсені не была выпадковай.

І пэўных падстаў для такіх думак нямала. Справа ў тым, што Майсеня быў у некаторым сэнсе мосцікам паміж Еўропай і Беларуссю. Гэта цяпер беларускія чыноўнікі і дэпутаты ходзяць толькі туды, куды ім ісці кажа выканаўчая ўлада, а тады яны былі ў нейкай разгубленасці, не ведалі, як і што трэба рабіць. Нагадаю, асноўная дзейнасць створанай Майсенем структуры прыходзіцца на пачатак дзевяностых гадоў мінулага стагоддзя. Анатоля Іосіфавіча не без падстаў лічылі тым, хто апазіцыйна ставіцца да ўлады, але ў той час яшчэ ніхто нікога па-хамску не называў “вырадкам” альбо “адмарозкам” . Атрымлівалася, што дыялог паміж беларускай уладай і Захадам ажыццяўляе апазіцыянер.

Сапраўды, цэнтр “Усход-Захад”, дакладней мерапрыемствы, якія ён праводзіў, былі месцам, дзе кантактавалі прадстаўнікі Еўропы, НАТА і Беларусі. Лідар АГП Анатоль Лябедзька менавіта там і пазнаёміўся з Майсенем. Сярод дэпутатаў Вярхоўнага Савета 12-га склікання Анатоль Уладзіміравіч быў сярод самых актыўных, таму логіку, што кіравала Майсенем, зразумець не цяжка. Іронія лёсу. Менавіта Анатоль Лябедзька шмат гадоў пазней стане лаўрэатам прэміі імя Анатоля Майсені. Менавіта па яго прапанове Аб’яднаная грамадзянская партыя ў 2001 годзе звернецца да кіраўніцтва Мінска з прапановай назваць адну з вуліц беларускай сталіцы ў гонар трагічна загінуўшага палітолага і журналіста.

Адразу пасля аварыі на месца катастрофы прыехаў былы следчы і былы першы міністр унутраных спраў Юрый Захаранка. Яго высновы былі адназначнымі – забойства. Яны і сталі каталізатарам шматлікіх чутак пра тое, што новая ўлада банальна “ўбрала” ўплывовага апанента. Аднак чуткі не сталі вырашальнымі: большасць людзей яшчэ не верылі ў тое, што такое магчыма ўвогуле.

У мінулым годзе ў бібліятэцы радыё “Свабода” выйшла кніга вядомага пісьменніка Уладзіміра Арлова. З 261 палітычных партрэтаў ёсць і партрэт Майсені. І ёсць там такія словы: “Лепшыя з ягоных публікацыяў, на жаль, дагэтуль не страцілі сваёй актуальнасці, гэтаксама як не заціхлі спрэчкі вакол самога яго імя і Анатолінай гібелі. Сястра Людміла і сёння прыгадвае апошнюю размову з братам, калі той сказаў: “Хутка рэжым пойдзе ва-банк, і ў мяне ёсць звесткі, што першым, каго яны знішчаць, буду я...”

Анатоль Майсеня нарадзіўся 4 студзеня 1959 года ў вёсцы Вялікая Ліпа Нясвіжскага раёна Мінскай вобласці. На гэты дзень прыходзяцца народзіны каля пяцідзесяці вядомых людзей, з якіх выдзяляюцца прозвішчы двух нашых сучаснікаў – скульптар Зураб Цэрэтэлі і кінарэжысёр Цігран Кеасаян добра знаёмы па фільму “Ландыш серабрысты”. Ёсць там і больш значныя фігуры. Напрыклад, Ісаак Ньютан.

Гэта, канешне, звычайнае супадзенне, аднак у жыцці Майсені (як і ў гэтых людзей) было шмат экспромтаў. Так, на пачатку васьмідзесятых гадоў мінулага стагоддзя ён нечакана для многіх вырашыў паспрабаваць сябе ў журналістыцы. Пагадзіцеся, для таго, хто мае дыплом знакамітага “ін’яза”, крок нетыповы.

Эканаміст Леанід Заіка па маёй просьбе прыгадаў як у 1985 годзе ён вёў на беларускім тэлебачанні свае праграмы і першы раз запрасіў на адну з іх Анатоля Майсеню. Таму дэбют спадабаўся і Анатоль Іосіфавіч літаральна кінуўся ў тэлевізійны акіян. Тым больш, што ў тыя часы яшчэ быў прамы эфір.

“Выказваць сваю кропку гледжання атрымлівалася нават у самым пачатку перабудовы. Гэта захоплівала, павялічвала сілы. І для Толі тэлебачанне стала першым моцным трамплінам у кар’еры”.

Потым былі газетныя артыкулы, публіцыстыка. Але галоўны, як лічыць Заіка, крок Майсеня зрабіў падчас жнівеньскага путчу 1991 года. Менавіта тады Майсеня разам з сябрамі і вырашыў стварыць незалежную недзяржаўную арганізацыю – Нацыянальны цэнтр стратэгічных ініцыятываў “Усход-Захад”.

Як піша ў прыгаданай кніжцы У. Арлоў: “Ён знайшоў у сабе мужнасць публічна прызнацца, што звязваў з прыходам да ўлады Аляксандра Лукашэнкі пэўныя надзеі. Але ён жа стаў аўтарам ідэі правядзення Кангрэса супраць дыктатуры ў абарону Канстытуцыі і напісаў бязлітасны артыкул “Беларусь у імгле”, дзе падвёў вынікі першых двух гадоў кіравання Лукашэнкі.

У 1996-м за гэтую публікацыю Беларуская асацыяцыя журналістаў прысудзіла Анатолю прэмію ў намінацыі “Лепшы аналітычны матэрыял”. Прысудзіла пасмяротна”.

А праз год з’явілася і прэмія яго імя.

З самага пачатку многія (у тым ліку і аўтар гэтага нарыса) сталі лічыць, што ўручаць яе можна не толькі за публікацыі ў адной газеце, аднак ніхто тады прыслухоўвацца не стаў. Не хачу злараднічаць, але я нешта не магу прыпомніць лаўрэатаў апошніх гадоў...

У 1995 годзе Майсеня і сам паспрабаваў стаць прафесійным палітыкам. Балатаваўся ў родным Нясвіжскім раёне на выбарах у Вярхоўны Савет 13-га склікання і нечакана прайграў Марыі Худой.

У ракавым лістападзе 1996 года Майсеня ездзіў на канферэнцыю ў Рым, пасля якой завітаў да знаёмых у Германію. Вярнуцца ён сапраўды спяшаўся, таму і начаваць на Нямеччыне не стаў. Аварыя здарылася зусім недалёка ад роднай вёскі Майсені. А праз два тыдні адбыўся сумна вядомы рэферэндум.

Першы “Ланцуг неабыякавых людзей” каля будынка прэзідэнцкай адміністрацыі стварылі дэпутаты Вярхоўнага Савета 13-га склікання. Ён быў цалкам прысвечаны знікненню Віктара Ганчара. А надалей з’явіліся і іншыя партрэты. У тым ліку Анатоля Майсені.

...Першы нумар газеты “Свободные новости” выйшаў у лютым 1991 года. За гэты час быў толькі адзін выпадак, калі пад артыкул выдзелілі адразу дзве паласы. Выключэнне рэдактар зрабіў толькі для публіцыстыкі Анатоля Майсені



18.02.08


АЛЯКСАНДР ВАЙТОВІЧ — АКАДЭМІК І ПАЛІТЫК

Гэты непрыемны выпадак з маёй дваццацігадовай журналісцкай практыкі быў па ліку другім. Я рыхтаваў матэрыял для рубрыкі «Без палітыкі» і папрасіў Аляксандра Вайтовіча расказаць пра сваё хобі. Ім аказалася навука. Каля гадзіны былы кіраўнік Нацыянальнай акадэміі навук распавядаў рэчы, пра якія я меў даволі прыблізнае ўяўленне. Але сапраўдны «аблом» здарыўся крыху пазней, калі я ўключыў дыктафон і выявіў, што нічога не запісалася.

Давялося тэлефанаваць Аляксандру Паўлавічу і прасіць прабачэння. Праз два дні ён прыйшоў зноў і паўтарыў свой аповед яшчэ раз. Мне было вельмі сорамна перад вучоным і дзяржаўным дзеячам, старшынёй Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь у 2000–2003 гадах.

Затое я ў другі раз пачуў, як ён зрабіў сваё першае навуковае адкрыццё. Малады навуковец і малады бацька мыў у ванне пялюшкі. Чыста механічная справа, галава ж працавала над іншым. Датычылася гэта кіравання спектрам генерацыі лазераў. Вайтовіч прапанаваў «змяшчаць лазер у асяроддзе паглынання для атрымання патрэбнай частаты». Эфект атрымаўся ўнушальны. Дарэчы, менавіта гэта і будзе галоўнай ідэяй яго кандыдацкай дысертацыі, якую ён абароніць у 1968 годзе. У свае трыццаць. Не вельмі рана, але і не позна.

Аляксандр Паўлавіч Вайтовіч нарадзіўся 5 студзеня 1938 года ў вёсцы Рачкавічы Капыльскага раёна Мінскай вобласці. Пачатковая школа знаходзілася ў роднай вёсцы і месцілася ў вялікай хаце. Чатыры першыя класы займаліся адначасова ў адным пакоі без аніякіх перагародак. Працавалі два настаўнікі.

Саша Вайтовіч вучыўся ў другім класе, калі ў школе здарыўся пажар. З хаты, якая ўжо даволі моцна гарэла, ён выбягаў двойчы. Першы раз з усімі, другі — калі вярнуўся, каб забраць паліто сястры.

Фізікам Вайтовіч вырашыў стаць яшчэ ў школе, якую скончыў з залатым медалём. Паступаць паехаў у Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Уступных іспытаў для медалістаў тады не было. Толькі гутарка з членамі прыёмнай камісіі. Цікава, што рускай мовы ў той час Вайтовіч амаль не ведаў, размаўляў выключна па-беларуску. «Великий и могучий» ён асвоіў у БДУ, які з адзнакай скончыў у 1960 годзе.

Адразу пачаў працаваць у Інстытуце фізікі АН БССР. Вось асноўныя прыступкі яго навуковай і службовай кар’еры: малодшы навуковы супрацоўнік, старшы інжынер-канструктар, галоўны інжынер устаноўкі, старшы навуковы супрацоўнік, загадчык лабараторыі, намеснік дырэктара па навуковай рабоце. З Інстытута фізікі, дзе ён адпрацаваў амаль 32 гады, перайшоў на пасаду дырэктара Інстытута малекулярнай і атамнай фізікі, створанага пры яго ж непасрэдным удзеле. Яшчэ тры гады — і вяршыня навуковай кар’еры. Аляксандра Вайтовіча абіраюць прэзідэнтам Акадэміі навук. На гэтай пасадзе ён змяніў акадэміка Барысевіча, які з самага пачатку, з прыходу Аляксандра Вайтовіча ў акадэмію, заўважыў маладога таленавітага вучонага і ўзяў пад сваю апеку.

Мабыць, гэта будзе цікавым для навукоўцаў, таму пералічу ўсе навуковыя рэгаліі Аляксандра Паўлавіча. У 1979 годзе ён стаў доктарам фізіка-матэматычных навук, у 1985-м — прафесарам, у 1986 — членам-карэспандэнтам, а праз дзесяць гадоў — акадэмікам НАН Беларусі. Акрамя гэтага ў 1995 годзе яго абралі правадзейным членам Еўрапейскай акадэміі навук, мастацтва і славеснасці, а потым і віцэ-прэзідэнтам Еўрапейскага фізічнага таварыства. Як лічаць самі навукоўцы, даследаванні Вайтовіча ў галіне магнітаоптыкі і дынамікі лазераў радыкальна змянілі ўяўленні пра ўласцівасці лазераў.

У 1996 годзе за цыкл работ «З’явы анізатрапіі ў лазерах і прынцыпы палярызацыйнай лазернай спектраскапіі» Аляксандр Вайтовіч атрымаў Дзяржаўную прэмію Рэспублікі Беларусь.

Калі Вайтовіч узначаліў Акадэмію навук (выбары праходзілі на сапраўднай альтэрнатыўнай аснове), ён вельмі хутка зразумеў, што змяніць што-небудзь у навуцы без дазволу ўладаў немагчыма. Можа менавіта па гэтай прычыне і пагадзіўся ўзначаліць Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу РБ.

Для кніжкі «Лёсы» Вайтовіч распавёў мне, як гэта адбылося. У той дзень ён знаходзіўся ў службовай камандзіроўцы ў ЗША, у Чыкага. У пяць гадзін раніцы па мясцовым часе ў яго гатэльным нумары прагучаў тэлефонны званок. Дарадца А.Г. Лукашэнкі Макей сказаў, што акадэміку тэрмінова трэба вылятаць у Мінск: выклікае прэзідэнт. Прыйшлося ўсё кінуць. Праз 24 гадзіны Вайтовіч быў ужо ў беларускай сталіцы. З аэрапорта — у рэзідэнцыю. Макей не даў часу нават заехаць да дому, пагаліцца- памыцца. Лукашэнка прапанаваў акадэміку Вайтовічу ўзначаліць Савет Рэспублікі.

Перш чым даць сваю згоду, Аляксандр Паўлавіч сабраў тых сяброў Прэзідыума НАН, якіх пашанцавала хутка знайсці, каб параіцца. Іх вердыкт быў аднагалосным — пагадзіцца. Галоўны аргумент: на новай пасадзе будзе больш магчымасцей уплываць на дзяржаўную палітыку ў галіне навукі. На жаль, навукоўцы памыліліся.

19 снежня 2000 года Вайтовіча выбралі старшынёй Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі другога склікання. А праз два з паловай гады, 28 ліпеня 2003 года, прэзідэнцкім указам вызвалілі ад пасады. На яго месца (зноў аднагалосна) быў абраны былы прэм’ер-міністр краіны Генадзь Навіцкі.

Афіцыйна гэта тлумачылася тым, што Аляксандру Паўлавічу споўнілася 65 гадоў (узрост, памежны для знаходжання на дзяржаўнай службе), але ўсе разумелі, што гэта фармальная матывацыя. Прычына была ў навуцы, дакладней, у падыходах да кіравання навукай з боку ўлады. Справа ў тым, што раней усіх прэзідэнтаў Акадэміі навук выбіралі, а Лукашэнка вырашыў іх прызначаць. І нават не параіўся з Вайтовічам. Больш за тое, кіраўнік прэзідэнцкай адміністрацыі Урал Латыпаў давёў да яго ведама, што калі ён жадае застацца ў Савеце Рэспублікі, трэба падтрымаць прэзідэнцкае рашэнне. Вайтовіч не падтрымаў. Усе яго спробы што-небудзь высветліць аказаліся безвыніковымі. Ахоўнікі сказалі, што прэзідэнт паехаў гуляць у хакей.

Гэта была апала, але яна не стала б фатальнай, каб Вайтовіч «лёг на дно». «Досвед» асобных мемуарыстаў з «былых» сведчыць, што галоўнае ў такой сітуацыі — своечасова пакаяцца, прадэманстраваць сваю лаяльнасць. Вайтовіч вырашыў змагацца.

Ён узначаліў грамадзянскую ініцыятыву «За свабодныя выбары», якая ў 2004 годзе праводзіла маніторынг парламенцкіх выбараў і зафіксавала вялікую колькасць сур’ёзных парушэнняў. Першапачаткова Вайтовіч вырашыў удзельнічаць у прэзідэнцкіх выбарах 2006-га (нават стварыў інтэрнэт-рэсурс), але ў студзені таго ж года спыніў свой удзел і заклікаў усіх да байкоту. На той момант у падтрымку яго кандыдатуры ініцыятыўная група ўжо сабрала каля 30 тысяч подпісаў грамадзян.

Матывуючы сваё рашэнне, Вайтовіч напісаў: «Не желаю способствовать созданию иллюзий у избирателей, что участие Лукашенко в выборах на третий срок президентства законно и что выборы проводятся в соответствии с Конституцией и Избирательным кодексом страны».

Нагадаю, што летам 2005 года акадэмік Вайтовіч разам з генералам Фраловым і экс-міністрам Лявонавым заявілі пра стварэнне непартыйнай дэмакратычнай кааліцыі, якая адной з галоўных мэтаў свайго існавання лічыла зрабіць немагчымым удзел Лукашэнкі ў прэзідэнцкіх выбарах 2006 года і марыла пра падтрымку афіцыйнай Расіі. Канешне, з пазіцый сённяшняга дня ўсё, на першы погляд, выглядае даволі наіўным. Але толькі на першы погляд, бо відавочна іншае. Пакуль без Расіі беларускія пытанні не вырашыць. Што будзе далей, пакажа час.

Напрыканцы — традыцыйная «лыжка дзёгцю». 17 студзеня 2007 года ў Маскве быў створаны Міжнародны грамадскі рух «Супрацоўніцтва і прагрэс» з акадэмікам Вайтовічам на чале. Калі нічога не блытаю, то больш пра рух ніхто нічога не чуў. Вельмі хочацца памыліцца, але ў апошні час Аляксандра Вайтовіча прэса больш узгадвае ў сувязі з плануемым будаўніцтвам у Беларусі атамнай станцыі, а не з нейкім «супрацоўніцтвам» і «прагрэсам».



17.03.08

ПРАВААБАРОНЦА -- ТАЦЦЯНА ПРОЦЬКА
Ведаючы, што некаторыя ставяцца да Таццяны Процька негатыўна, наўмысна пачну менавіта з непрыемнага для яе моманту. У 2000 годзе пасля даволі жорсткіх дыскусій група апанентаў Таццяны Процькі выйшла з Беларускага Хельсінскага камітэта і стварыла новае грамадскае аб’яднанне – “Хельсінкі XXI”. Не буду зараз нават спрабаваць знайсці тут нейкую праўду, бо ў кожнага яна, як вядома, свая. Таму ўсе асабістыя меркаванні выношу за дужкі, канстатуючы толькі факт: раскол адбыўся амаль восем гадоў таму, а новае аб’яднанне так і засталося віртуальным, між тым як БХК на чале з Процька існуе і дзейнічае па сённяшні дзень.

Таццяна Сяргееўна Процька нарадзілася ў Мінску 8 лютага 1951 года. Бацькі ў яе былі журналістамі, і можа менавіта сямейная атмасфера ці не з дзяцінства сфарміравала ў яе жаданне быць у эпіцэнтры падзей. Спачатку Таццяна вучылася ў 27-й школе, а потым ў добра вядомай 103-й, якую скончыла з залатым медалём.

Паступіла на вячэрняе аддзяленне фізічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Днём – праца, вечарам – вучоба. У яе гэта азначала – з раніцы да позняга вечара ў БДУ, бо працавала там жа, дзе вучылася: з 1968 года тэхнікам, а з 1972-га інжынерам кафедры фізікі паўправаднікоў.

Узначальвала камсамольскую арганізацыю спачатку супрацоўнікаў, а потым і студэнтаў факультэта, была прафаргам кафедры паўправаднікоў. Пасля заканчэння БДУ паступіла ў аспірантуру Інстытута філасофіі і права, ў 1983 абараніла дысертацыю кандыдата філасофскіх навук па тэме "Змяненні структуры фізічных ведаў у працэсе іх развіцця". І новы круты паварот:  пераход на працу ў Інстытут гісторыі АН БССР.

Менавіта ў гісторыі Таццяна Процька і знайшла сваё прызванне. Але не ў якасці кабінетнага вучонага, а ў спалучэнні з журналістыкай і грамадскай дзейнасцю. Былі прахадныя тэмы, пакуль яна не выйшла на сваю галоўную, даследванню якой аддасць амаль дзясяць гадоў жыцця. Вынік – грунтоўная манаграфія болей за 600 старонак: "Станаўленне савецкай таталітарнай сістэмы ў Беларусі (1917 – 1941гг.)", якая пабачыла свет ў 2002 годзе.

Першае і пакуль што апошняе ў беларускай гістарыяграфіі навуковае даследаванне. Што зразумела: такая тэма не магла быць даспадобы ні тады, ні цяпер. Пабудавана манаграфія на добрых дзве трэці на матэрыялах рэспубліканскага і маскоўскіх архіваў КДБ. Гісторыку Таццяне Процька пашанцавала трапіць у лік невялічкай групы даследчыкаў, што паспелі дамагчыся допуску ў наглуха запачкаваныя сем дзесяцігоддзяў запар архіўныя сховішчы падчас кароткай перабудовачнай стыхіі. Хутка дзверы беларускага КДБ зноў намёртва зачыніліся.

Усё, пасля такой манаграфіі можна больш нічога не пісаць. І можна лічыць, што галоўная справа жыцця зроблена, а імя аўтара назаўсёды ўпісана ў беларускую гістарыяграфію. Але, ведаю, Таццяна Сяргееўна працягвае працу над другой часткай тэмы. Поспехаў ёй.

Пачатак 90-х – час надзей на перамены. Час абуджэння грамадскай актыўнасці. Ён стымуляваў многіх да пошуку новага попрышча для дзеяння. У 1992 годзе Процька з акадэмічнага Інстытута гісторыі пераходзіць на работу ў Белдзяржрадыёкампанію, дзе была старэйшым рэдактарам, рэдактарам радыёчасопіса “Наша мінуўшчына”, палітычным каментатарам. Але перамены неўзабаве сталі мяняць свае колеры. У тым ліку літаральна.

14 мая 1995 года ў Беларусі адбыўся першы рэферэндум. Сярод іншага было пытанне і аб змене дзяржаўнай сімволікі. Не буду гаварыць, што асабіста мне больш падабаюцца белыя і чырвоныя колеры. Справа ў іншым. Наўрад ці былы кіраўнік прэзідэнцкімі справамі Іван Ціцянкоў хацеў застацца ў найноўшай гісторыі Беларусі чалавекам, які першым публічна зняважыў дзяржаўны сімвал, але так і адбылося.

На дзень наступны пасля рэферэндуму ён залез на дах будынка адміністрацыі прэзідэнта, разарваў яшчэ дзяржаўны бел-чырвона-белы сцяг і нешта на ім напісаў. Больш за тое, свой ўчынак Ціценкоў зафіксаваў на відэастужку. Факт важны, бо надалей ён будзе сцвярджаць, што нічога падобнага не было. Доказам, што ўсё ж было, паслужыць менавіта стужка, з якой паспеюць зрабіць копіі яшчэ да таго, як арыгінал цудоўным чынам нехта “размагніціць”.

Процька даведалася аб усім, што адбылося на даху прэзідэнцкай адміністрацыі, на чарговым З'езде беларусаў свету, які як раз у той час праходзіў у Мінску. І разам са Зміцерам Санько звярнулася ў рэспубліканскую пракуратуру з патрабаваннем  узбудзіць крымінальную справу па факту знявагі дзяржаўнага сцяга. Мабыць, зараз такое немагчыма ўвогуле, а тады чыноўнікі яшчэ былі вымушаныя рабіць выгляд, што прыслухоўваюцца да грамадзян. Следства ішло амаль месяц. Вёў яго Станіслаў Новікаў, які сёння “працуе” над падрыхтоўкай закона аб СМІ. Як і трэба было чакаць, ніякага крыміналу ў дзеяннях Ціцянкова ён не ўбачыў, крымінальную справу ніхто так і ўзбудзіў.

Гэта для Таццяны Процькі і стала галоўным штуршком да стварэння Беларускага Хельсінскага  камітэту, бо зрабілася ўжо відавочным, што дамагацца праўды трэба  іншымі шляхамі, не адной, а разам. 12 кастрычніка 1995 года адбыўся устаноўчы сход БХК, а 1 лістапада Мінюст уручыў кіраўніцтву БХК пасведчанне аб рэгістрацыі.

У 1998 годзе ў Мінску пачала працаваць Кансультацыйна-назіральная група АБСЕ на чале з Хансам-Георгам Вікам, які імкнуўся паспрыяць дэмакратычным пераменам у Беларусі. Праз арганізацыю дыялога, перамоўнага працэсу дэмакратычнай апазіцыі з уладамі. Там і з’явіўся знакаміты тэрмін - пакрокавая стратэгія.

Прымала ўдзел у перамовах і Таццяна Сяргееўна Процька. З самага пачатку ўзнікла шмат спрэчак наконт мэтазгоднасці гэтага кроку, бо ўсе (кіраўніцтва БХК таксама) добра разумелі, што дамагчыся цывілізаванага дыялога з уладамі проста немагчыма. Аднак выключна негатыўная стаўленне некаторых з апазіцыі да перамоў, на мой погляд, было памылковым. Так, перамовы прэзідэнцкі бок як і чакалася праваліў, аднак гэта быў таксама вынік. Упэўнены, амаль усе эканамічныя і палітычная санкцыі, якія мы маем зараз, нарадзіліся менавіта тады, калі стала абсалютна ясным сапраўдная пазіцыя ўладаў. Як і іх стаўленне да імі ж падпісанай рэзалюцыі саміта АБСЕ ў Стамбуле, а на гэтым прыкладзе да міжнародных дамоўленасцяў.

Стварэннем БХК Таццяна Процька, па сутнасці, стала пачынальнікам праваабарончага руху ў Беларусі. Хутка актыўная дзейнасць БХК прынесла яму дастаткова шырокую вядомасць і аўтарытэт як у Беларусі, так і міжнародную. Адпаведна, у яго пачалі ўзнікаць і праблемы. То там, то тут.

У 2004 годзе з падаткавікамі. Не, ніякіх новых еўрапейскіх грантаў БХК не атрымліваў. Усё як і раней рабілася празрыста і легальна. Аднак у снежні 2005-га Прэзідыум Вышэйшага Гаспадарчага Суда РБ раптоўна ў дзейнасці БХК убачыў нешта пазазаконнае.

Сутнасць прэтэнзій датычылася грантаў Еўразвязу. Раней і беларускім бокам, і еўрапейскім лічылася, што яны не падпадаюць пад падаткаабкладанне, а напрыканцы 2005-га нечакана высветлілася – гэта было памылкай. І БХК прапанавалі заплаціць грошы, якія нават па мерках багатай Еўропы лічацца немалымі.

А ў другой палове года наступнага беларускія ўлады вырашылі БХК ліквідаваць увогуле. І толькі вельмі негатыўная рэакцыя сусветнай грамадскасці прымусіла прытармазіць справу. У Вярхоўным судзе РБ першае пасяджэнне на гэты конт было прызначана на 28 лістапада 2006 года, але яго перанеслі на год наступны, а потым справа супраць БХК была наогул прыпынена. Праўда, гэта не можа быць поўнай гарантыяй, што яе калі-небудзь не захочуць рэаніміраваць.

Мабыць, такое ж рашэнне было прынятае і наконт арэнды памяшканняў, дзе месціцца цэнтральны офіс арганізацыі. Належыць яно адной са структур Упраўлення справамі прэзідэнта. Першапачаткова ўладальнікі маёмасці хацелі развітацца з БХК.

Аўтаматычна гэта азначала б знішчэнне юрыдычнага адраса камітэта, што магло б стаць “пахаваннем” і яго самога. Але ўлада дала “задні ход”

БХК пакуль што вытрымаў націск. Таццяна Сяргееўна Процька ўзначальвала Беларускі Хельсінскі камітэт з моманту яго стварэння, а днямі напісала заяву аб намеры пакінуць пасаду. Тлумачыць яна гэта імкненнем даць дарогу маладым. Цалкам абвяргае Процька і шматлікія чуткі пра эміграцыю ў ЗША. У Амерыку яна паехала, каб дапамагчы дачцэ і вернецца ў Мінск ужо ў красавіку.

19.03.08
ЖАННА ЛІТВІНА – АБАРОНЦА СВАБОДЫ СЛОВА
Многія чулі, як Жанна Літвіна называла сябе “маці ўсіх зачыненых радыёстанцый”. Горкая іронія датычыцца перш за ўсё радыёстанцый “Беларуская маладзёжная”, “Радыё 101,2”. Так, улады зрабілі шмат, каб мы перасталі іх чуць, але гэта не канец, а толькі часовы перапынак. І Жанна Літвіна застанецца ў навейшай гісторыі Беларусі як таленавіты радыёжурналіст і арганізатар новай свабоднай журналістыкі. Не толькі на радыё. У 1995 годзе яна стварыла і ўзначаліла адну з самых буйных і дзеяздольных незалежных грамадскіх арганізацый краіны – ГА “Беларуская асацыяцыя журналістаў”, якой кіруе да сённяшняга дня. І не таму, што прагне ўлады. Колькі разоў ужо рабіла спробы саскочыць, вярнуцца да творчай журналістыкі, ды калегі не даюць. Бо ўсе добра разумеюць, што гэта якраз той выпадак, калі ”больш няма каму”. Канешне, жадаючых знайсці можна. Але хто тады знойдзе праз пару гадоў сама БАЖ...

Жанна Мікалаеўна Літвіна (дзявочае прозвішча – Залозная) нарадзілася ў Мінску 30 жніўня 1954 года. Называю дату, бо яна пазначана ў даведніку “Хто ёсць хто ў Беларусі”. Па выпадковым супадзенні ў адзін і той жа дзень і год з тым чалавекам, хто стане першым прэзідэнтам Беларусі. Хаця лёсы іх будуць перасякацца, жыццёвыя шляхі яны абяруць дыяметральна супрацьлеглыя.

Бацькі Жанны ў той час жылі ў вёсцы Вадапой, што бліз беларускай сталіцы. Таму вучыцца ў 1961 годзе Жанна пачала ў мясцовай школе, дзе маці працавала завучам. І толькі праз паўгода, калі сям’я пераехала ў Мінск, яна пайшла ў школу № 42 Мінска, якую, дарэчы, таксама скончылі палітык Андрэй Саннікаў, кінарэжысёр Юрый Хашчавацкі.

Бацька Жанны - Мікалай Залозны быў даволі вядомым мастаком, прычым не толькі ў Беларусі. Ён выкладаў жывапіс у Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце. Таму было б цалкам лагічным, калі б дзве дачкі пайшлі па яго слядах. Але маляваць пачала толькі Наталля, якая зараз жыве і працуе за межамі краіны.

Жанна выбрала журналістыку. Чаму? Рана адчула, што ёй было прасцей і лягчэй расказваць аб нечым словамі, чым фарбамі. У 1976 годзе скончыла факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта і пачала працаваць у сістэме Дзяржтэлерадыё. Як пішуць у анкетах “прайшла шлях ад малодшага да галоўнага рэдактара Галоўнай рэдакцыі вяшчання для моладзі”. У 1984 годзе ўзначаліла радыёстанцыю “Беларуская маладзёжная”, а праз дзесяць гадоў, ужо ў другой Беларусі, стане генеральным дырэктарам закрытага акцыянернага таварыства “БМ Інформ”.

Прыступкі журналісцкай кар’еры часам выглядаюць вельмі прывабна, але па сутнасці гэта азначае быць начальнікам над тымі, хто многа ў чым ведае не менш цябе. Да таго ж, што самае цяжкае і складанае, на начальніку ляжыць увесь клопат аб фінансаванні праекта. Дарэчы, ЗАТ “БМ Інформ” было створана толькі пасля таго, калі радыёстанцыя “Беларуская маладзёжная” існаваць перастала і з радыё ператварылася ў газету. А праз некалькі гадоў існаваць перастала і яна. У 2000 годзе ЗАТ “БМ Інформ” было ліквідавана.

На прыпынку “Беларуская маладзёжная” якраз упершыню і перакрыжуюцца шляхі Жанны Літвіной і кандыдата ў прэзідэнты Аляксандра Лукашэнкі. “БМ” была ці не адзінай станцыяй на дзяржаўным радыё, якая адважылася даць яму магчымасць выступіць у прамым эфіры. Гэта не спадабалася тагачаснаму кіраўніку ўрада Вячаславу Кебічу. У 1994 годзе, напярэдадні выбараў, радыёстанцыя была зачынена. Чым кіравалася Жанна Літвіна? Прынцыпам свабоды слова. Вернасць яму, па вялікім рахунку, заўсёды на карысць грамадству, нават калі наступствы ў тым ці іншым выпадку прадугледзець складана. Потым сам Кебіч неаднаразова выказваў шкадаванне адносна свайго стаўлення да незалежных СМІ.

Новае кіраўніцтва, не гледзячы на той факт, што падчас выбарчай кампаніі Жанна Літвіна была ў ліку давераных асоб Станіслава Шушкевіча, паспрабуе прыцягнуць яе на свой бок, але яна адмовіцца. Мабыць, раней за іншых зразумее, што мадэль савецкай сістэмы арганізацыі СМІ хутка будзе зноў запатрабавана. Не буду распавядаць пра сумныя лёсы зачыненых газет, інфармацыйныя “зачысткі”, пастаянны эканамічны ціск на незалежныя СМІ і г.д. Скажу толькі аб адным: Беларусь на сёння ці не адзіная краіна ў Еўропе, дзе навіны ідуць у запісу, а не ў прамым эфіры. Атрымліваецца па Булгакаву, “осетрина второй свежести”.

У 1973 годзе студэнтка журфака Жанна Залозная пазнаёмілася са сваім будучым мужам Аляксеем Літвіным. Адбылося гэта ў “ленінцы”. Свайго нарачонага Жанна спачатку пачула, а потым убачыла. Справа ў тым, што Аляксей Літвін быў у той час ваенным і, зразумела, насіў форму. Уявіце. Чытальны зал, цішыня і цоканне афіцэрскіх ботаў. 5 кастрычніка 1974 года яны распісаліся.

Зараз прафесар Аляксей Літвін лічыцца адным з лепшых спецыялістаў па калабарацыянізму часоў Вялікай Айчынай вайны. Але ён не толькі гісторык. Артыкулы за яго подпісам перыядычна з’яўляюцца не толькі ў спецыяльным друку, але і ў папулярных выданнях. Гэта адказ на пытанні тых, хто цікавіцца яго сяброўствам у Беларускай асацыяцыі журналістаў. Дарэчы, на адным з першых з’ездаў БАЖ толькі адзін чалавек прагаласаваў супраць чарговага абрання Жанны Мікалаеўны прэзідэнтам (тады яшчэ менавіта так). Ім быў Аляксей Літвін.

Пасля звальнення з дзяржаўнага радыё разам з аднадумцамі ў 1994 годзе Літвіна заснавала мінскую гарадскую радыёстанцыю “Радыё 101.2FM”, якая праіснавала амаль два гады. У жніўні 1996 года яе зачынілі, матывуючы гэта тым, што “частоты перашкаджаюць працаваць спецслужбам”. Паралельна працавала дырэктарам беларускага карпункта радыё “Свабода”, адкуль праз пяць гадоў па асабістым жаданні сышла, каб стаць адным з кіраўнікоў радыё “Рацыя”.

19 верасня 1995 года было створана грамадскае аб’яднанне “Беларуская асацыяцыя журналістаў” (БАЖ). Гэту ідэю Літвіной падказаў, на жаль ужо нябожчык, тагачасны кіраўнік ПЭН-ЦЭНТРА Карлас Шэрман, чалавек з вельмі цікавым і складаным лёсам.

Праз год узнікла традыцыя дарыць Літвіной на розныя святы выявы жаб.
Такі экзатычны выбар тлумачыцца проста. Абрэвіятуру БАЖ прачыталі наадварот. Першую ЖАБу Літвіной падарыла Вольга Панкратава, на той час выканаўчы дырэктар асацыяцыі. Зараз у калекцыі Літвіной іх ужо некалькі соцень.
Так атрымалася, што з першага дня свайго існавання БАЖ сутыкнулася з тым, што многія успрымаюць яе, перш за ўсё, як нейкую палітычную арганізацыю. На меркаванне ўладных чыноўнікаў там сабраліся ўсе “нячэсныя” журналісты, што абсалютна не адпавядае рэчаіснасці, бо даволі шмат адсоткаў членаў журналісцкай асацыяцыі працуюць у дзяржаўных сродках масавай інфармацыі.

Некаторыя з апазіцыі жадаюць бачыць журналістаў побач (а лепш наперадзе) з сабой на барыкадах палітычнай барацьбы, што таксама было б непажаданым, бо БАЖ створана для зусім іншых мэтаў. Словам, калі пра некага гавораць, што ён знаходзіцца паміж молатам і накавальняй, то гэта пра “Беларускую асацыяцыю журналістаў”.


Пра ўзнагароды структуры, дзе сам калісьці знаходзіўся ў складзе кіраўніцтва, пісаць няёмка, але і не сказаць немагчыма. У 2003 годзе ГА “Беларуская асацыяцыя журналістаў” атрымала прэмію “Залатое пяро Свабоды” ад Сусветнай асацыяцыі газет. У 2004 годзе Еўрапейскі парламент узнагародзіў БАЖ прэміяй імя А. Сахарава “За свабоду думкі”.

2 ліпеня 2006 года адбыўся VI з’езд грамадскага аб’яднання “Беларуская асацыяцыя журналістаў”, дзе Жанну Літвіну аднагалосна (як і на папярэдніх) абралі старшынёй арганізацыі. І зноў запытаюся: “Чаму?” Адкажу, каб не быць абвінавачаным у перадузятасці, цытатай з “Электроннай энцыклапедыі”: “Неисправимый альтруист, готова пойти на самопожертвование ради благородной цели”.



25.03.08


Выкарыстаная літаратура

Газеты

“Белорусская газета”

“Звязда”

“Имя”


“Комсомольская правда в Белоруссии”

“Навіны”


“Народная воля”

“Народная газета”

“Рэспубліка”

“Свободные новости плюс”

“Советская Белоруссия”

Інтэрнэт-рэсурсы

www.who.bdg.by

www.nn.by

www.ntv.ru

www.ont.by

www.president.gov.by

www.svaboda.org

Кнігі

Уладзімір Арлоў. ІМЁНЫ СВАБОДЫ. Радыё Свабода, 2007

Даведнік “Хто ёсць у Беларусі”. Вільнюс, 2007

Козлович А.Н. Белорусы между небом и землей. Хроники Анатолия Козловича.

Смоленск, 2003



Леонов В.С. Работа над ошибками. Смоленск, 2003

Уліцёнак Аляксандр Леанідавіч. Іншадумцы, Мінск,1991

Федута А. Лукашенко. Политическая биография. Москва, 2005

Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Мінск, 1993--2003

Энциклопедия “Республика Беларусь”. Минск, 2006--2007


ЗМЕСТ

Спікер ВС -- Станіслаў Шушкевіч

Прэм’ер -- Вячаслаў Кебіч

Лідар БНФ -- Зянон Пазьняк

Апошні сакратар ЦК КПБ -- Анатоль Малафееў

Генерал-дэмакрат – Мечаслаў Грыб

Генерал-сенатар -- Мікалай Чаргінец

Старшыня ЦВК – Віктар Ганчар

Спікер Уладзімір Канаплёў

Старшыня КС -- Валерый Ціхіня

Суддзя КС – Міхаіл Пастухоў

Лідар дэмакратычных сілаў – Генадзь Карпенка

Міхаіл Чігір – прэм’ер-апазіцыянер

Гаспадарнік Міхаіл Мясніковіч

Капітан каманды – Леанід Сініцын

Генерал Юрый Захаранка

Рыцар дэмакратыі Валерый Шчукін

Сямён Шарэцкі — апошні спікер ВС

Дзмітрый Булахаў — трагічны лёс палітыка

Станіслаў Багданкевіч — банкір і палітык

Васіль Лявонаў — апальны міністр

Амбасадар Міхаіл Марыніч

Уладзімір Ганчарык – адзіны кандыдат

Сямён Домаш – страчаныя магчымасці

Юрый Хадыка — легенда адраджэння

Міхась Ткачоў – вучоны і палітык

Наталля Машэрава – палітык і дачка палітыка

Нязгасная зорка Анатоля Майсені

Аляксандр Вайтовіч — акадэмік і палітык

Праваабаронца -Таццяна Процька



Жанна Літвіна – абаронца свабоды слова
1   2   3   4   5   6   7   8   9


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка