Змест тэма Методыка мовы як самастойная навука




старонка14/15
Дата канвертавання14.03.2016
Памер2.92 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

Пры такім падыходзе да развіцця маўлення яно павінна ажыццяўляцца на кожным уроку беларускай мовы, а формы і змест працы цесна звязаны з характарам і зместам фактычнага матэрыялу. Зыходзячы з гэтага, прадметам працы па развіцці маўлення на ўроках беларускай мовы з’яўляецца функцыянаванне моўнай адзінкі, г. зн. яе выкарыстанне, ужыванне ў камунікатыўным акце ў залежнасці ад асаблівасцей саміх сродкаў, мэты выказвання, намераў яго.

Пытанне аб развіцці маўлення стаяла з даўніх часоў, таму яно не новае. У мінулым ішла нават своеасаблівая барацьба двух напрамкаў адносна формы і зместу выказвання і навучання яму: адны надавалі галоўную ролю форме маўлення (тропы, фігуры для ўпрыгожвання любой мовы незалежна ад зместу), другія выказваліся за свядомае авалодванне ўменнем выказвацца (думаць, разважаць, даказваць, аргументаваць). У ліку апошніх неабходна назваць імёны М.В. Ламаносава, В.Р. Бялінскага, Ф.І. Буслаева і інш.

К.М. Міцкевіч – афіцыйны пачынальнік методыкі беларускай мовы – надаваў вялікае значэнне развіццю маўлення вучняў, хаця ў яго “Методыцы роднае мовы” 1926 года выдання і няма асобнага раздзела, як і няма асобнай працы, прысвечанай гэтаму пытанню, аднак цікавасць уяўляюць практыкаванні па развіцці вуснага і пісьмовага маўлення, якія аўтар імкнуўся даваць у сістэме. Ужо ў 2-ім выданні “Методыкі роднай мовы” К. Міцкевіча і В. Тэпіна раздзел ёсць, і аўтары прапаноўваюць з улікам розных тыпаў вучняў (апісальны, назіральны, адчувальны, вучоны) даваць самыя розныя тэмы для творчых работ; раілі прывіваць “некаторае чуццё ў адносінах да паказаных форм (апавяданне, апісанне і характарыстыка – В.Л.) і практычныя навыкі ў карыстанні імі” (Міцкевіч К., Тэпін В. Методыка роднай мовы. – Мн.: Бел. дзярж. выд-ва, 1930. – 223 с. – С. 111) і інш.

Сучасны стан працы па развіцці маўлення на ўроках беларускай мовы (і на спецыяльных, і на спадарожных уроках) паказвае, што найперш патрэбна вырашаць і ў тэарэтычным і ў практычным плане методыку арганізацыі працы па развіцці маўлення. Лінгваметадычную аснову развіцця маўлення складаюць прынцыпы, метады і прыёмы, што выпрацаваны ў методыцы развіцця маўлення.

Прынцыпы працы па развіцці маўлення. Арганізацыя працы па развіцці маўлення вучняў ажыццяўляецца на аснове агульнадыдактычных, прыватнаметадычных і спецыфічных прынцыпаў. Да апошніх адносяцца: 1) адзінства развіцця маўлення і мыслення, 2) узаемасувязь у развіцці вуснага і пісьмовага маўлення, 3) сувязь працы па развіцці маўлення з вывучэннем граматыкі, арфаграфіі, пунктуацыі, беларускай літаратуры і інш., 4) стылістычная накіраванасць у працы па развіцці маўлення; 5) прынцып тэкставага навучання.

1. Яшчэ Якуб Колас зазначаў, што “развіваць мову асобна ад думкі немагчыма”. “Слова, – пісаў ён, – дзейсны супрацоўнік нашага мыслення. Вялікі запас слоў – адна з умоў для больш дакладнага і яснага выражэння нашай думкі. Адсюль развіццё вуснага маўлення ёсць і развіццё адной з прылад нашага мыслення.” (Колас Якуб. Зб. тв. – Т. 12. – С. 450 – 451). Больш таго, самі прыёмы навучання беларускай мове – параўнанне, аналіз, сінтэз, канкрэтызацыя, сістэматызацыя, класіфікацыя – спрыяюць развіццю мыслення.

2. Вусная мова істотна адрозніваецца ад пісьмовай. Гэта жывы працэс паміж гаворачым і слухачом. Інтанацыя, паўза, націск (лагічны), тэмп, жэсты, міміка – усё стварае і своеасаблівы сінтаксіс: няпоўныя сказы, адсутнасць ці абмежаванне складаных сказаў, адасобленых членаў сказа і інш. Пісьмовая мова, як правіла, маналагічная. Яна больш складаная для засваення, але, як сведчаць псіхолагі і метадысты, ідзе на аснове вуснай і праз яе. І наадварот, павышэнне ўзроўню пісьмовай мовы прапарцыянальна павышае ўзровень вуснай. У сувязі з адзначаным спынім увагу на развіцці вуснага маўлення, ці гаварэнні.

Н а в у ч а н н е г а в а р э н н ю як віду маўленчай дзейнасці – гэта ажыццяўленне вуснай формы вербальных зносін. Для працэсу навучання гаварэнню, для яго арганізацыі і кіравання ім прынцыповае значэнне маюць такія катэгорыі зносін, як маўленчая сітуацыя, сацыяльная і камунікатыўная ролі, камунікацыйная агульнасць, від зносін.

Маўленчая сітуацыя разумеецца як тое, што выклікае зносіны, спрыяе і спадарожнічае ці суправаджае іх. Вучэбная маўленчая сітуацыя ствараецца: 1) з дапамогай спасылкі на пэўную рэальную падзею (паход, прагляд кінафільма, спектакля, удзел у спаборніцтвах і інш.); 2) з дапамогай зрокавай нагляднасці, якая мадэлюе знешні свет (карціны, рэпрадукцыі, дыяфільмы, кінафільмы і інш.); 3) на аснове вуснага слоўнага апісання і стымуляцыі фантазіі, уяўлення; 4) з дапамогай тэксту, які дае ўяўленне аб прадмеце магчымай камунікацыі.

Камунікатыўная сітуацыя – гэта 1) умовы, у якіх ажыццяўляюцца зносіны, 2) адносіны паміж удзельнікамі маўленчых зносін (ступень іх знаёмства, агульнасць інтарэсаў і г.д.), 3) маўленчыя намеры, 4) рэалізацыя самога акта зносін (у выніку зносін могуць узнікаць стымулы для далейшага разгортвання выказванняў).

Удзельнікі маўленчых зносін з’яўляюцца носьбітамі сацыяльных зносін, паколькі ў любой сітуацыі яны, акрамя таго, могуць мяняцца камунікатыўнымі ролямі слухача і гаворачага.

Камунікатыўная агульнасць (падобны інфармацыйны ўзровень суразмоўнікаў, падобны вопыт зносін у мінулым, апора на агульнавядомыя звесткі) вызначае не толькі выбар тэматыкі зносін, але і іх характар. Зносіны могуць быць лаканічнымі, калі субяседнікі разумеюць адзін аднаго “з паўслова”, ці, наадварот, разгорнутымі, асабліва калі ў зносінах праяўляецца адрозненне ў духоўных ці прафесійных інтарэсах.

Зносіны могуць быць розных відаў – індывідуальнымі, групавымі і публічнымі. Індывідуальныя зносіны – гэта 2 суразмоўнікі – носяць, як правіла, непасрэдны, асобасны характар ці хаця б характарызуюцца элементамі асобы.

Групавыя зносіны істотна адрозніваюцца ад індывідуальных не толькі колькасцю ўдзельнікаў зносін, але сваёй “дзелавой” прыродай: яны накіраваны ў большасці выпадкаў на дасягненне якой-небудзь агульнай мэты і абслугоўваюць сумесную дзейнасць людзей (напрыклад, група вучняў рыхтуе агульнае паведамленне).

Публічныя зносіны (сход, мітынг, дыспут, канферэнцыя) звычайна прадвызначаюць камунікатыўныя ролі ўдзельнікаў: адны выступаюць у больш актыўнай ролі – у якасці прамоўцы, дакладчыка, другія – у менш актыўнай – у якасці слухачоў.

Публічнае выступленне носіць фармальны характар, а індывідуальныя зносіны могуць быць і фармальнымі (дырэктар – вучань, міліцыянер – пешаход, які парушыў правілы пешаходнага руху), і неафіцыйнымі (маці і сын/дачка, 2 вучні абмяркоўваюць тэмы дакладаў, вынікі кантрольнай работы і інш.).

Н а в у ч а н н е м а н а л о г у – гэта навучанне выказвацца па тэме з улікам наступных характарыстык маналагічнага маўлення: 1) бесперапыннасць (выказванне не абмяжоўваецца адной фразай, а ўяўляе сабой звышфразавае адзінства пэўнага аб’ёму); 2) паслядоўнасць выкладу, лагічнасць маўлення; 3) адносная сэнсавая завершанасць; 4) камунікатыўная накіраванасць выказвання; 5) тэматычнасць; 6) сінтаксічная ўскладненасць (перавага сінтаксічных поўных структур, адсутнасць эліпсісаў, эмацыянальна-ацэначных выклічнікаў).

Разнавіднасцямі маналагічнага маўлення з’яўляюцца апісанне, апавяданне і разважанне, выкарыстанне якіх у вучэбным працэсе рэалізуецца ў залежнасці ад этапа навучання, сітуацыі зносін, камунікатыўных патрэб.

Н а в у ч а н н е д ы я л о г у ў сучаснай псіхалогіі і методыцы разглядаецца як неабходнасць падрыхтоўкі вучняў, будучых грамадзян краіны, да форм сацыяльна-маўленчага ўзаемадзеяння, маўленчых зносін, а дыялог – аснова супрацоўніцтва і ўзаемадзеяння паміж людзьмі ў працэсе сумеснай дзейнасці. Дыялагічнае маўленне мае пэўную мэту і задачу, вызначаецца сваімі адметнасцямі, сярод якіх: 1) два (ці некалькі) субяседнікі, якія ў пэўнай паслядоўнасці выступаюць у якасці слухача ці гаворачага, 2) эмацыянальнасць і экспрэсіўнасць, 3) актыўнае выкарыстанне мімікі, жэстаў, пэўных дзеянняў (“холадна” – і падняў каўнер, насунуў пальчаткі, прыкрыў рот шалікам і інш.), 4) канкрэтная сітуацыя выклікае дыялог ці абумоўлівае яго. Істотнымі асаблівасцямі дыялогу з’яўляюцца: 1) спантаннасць, 2) абавязковасць увагі за думкай субяседніка, 3) частая змена тэм маўленчага ўзаемадзеяння. Апошняе якраз і служыць матывацыяй выказвання метадыстаў пра большую складанасць дыялогу адносна маналогу і, як вынік – навучанне дыялогу павінна ісці пасля навучання маналогу. Дыялагічныя зносіны на ўроках – гэта зносіны настаўніка і вучня, двух вучняў, якія могуць імітаваць дыялагічнасць маўлення ўрача і пацыента, пакупніка і прадаўца, бацькі і сына і пад.

Паводле ўстаноўкі на адносіны асоб дыялог можа быць аднамадальным (г.зн. дыялог мадальнай згоды, ці “унісон”) і рознамадальным (“палеміка”, ці нязгода).

У методыцы выпрацаваны два шляхі навучання дыялагічнаму маўленню: 1) дэдуктыўны – ад цэлага, узору, які з’яўляецца эталонам для пабудовы яму падобных, калі спачатку праслухоўваецца запіс ці чытанне, а пасля адбываецца размеркаванне роляў, завучванне на памяць, прайграванне, змены ў лексічным напаўненні, замены тэм; 2) індуктыўны – ад засваення элементаў дыялогу да самастойнага яго правядзення на аснове вучэбна-маўленчай сітуацыі, калі таксама можа прапаноўвацца ўзор дыялогу, але не для яго завучвання, а як узор, эталон для пераймання, пры гэтым акцэнтуецца ўвага вучняў на ўсведамленне матываў, мэты, магчымых вынікаў маўленчай дзейнасці для сваёй дыялагічнай дзейнасці.

Для навучання дыялагічнаму маўленню можна скарыстаць наступныя віды дыялогу: 1) абмен інфармацыяй (узаемаабмен, інфармацыя з аднаго боку пры запросе яе з другога); 2) запрос інфармацыі ці яе ўдакладненне; 3) планаванне сумеснай дзейнасці; 4) абмен думкамі, уражаннем; 5) спрэчка, палеміка. Для навучання дыялагічнаму маўленню прапануецца паслядоўнасць шэрагу практыкаванняў, якія паступова рыхтуюць да вядзення дыялогу, напрыклад:



  • выбраць з двух прапанаваных адказавых рэплік адпаведную па сэнсе да апорнай;

  • назваць апорную рэпліку па дадзенай у адказ;

  • адрэагуйце згодай на прапанову, прывітаннем на вітанне;

  • патрабуйце ўдакладнення паведамлення;

  • дапоўніце, дайце абгрунтаванне, удакладненне да сказанага.

3. Сувязь развіцця маўлення з усімі раздзеламі навукі аб мове, урокамі літаратуры рэалізуецца найперш праз сістэму практыкаванняў, якія дапамагаюць узбагачаць слоўнікавы запас вучняў, выпрацоўваюць навыкі правільнага і мэтазгоднага выкарыстання розных граматычных формаў, спрыяюць засваенню нормаў літаратурнай мовы (арфаэпічных, арфаграфічных, акцэнталагічных і г. д.). Сувязь развіцця маўлення з літаратурай – аналіз мастацкага твора, выразнае чытанне, пераказ і аналіз тэксту і інш.

4. Прынцып стылістычнай накіраванасці ўрокаў беларускай мовы выцякае з непадзельнасці стылістыкі і граматыкі, фанетыкі, лексікі, словаўтварэння, бо менавіта стылістыка, як пісаў В.У. Вінаградаў, разглядае пытанні аб функцыях і сферах ужывання варыянтных – паралельных і сінанімічных – формах скланення і спражэння, а таксама ступеней параўнання”, аб “функцыях і сферах паралельных сінтаксічных зваротаў, а таксама кампазіцыйна ці семантычна абмежаваных, звязаных сінтаксічных з’яў, характэрных толькі для тых ці іншых разнавіднасцей маўлення”. Напрыклад, калі возьмем раздзел “Марфемны склад, словаўтварэнне і арфаграфія”, то аказваецца, што яшчэ мала вывучыць марфемы і спосабы словаўтварэння, важна яшчэ ўсвядоміць, дзе і калі выкарыстоўваюцца тыя ці іншыя марфемы, што залежыць ад іх значэння, стылёвай характарыстыкі, параўн.: вецер, вятрыска, вятрыла, вятруга.

5. Прынцып тэкставага навучання ці ўвагі да тэксту, апоры на тэкст у яго жанрава-стылістычнай разнастайнасці патрабуе, каб вывучэнне моўных адзінак розных узроўняў вялося на матэрыяле тэкстаў, г. зн. з выяўленнем іх месца і ролі ў маўленні, з аднаго боку, і з другога – прыводзіла да складання тэкстаў як выніку навучання, г. зн. на аснове атрыманых ведаў выпрацоўваліся практычныя ўменні маўленчай дзейнасці – будаваць тэкст паводле звестак, правіл пра тэкст, пра яго будову, тып, стыль, жанр і адпаведна гэтаму ўжываць тыя ці іншыя сродкі мовы, якія адпавядалі б мэтазгоднасці, правільнасці, дапушчальнасці ў пэўнага тыпу тэкстах.

Метады і прыёмы развіцця маўлення. Акрамя выкарыстання раней названы самых розных метадаў пры вывучэнні усіх раздзелаў школьнага курса беларускай мовы, для арганізацыі працы па развіцці маўлення вучняў важна ўсвядоміць, асэнсаваць і да месца выкарыстоўваць спецыфічныя метады, да якіх адносяцца: імітацыйны метад, камунікатыўны метад і метад канструявання.

І м і т а ц ы й н ы метад – гэта навучанне маўленчай дзейнасці паводле ўзораў, г. зн. маўленчая дзейнасць вучняў арганізуецца на аснове і паводле ўспрынятых імі на слых ці зрокава адпаведных тэкстаў. Асноўнымі прыёмамі яго рэалізацыі з’яўляюцца: 1) вусны ці пісьмовы пераказ тэксту; 2) складанне сказаў, словазлучэнняў паводле тыпу, узору прапанаванага, паводле мадэлі, паводле схемы; 3) навучанне вымаўленню і інтанаванню паводле прыкладаў, паводле ўзораў вымаўлення настаўніка; 4) выразнае чытанне паводле прыкладу, узору артыстычнага выканання (на аснове выкарыстання гукапісу, фонахрэстаматыі); 5) розныя апавяданні і сачыненні паводле аналогіі з прачытаным.

Паводле “ўзору” вучні працуюць над 1) тыпамі тэкстаў-апісанняў, апавяданняў, разважанняў; 2) над жанрамі (нарыс, газетная замалёўка, інтэрв’ю, рэпартаж, фельетон, водгук на кнігу ці спектакль, характарыстыка і інш.); 3) над справавымі паперамі, дакументамі (аб’ява, заява, пратакол, даведка, даверанасць і інш.); 4) над стылямі маўлення (мастацкі, афіцыйна-справавы, навуковы, публіцыстычны, размоўны).

З усіх пералічаных прыёмаў найважнейшым і, магчыма, найбольш пашыраным у школьнай практыцы з’яўляецца пераказ. У падрыхтоўцы да пераказу важнае месца займае аналіз тэксту, які праводзіцца з мэтай асэнсавання вучнямі зместу і структуры яго як асновы паспяховага яго ўзнаўлення. Вынікам аналізу з’яўляецца складанне плана. Асноўным кампанентам аналізу тэксту з’яўляецца моўны аналіз, калі тлумачыцца матывацыя адбору маўленчых сродкаў аўтарам тэксту, выдзяляюцца пэўныя лексічныя, марфалагічныя, сінтаксічныя сродкі, якія выклікаюць цяжкасць у вучняў, нясуць асноўную “нагрузку” ў перадачы сэнсу тэксту. Сістэматычнае правядзенне моўнага аналізу дапамагае вучням выпрацаваць звычку свядомага падыходу да выбару моўных сродкаў пры стварэнні ўласных.

Выкарыстанне і аналіз узораў тэкстаў адбываецца і пры падрыхтоўцы да сачынення. Напрыклад, розныя віды сачыненняў вучняў можна рыхтаваць спосабам аналізу кампазіцыйнай формы тэксту-ўзору, калі вучні капіруюць не тэкст, а толькі структуру, рыхтуючы выказванне на іншую, хаця і блізкую тэму. У такім выпадку пры аналізе тэксту важнае месца зоймуць пытанні аб пабудове тэксту, сродках сувязі паміж часткамі тэксту, паміж сказамі.

Карысным будзе прапанаваць для аналізу тэксты, напрыклад, апісання аднаго і таго ж прадмета ў розных стылях. Не меншую карысць прыносіць аналіз тэкстаў, падрыхтаваных вучнямі з мэтай выпраўлення памылак, аналізу іх будовы, адбору маўленчых сродкаў у залежнасці ад мэты, умоў маўленчай сітуацыі.

На ўроках скарыстоўваюцца схемы-ўзоры разважанняў паводле тых ці іншых палажэнняў мовы, прад’яўляюцца пэўныя патрабаванні да вусных выказванняў вучняў і інш., што таксама з’яўляецца выкарыстаннем метаду імітацыі.

К а м у н і к а т ы ў н ы метад выцякае з функцыі мовы – быць сродкам зносін, і з функцыі маўлення – ажыццяўляць зносіны. Мэтай усяго навучання мове, кожнага ўрока незалежна ад тэмы становіцца праца па развіцці маўлення: вывучаем граматыку, адзінкі мовы, каб карыстацца імі.

Арсенал прыёмаў, сродкаў навучання, тыпаў заданняў і практыкаванняў вельмі вялікі. Сюды адносяцца: 1) стварэнне маўленчай сітуацыі, 2) гутаркі, 3) ролевыя гульні, 4) экскурсіі, 5) паходы, 6) назіранні, 7) праца (розныя віды дзейнасці) – усё, што можа выклікаць патрэбу ў выказваннях і зносінах, напрыклад, дапамагчы сабраць матэрыял для сачынення, апавядання, даклада, артыкула, заметкі ў газету і інш.

Метад к а н с т р у я в а н н я тэксту выцякае з дыдактычнай заканамернасці, якая заключаецца ў тым, што новыя спосабы дзейнасці вучня, яго новыя ўменні фарміруюцца на аснове ведаў. У адпаведнасці з гэтым метадам вучні павінны ведаць: 1) тыпы і структуру тых тэкстаў, якія яны ствараюць; 2) правілы іх стварэння; 3) канструяваць тэксты. А для гэтага неабходна веданне: а) граматыкі – марфалогіі і сінтаксісу, лексікалогіі, фразеалогіі, тэорыі словаўтварэння, а для вуснага варыянта – фанетыкі, арфаэпіі, тэорыі інтанацыі, прасодыкі; б) стылістыкі і тэорыі культуры маўлення; в) сінтаксісу тэксту; г) тэорыі функцыянальна-сэнсавых тыпаў маўлення – апісання, апавядання, разважання; д) логікі; е) тэорыі літаратурных жанраў, звестак аб сюжэце, кампазіцыі, ідэі, тэме, сродках мастацкай выразнасці. У выніку вучні ўсвядомліваюць, для чаго яны вывучаюць законы мовы, яе адзінкі.

Асноўнымі прыёмамі рэалізацыі метаду канструявання з’яўляюцца: 1) складанне словазлучэнняў і сказаў; 2) тлумачэнне значэння слова; 3) аналіз узораў; 4) пераклад словазлучэнняў і сказаў з рускай мовы на беларускую і наадварот; 5) складанне тэкстаў.

Віды творчых прац па развіцці маўлення. Метадычная навука і школьная практыка выдзяляе некалькі відаў навучальных творчых прац і адпаведна ім распрацавала методыку працы над імі. Гэта найперш пераклад, пераказ, сачыненне.

П е р а к л а д на ўроках беларускай мовы як від творчай працы вучняў мае на мэце параўнанне фактаў двух моў, выпрацоўку, удакладненне, замацаванне і актывізацыю атрыманых лінгвістычных ведаў па беларускай мове з улікам ведаў па рускай мове. Праца над перакладам спрыяе ўзбагачэнню слоўнікавага запасу, удасканаленню ведаў па граматыцы, сістэматызацыі ведаў, развіццю навыкаў у розных відах маўленчай дзейнасці.

Вядома, што блізкасць, падабенства беларускай і рускай моў станоўча ўплывае на пасіўнае ўспрыманне моў, але, з другога боку, стварае вялікія цяжкасці пры актыўным карыстанні беларускай мовай. Вось чаму практыкаванні, мэтай якіх з’яўляецца пераклад з адной мовы на другую, павінны стаць адным з важных відаў працы вучняў на ўроках беларускай мовы. Пры гэтым вялікае значэнне мае пераклад не асобных слоў, паколькі гэта дакладна варта называць падборам эквівалентаў у другой мове, а тэкстаў. Ф.М. Янкоўскі пісаў, што “пераклад – гэта дзейнасць, звязаная з тэкстам, накіраваная на тэкст; пераклад – перадача тэксту з адной мовы на другую, перакладаюць не словы, не фраземы, не словазлучэнні і спалучэнні слоў, а тэкст, твор, урыўкі ці ўрывак з яго” (Янкоўскі Ф.М. Сучасная беларускай мова. – Мн.: Вышэйшая школа, 1984. – 384 с. – С. 135). У сувязі з адзначаным варта ўдакладніць тэрміны: пераклад тэксту і падбор адпаведнікаў да слоў, фразеалагізмаў.

Г.М. Валочка адзначае, што пераклад выступае ў сістэме моўнай адукацыі ў дзвюх асноўных функцыях: 1) як сродак навучання мове, што дазваляе глыбей засвоіць мову на ўсіх яе узроўнях; 2) як мэта навучання, г. зн. навучыць перакладаць і карыстацца перакладам у працэсе моўных зносін для забеспячэння сацыяльна-культурных патрэб, бо нават у межах адной дзяржавы пераклад – гэта неад’емны кампанент у сістэме камунікацыі (Валочка Г.М. Лінгваметадычная сістэма развіцця звязнага маўлення школьнікаў пры навучанні беларускай мове (V – Х класы). Аўтарэф. д. п. н. – Мн., 2005). Да іх патрэбна дабавіць трэцюю функцыю – сродак атрымання інфармацыі з тэкстаў на іншай мове.

У метадычнай літаратуры прапануюцца самыя розныя класіфікацыі перакладаў. З улікам мэт і задач навучання беларускай мове адзначым наступныя:


  1. паводле формы перадачы матэрыялу перакладу – вусны і пісьмовы;

  2. паводле жанрава-стылістычных асаблівасцей тэксту – пераклад тэксту мастацкага, навуковага, афіцыйна-справавога, размоўнага, публіцыстычнага стыляў;

  3. паводле аб’ёму перадачы зместу – поўны і няпоўны, апошні з якіх можа быць выбарачным, анатацыйным ці рэфератыўным;

  4. паводле адпаведнасці арыгіналу – адэкватны, вольны (пераказ-пераклад).

У рабоце над перакладам выпрацоўваюцца ўменні аўтаматычнага характару – веданне гатовых адпаведнікаў (смеяться на кем-либо – смяяцца з каго-небудзь, заклад//закладывание – закладванне, закладанне, запраганне) і ўменні іх прымяняць: а) уменне выбраць адзін з некалькіх варыянтаў, б) уменне выконваць адпаведныя замены. Пры перакладзе карыстаюцца рознымі прыёмамі, важнейшымі з якіх з’яўляюцца:

  1. п а д с т а н о ў к а, калі мова арыгінала і мова перакладу максімальна набліжаны, г. зн. назіраецца адэкватнасць лексічнага складу, напрыклад, для руск. утро – бел. раніца. Пры выкарыстанні прыёму падстаноўкі выяўляюцца разнавіднасці адпаведнікаў, сярод якіх: 1) пастаянныя адпаведнікі (голова – галава, ехать в город – ехаць у горад, выйти во двор – выйсці на двор, слышать своими ушами – чуць на свае вушы, изъявить желание – выказаць жаданне), 2) варыянтныя адпаведнікі (масло – масла, алей, масла; надрез – надрэз, надразанне, надрэзванне), 3) безэквівалентныя адпаведнікі (отчество – імя па бацьку, пряность – вострая прыправа);

  2. т р а н с ф а р м а ц ы я, калі пры перакладзе назіраецца адыход ад сэнсава-структурнага тэксту арыгінала, напрыклад: Разбежавшись, мальчуган уткнулся в колени матери – З разбегу хлапчаня ўткнулася ў калені маці; мыслящий человек – чалавек, які думае; здольны мысліць чалавек; рассказывающий мужчина – расказчык/ апавядальнік, калі часцей за ўсё назіраецца замена часціны мовы, трансфармацыя структуры сказа пры захаванні сэнсу, але з абавязковымі меркаваннямі паводле камунікатыўных якасцей маўлення – дарэчнасць, дакладнасць, лагічнасць, выразнасць.

П е р а к а з – адзін з самых традыцыйных і найбольш распрацаваных у методыцы відаў творчай працы па развіцці маўлення вучняў, сутнасць якога ў школьнай практыцы заключаецца ў перадачы зместу ў вуснай і / ці пісьмовай формах прачытанага ці пачутага тэксту, убачанага кінафільма ці спектакля. Нягледзячы на тое, што ў розныя часы адносіны да пераказу былі розныя, сёння прызнана, што без гэтага віду працы, практыкавання цяжка ўявіць сістэму працы па развіцці маўлення вучняў.

У методыцы рускай мовы найбольш вычарпальнай з’яўляецца класіфікацыя пераказаў, падрыхтаваная Т.А. Ладыжанскай: 1) па адносінах да аб’ёму зыходнага тэксту – падрабязны і сціслы, 2) па адносінах да зместу – поўны, выбарачны, з дадатковым заданнем, 3) па ўскладненасці моўным заданнем – з лексічным, граматычным, стылістычным і інш. заданнем, 4) па ўспрыманні зыходнага тэксту – пераказ тэксту, успрынятага на зрок, на слых, на зрок і слых адначасова, 5) па ступені знаёмства з зыходным матэрыялам – пераказ незнаёмага і знаёмага, вядомага вучням тэксту (Методика развития речи на уроках русского языка: Книга для учителя / Под ред. Т.А. Ладыженской. 2-е изд., испр. и доп. – М.: Русский язык, 1990. – 269. – С. 222 – 224).

Лічым, што такая класіфікацыя можа быць удакладнена:


  1. паводле мэты правядзення пераказы бываюць кантрольныя і навучальныя, з якіх кантрольныя дакладней назваць кантрольна-навучальнымі;

  2. паводле характару, паўнаты ўзнаўлення матэрыялу тэксту арыгінала – поўны, падрабязны (перадача зместу з усімі падрабязнасцямі, жанрава-стылістычнымі і моўнымі асаблівасцямі), блізкі да тэксту, сціслы (перадача галоўнага ў змесце, але захаванне тыпу і стылю тэксту) і выбарачны (перадача зместу часткі тэксту, што вядзе да змены тыпу, кампазіцыі і нават асноўнай думкі, але з захаваннем стылю тэксту);

  3. паводле спосабу ўспрымання тэксту-арыгінала – пераказ прачытанага, успрынятага зрокава (вучні чытаюць самі тэкст, які будуць пераказваць); пераказ пачутага, успрынятага на слых (настаўнік чытае, даецца магнітафонны запіс); пераказ зрокава-слыхавога ўспрыняцця тэксту (вучні сочаць, чытаючы пра сябе, а настаўнік чытае ўголас);

  4. паводле жанрава-стылістычнай асаблівасці – пераказы тэкстаў мастацкага, навуковага, публіцыстычнага, афіцыйна-справавога і размоўнага стыляў;

  5. паводле спосабу перадачы зыходнага тэксту – вусныя і пісьмовыя;

  6. паводле тыпу маўлення – апавяданне, апісанне і разважанне;

  7. паводле наяўнасці ці адсутнасці дадатковага задання – без ускладнення дадатковым заданнем, з ускладннем дадатковым заданнем, творчыя (па пачатку тэксту з яго працягам ці з заменай канцоўкі тэксту сваім заканчэннем, па канцоўцы са сваім пачаткам ці з заменай пачатку тэксту сваім), з элементамі сачынення, з перастаноўкай матэрыялу, са зменай асобы апавядальніка.

Праца над пераказамі пачынаецца ў пачатковых класах, а далей удасканальваецца і ўскладняецца, хаця кожны этап навучання характарызуецца сваім аб’ёмам працы, сваімі задачамі і нават відамі. Галоўнае, што характарызуе гэту працу ўвогуле, – гэта развіццё агульных і прыватных камунікатыўных уменняў.

Так, да агульных уменняў варта аднесці выпрацоўку ўменняў слухаць і ўспрымаць тэкст, асэнсоўваць яго змест, вызначаць асноўную думку, тып, стыль і жанр яго; складаць план і будаваць свой тэкст, вызначаючы спосаб і сродкі сувязі сказаў, частак тэксту; адбіраць моўныя сродкі ў залежнасці ад тыпу, стылю і жанру тэксту; правіць свой тэкст, удасканальваючы яго.

Прыватныя ўменні выпрацоўваюцца ў залежнасці ад віду пераказу, напрыклад, пры выбарачным пераказе выпрацоўваюцца ўменні выдзяляць з тэксту толькі той матэрыял, які адпавядае прапанаванай тэме, аналізаваць і сістэматызаваць гэты матэрыял у адпаведнасці з асноўнай думкай новага выказвання, падбіраць моўныя сродкі і сродкі сувязі адабранага матэрыялу, ствараць выказванне іншага тыпу ў параўнанні з прапанаваным тэкстам.

Традыцыйна ўрок працы над пераказам ці яго асобны кампанент праходзіць у некалькі этапаў, што можна праілюстраваць наступнай схемай:



  1. аб’яўленне тэмы і мэты ўрока,

  2. уступная гутарка пра тэму зыходнага тэксту, яго аўтара,

  3. чытанне абранага для пераказу тэксту,

  4. гутарка аб яго змесце, вызначэнне стылю, тыпу і жанру,

5) праца над арфаграфіяй, семантыкай слоў, выразаў, ці лінгвістычны аналіз зыходнага тэксту,

  1. складанне плана пераказу,

  2. чытанне зыходнага тэксту па частках,

  3. заключнае чытанне зыходнага тэксту,

  4. напісанне вучнямі пераказу,

  5. праверка настаўнікам,

  6. аналіз правераных пераказаў.

С а ч ы н е н н е як творчая праца вучняў па складанні ўласнага выказвання на дадзеную тэму лічыцца больш складаным відам працы па развіцці маўлення, паколькі патрэбна раскрыць прапанаваную тэму, падабраць адпаведны ёй фактычны матэрыял, вызначыць тып, стыль, жанр уласнага выказвання і падабраць, выбраць адпаведныя моўныя сродкі, на практыцы рэалізаваць у сістэме набытыя ў ходзе навучання веды і прымяніць разрозненыя ўменні і навыкі. У рабоце над сачыненнем у большай ступені праяўляецца індывідуальнасць вучня, а ў сваю чаргу сачыненні спрыяюць развіццю творчых здольнасцей, выхаванню асобы, яе схільнасцей і інтарэсаў, навучанню лагічнаму мысленню, пашырэнню ўяўленняў пра свет, пра сябе і інш.

Школьныя сачыненні класіфікуюцца:



  1. паводле крыніцы атрымання інфармацыі – сачыненні на аснове жыццёвага вопыту, якімі могуць быць апісанне пэўнай падзеі (“Дапамога вучняў школы калгасу”, “Мая сустрэча з лісіцай”), апавяданне пра ўбачанае (“Дажынкі ў нашым горадзе”, “Восеньскі кірмаш”), пра пачутае (“Пра бабуліны казкі”, “Бацькаў расказ пра завод”) і інш.; на аснове назіранняў за з’явамі прыроды, жыццём і дзейнасцю людзей, жывёльным светам (“Асенні парк”, “Зімовы лес”, “Бяроза вясной”, “Белавежскі зубр”), на аснове твора літаратуры, музыкі, жывапісу і інш.;

  2. паводле аб’ёму – сачыненні поўныя і сачыненні-мініяцюры, апошнія з якіх, як правіла, ствараюцца на кожным уроку пры вывучэнні розных тэм і раздзелаў курса беларускай мовы;

  3. паводле тыпу маўленчай дзейнасці, спосабу выкладу думак – сачыненні-апавяданні, сачыненні-апісанні, сачыненні-разважанні;

  4. паводле жанру і стылю – сачыненні афіцыйнага (аб’ява, заява, даверанасць, пратакол і інш.), навуковага (выступленне, даклад на навуковую тэму лінгвістыкі), мастацкага (мастацкае апісанне знешняга выгляду сябра, апавяданне пра ўчынак і інш.), публіцыстычнага (артыкул, анатацыя, рэцэнзія, фельетон, замалёўка і інш.), размоўнага стылю (апавяданне пра падзеі на перапынку, у лесе і інш.);

  5. паводле ступені самастойнасці ў выбары тэмы сачынення – на прапанаваную тэму і самастойна абраную, складзеную;

  6. паводле характару матэрыялу і тэматыкі – сачыненні на літаратурную тэму, па аналогіі з прачытаным, па прыведзеным пачатку ці канцы, па апорных словах і выразах;

  7. паводле ўскладненасці дадатковым заданнем – сачыненні з лексічным, фразеалагічным, марфалагічным, сінтаксічным заданнем.

Асобнай увагі патрабуе падрыхтоўка да сачынення па карціне. У такім выпадку варта кіравацца пэўнымі патрабаваннямі, да якіх адносяцца:

1) удумайся ў назву карціны (напрыклад, “Тройка” В.Р. Пярова), 2) прадумай, пра што хочаш (патрэбна) расказаць у сваім сачыненні і які тып маўлення (апісанне, апавяданне, разважанне) і стыль выкладу выбіраеш, 3) складзі план сачынення, 4) уважліва разгледзь карціну і ўдумайся ў яе змест, 5) падбяры словы, імкнучыся да іх разнастайнасці і багацця, 6) падумай пра мастацкія сродкі, 7) падбяры эпіграф, прадумай, чым можна ажывіць сачыненне (вершы, выказванні, крылатыя словы і інш.), 8) прадумай заключэнне.


1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка