За работу таварышы!




старонка5/7
Дата канвертавання17.03.2016
Памер1.18 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

У Варшаву прыбыла пасольская дэлегацыя ад маскоўскага цара. На другі дзень кароль у акружэнні сенатараў урачыста прымаў паслоў. Галоўны з іх, адзеты ў адпаведнасці з усімі патрабаваннямі моды вышэйшых расейскіх колаў, выступіў наперад і нізка пакланіўся. І ў гэты момант, відаць, ад вялікай стараннасці, паўнамоцны баярын выдаў «пальны» гук. Уся ўрачыстасць гатова была загінуць у разгубленай цішыні, што запанавала ў зале. Але пасол, не трацячы настрою, а дакладней, галавы, выхапіў нож, што вісеў у яго на поясе, кальнуў ім свой баярскі зад і сярдзіта крыкнуў у адрас парушальніка дыпламатычнага пратакола: «Не ты, а я буду гаварыць з каралём!»

Просім шаноўных чытачоў прабачыць, што не паспелі папярэдзіць аб набліжэнні гэтых здарэнняў. Але выпадак на тое і завецца выпадкам, бо адбываецца незапраграмавана, адным словам, выпадкова. Не забудзем, што гэта была яшчэ эпоха гуманізму, у якой неадменнае месца належала раблезіянству.
Ну, што ж, перагорнем старонку і накіруемся ўслед за Ўладзіславам IV Вазай у Вільню, дзе паводле традыцыі кароль павінен быў з'яўляцца кожны другі год, праводзячы ў Вялікім Княстве некалькі месяцаў. Гэтым разам апрача забаў і палявання яго чакала афіцыйная сустрэча з новым герцагам Курляндскім Фрыдрыхам, які мусіў пацвердзіць сваю васальную залежнасць каралю Рэчы Паспалітай.

Курляндскі герцаг быў заўзятым пратэстантам і не дазваляў каталікам публічна правіць службу, а тым больш будаваць касцёлы. Перад гэтым Уладзіслаў ужо выслухаў адпаведныя скаргі каталіцкай дэпутацыі з леннага герцагства, таму пад час сустрэчы з яго залежным гаспадаром рэкамендаваў узвесці хаця б пару храмаў. Але той катэгарычна адмовіўся, што вельмі раззлавала караля, які вырашыў неадкладна пакараць непаслухмянага васала.


Трэба сказаць, што ў гонар каралеўскага візіту ў Вільню была запрошана трупа нямецкіх актораў, у рэпертуары якой былі творы Шэкспіра. На Замкавай плошчы спецыяльна збудавалі вялікую сцэну. Але раз'юшаны Ваза загадаў неадкладна разбурыць «тэатр», а артыстаў прагнаць. І прыйшлося герцагу Курляндскаму вяртацца ў Мітаву, не паглядзеўшы ні «Гамлета», ні «Сну ў летнюю ноч», галоўнае ж - не пачуўшы геніяльнага ангельскага драматурга па-нямецку, на роднай мове герцага.

Вось так рэлігійныя спрэчкі стваралі перашкоды культурнаму абмену. Хаця, зноў жа нагадаем, што Ўладзіслаў Ваза меў свае погляды на веру. Кажуць, калі яму даслалі вестку з Рыма пра тое, што яго брат Ян Казімір нечакана ўступіў у Ордэн езуітаў, то каралеўскі гнеў адразу ж абрушыўся на прадстаўнікоў гэтай суполкі, якім было забаронена паяўляцца пры двары. А каб яшчэ больш дапячы ім, кароль запрасіў у Рэч Паспалітую братоў піяраў, з мэтай аддаць у іх рукі выхаванне моладзі і школьную навуку. Трэба сказаць, што піяры шмат чаго зрабілі для нашай адукацыі.

Пад час Смаленскай вайны, каб перацягнуць на свой бок жыхароў усходніх ваяводстваў, Уладзіслаў IV правёў праз сойм некалькі прывілеяў для праваслаўнай царквы. На дакументах апрача каралеўскага подпісу трэба было яшчэ паставіць дзяржаўную пячатку, якую мог прыкласці толькі каронны канцлер. Гэтую пасаду тады займаў каталіцкі біскуп Ян Задзік, што магло змарнаваць усю справу. Кароль рашыў звярнуцца да літоўскага канцлера Станіслава Альбрэхта Радзівіла, хаця і ён лічыўся шчырым каталіком.
- Не магу гэтага ўчыніць, - стаў адмаўляцца Радзівіл, - бо абяцаў майму спавядальніку не патрапляць схізматам.
Уладзіслаў ужо гатовы быў узарвацца гневам, але ўспомніў, што літоўскага канцлера вельмі цікавілі некаторыя староствы з іх землямі, а яго спавядальнік меў вялікую цікавасць да розных механічных штучак.
- Здаецца, галоўнае, пра што клапоціцца ваш слуга царквы, гэта вось такія прадметы, - сказаў кароль, вымаючы з кішэні гадзіннік. - Зараз мы яго сапсуем і пашлем яму, каб заняўся папраўкай і не ўмешваўся ў дзяржаўныя справы. А вы, шаноўны канцлер, займецеся тым часам маімі староствамі, што пазбавіць вас сумнення. Але спачатку пастаўце пячатку.
Радзівіл не вагаючыся выканаў загад. Праўда, на ўсякі выпадак услед за гэтым падаў пратэст у гродскі суд, што, як канцлер, ён падпарадкаваўся каралю, але, як каталік, пратэстуе супраць падзеі, якая адбылася.

Уладзіслаў Ваза даволі пільна прыглядаўся да дзейнасці каталіцкага кліру. Таму папскі нунцый у Варшаве Філанардзі не прамінуў пусціць наступны досціп: «Ваш кароль штомесяц на манахаў траціць больш часу, чым наш папа за цэлы год». Заўвага не прайшла бясследна, і неўзабаве на сойме абнародавалі некалькі лістоў ад нунцыя ў апостальскую сталіцу, перахопленых каралеўскімі шпіёнамі, дзе мелася нямала абраз у адрас «караля-ерэтыка» і яго «прыспешнікаў». Папскі дыпламат вымушаны быў тэрмінова прасіць прабачэння ў яго вялікасці. Але ўслед за гэтым праваліў кандыдатуру, прапанаваную каралеўскім дваром на пасаду кардынала. Рэванш не прымусіў сябе доўга чакаць.

Уладзіслаў IV надумаў паставіць свайму бацьку Жыгімонту Вазе, які перанёс сталіцу з Кракава ў Варшаву, помнік. «Калону Жыгімонта» збіраліся ўстанавіць каля Кракаўскай брамы, праз якую ўязджалі ў горад. Але тут размяшчалася частка гаспадарчых будынкаў кляштара бернардзінак. Кароль паабяцаў добра заплаціць ім, каб згадзіліся расчысціць месца. Як толькі пачаліся работы, нунцый наклаў вета з пракляццем таму, хто падыме руку на тыя гаспадарчыя будыніны. Тады Ўладзіслаў загадаў сваім гвардзейцам акружыць рэзідэнцыю нунцыя, абвясціўшы яго арыштаваным, пакуль не закончацца ўсе падрыхтоўчыя работы. У выніку Філанардзі хутка назаўсёды пакінуў Варшаву.

І ў часы панавання Вазаў, хаця не так шырока, як за Ягайлавічамі, працягвалася культурнае жыццё. Сярод эўрапейскіх уплываў на жыхароў дзяржавы цяжка вызначыць які-небудзь найгалоўнейшы. Бо нават калі кароль з каралевай, якія тады часцей за ўсё з'яўляліся з-за мяжы, і прыносілі нейкія «імпартныя» моды, то магнаты і шляхта больш прыглядаліся, ніяк не наважваючыся на нязначныя перамены нават у традыцыйнай вопратцы. Праўда, нешта ўсё ж падабалася адразу. Напрыклад, тэатр. Ён хутка заваяваў сэрцы тых, хто імкнуўся трапіць на вочы каралеўскай пары. І не проста тэатр, а опера з балетам! Мо і цяжка было сармацкім тэатралам успрымаць такія новыя жанры, але ж - на вачах у іх вялікасцей... Вось як гэта выглядала са слоў нейкага сведкі-двараніна.

Оперны тэатр, што заснаваў пры сваім двары Ўладзіслаў Ваза, лічыўся адным з лепшых у Эўропе. Многія жадалі трапіць туды, таму ў адносна невялікай зале можна было толькі стаяць. Кароль і яго жонка, зразумела, маглі сядзець, бо мелі асобную ложу. Астатнія ж «меламаны» (а сярод іх знаходзіліся прадстаўнікі самых радавітых дынастый), урываючыся ў залу, літаральна змагаліся за месцы. Надворнаму маршалку прыходзілася з вялікімі цяжкасцямі наводзіць парадак.
На адным такім прадстаўленні сутыкнуліся два дастойныя гледачы: староста мазырскі Хадкевіч і пісар літоўскі Валовіч, кожны з якіх імкнуўся ўладкавацца бліжэй да каралеўскай ложы і адначасова - да сцэны. Абодва былі яшчэ маладыя ды гарачыя, таму ад абразлівых слоў хутка перайшлі да рукапашнай. Маршалак, праціснуўшыся да месца інцыдэнту, загадаў ім пакінуць залу. Хадкевіч нешта такое яму сказаў, і той разгневаўся:
- Калі не выйдзеш, то вылуплю кіем і даб'ю вось гэтым жазлом!
Звярнуў увагу на такія падзеі і кароль, які схапіўся за шаблю і спрабаваў таксама кінуцца па суцішэнне маладых буянаў. На шчасце для іх, у яго вялікасці быў прыступ падагры, таму Ўладзіслаў тут жа абяссілена паваліўся ў крэсла, крыкнуўшы:
- Каб змог зараз стаяць на нагах, то каторага адпляжыў бы!..
Тым не менш пасля спектакля абодва «пеўні» былі пастаўлены перад каралём. І толькі заступніцтва каралевы выратавала іх ад пакарання.

Што да недахопу месцаў там, дзе сядзеў кароль, то гэта, відаць, з'яўлялася звычайнай справай. Але былі такія сітуацыі, калі прадугледжвалася спецыяльна адпаведная колькасць крэслаў, каб усе прысутныя на чале з яго вялікасцю мелі іх. Напрыклад, у час пасяджэння сената. Што дзіўна, нават калі Рэч Паспалітая страчвала нейкае ваяводства ці іншую тэрыторыю, месца сенатара свята захоўвалася. Зразумела, што прадстаўнікі «абодвух народаў» клапаціліся пра колькасць галасоў і свой уплыў на бягучыя справы.

Адным з сенатараў ад Вялікага Княства пры Ўладзіславе IV стаў падскарбі літоўскі Мікалай Трызна. Сярод рысаў, што надавалі асаблівы гонар і велічнасць фігуры сенатара, вядучае значэнне мелі габарыты. Бо чым больш унушальнымі яны былі, тым большую павагу выклікалі. Толькі потым - усё астатняе. Таму ўкормленых дзяржаўных дзеячаў было з лішкам. Але ніхто з іх не мог стварыць канкурэнцыю нашаму падскарбему - Трызна ніяк не змяшчаўся ў крэсле. Дык што - стаяць? І парушыць этыкет?
Кароль унёс прапанову прынесці для сенатара з Літвы лаўку. Аднак з-за гэтага давялося перастаўляць крэслы, зноў жа парушаючы заведзены парадак.
- З двух адно, - вырашыў Уладзіслаў, - ці адправім пана Мікалая Трызну назад у Вялікае Княства, каб ён там схуднеў, ці вынесем адсюль крэслы і будзем весці нашу раду стоячы, уявіўшы, што гэта - тэатр.
- Калі ягамосць кароль згодзіцца стаць акторам, то я гатовы стаяць, пакуль не ўпаду, - падхапіў літоўскі падскарбі.

У канцы свайго панавання Ўладзіслаў IV стаў падтрымліваць найбольш спрыяльныя адносіны з Францыяй, і неўзабаве парыжскі двор пастанавіў узнагародзіць караля Рэчы Паспалітай ордэнам Святога Духа. На каралеўскіх грудзях ужо красаваўся тады другі ордэн - Залатога Руна, задоўга да гэтага прысланы гішпанскім манархам, заклятым ворагам Францыі. Нагадаем, што «Залатое Руно» мае выгляд ягняці, падвешанага на ланцугу.


Французскі пасол на аўдыенцыі стаў раіць каралю, каб той адаслаў гішпанскі ланцуг назад у Мадрыд. «Пазбаўлюся майго ягняці, калі Дух Святы сыдзе на мяне», - адказаў Уладзіслаў. А калі праз нейкі час «Святы Дух» прыбыў у Варшаву, кароль ужо ляжаў на смяротным ложы... Кажуць, што яго жыццё абарвалася ад весткі пра страшэннае паражэнне Кароннага войска пад Жоўтымі водамі ад паўстаўшых казакаў.

Элекцыйны сойм збіраўся выбраць каралём чацвертага сына Жыгімонта Вазы Карла Фердынанда. Але раптам з'явілася дэлегацыя запарожцаў, якія ўльтыматыўна параілі прагаласаваць за іншага Вазу - за Яна Казіміра. Ён, як нам вадома, некалі перайшоў да езуітаў і на гэты момант ужо даслужыўся да звання кардынала. Цяжка сказаць, што за сімпатыі ў Багдана Хмяльніцкага выклікаў Ян Казімір. Мо ўкраінскі гетман хацеў паказаць сваю ўсемагутнасць, прымусіўшы такога руплівага служыцеля каталіцкай царквы парушыць цэлібат і ажаніцца з аўдавеўшай Марыяй Людвікай? Зразумела адно: шляхта вельмі напалохалася ад тых падзей, а новы кароль вельмі неахвотна выконваў свае абавязкі ў дзяржаўным ды іншым сэнсах. Патомства ён не пакінуў. Такім чынам гэта быў апошні з дынастыі Вазаў.


Кароль-кардынал панаваў два дзесяткі гадоў сярод амаль бесперапынных ваенных дзеянняў, пакуль не пайшоў у адстаўку, адмовіўся ад кароны і з'ехаў у Францыю, каб там у цішыні правесці рэштку свайго жыцця.
Гісторыя данесла некалькі анекдотаў з французскага перыяду біяграфіі Яна Казіміра, але гэта занадта далёка ад нашай зямлі. Адзінае, што можна прапанаваць, каб хоць неяк ажывіць момант расставання са Снапамі-Вазамі, дык узяць і паслухаць каралеўскага блазна.

Калі экс-кароль, зняўшы карону, пакідаў сойм, да яго падбег блазан і, працягваючы свой каўпак з бомкамі, прапанаваў: «Ты дрэнна выглядаеш з непакрытай галавой, таму хутчэй бяры маю мітру. Яна табе вельмі пасуе».


АД ЯСЯ ДА СТАСЯ

У бурлівыя гады, калі шляхта больш бараніла свае «залатыя вольнасці», а не Рэч Паспалітую, неяк непрыкметна тых коней, на якіх зухавата гарцавалі славутыя сарматы, стрыножыла магнацкая рука. А потым дабралася і да аброці, каб весці, куды трэба магнату. Праўда, на сойме шляхта магла абраць «свайго» караля, ну, напрыклад, такога, як Міхал Вішнявецкі, сын таго самага Ярэмы Вішнявецкага, рускага (не маскоўскага!) ваяводы, што не баяўся ў адкрытую ў чыстым полі біцца з казакамі. Але гэтым разам яблычка вельмі далёка закацілася ад яблыні. Чатыры гады панавання караля Міхала нават апошняму дурню паказалі, да чаго можа давесці агульнае глупства, блаславёнае соймам.
У гісторыі звычайна бывае так, што ў самы, здавалася б, безнадзейны момант, раптам з'яўляецца постаць выратавальніка. Такім і стаў Ян Сабескі, «кароль Ясь», шляхціц з натуры, але з галавой добрага дыпламата і таленавітага ваякі. Моцнымі абручамі сціснуў ён клёпкі Рэчы Паспалітай, што ўжо трашчала па ўсіх швах. Можна сказаць, што гэта апошняе трапнае пападанне ў «дзесятку», учыненае элекцыйным соймам за тое стагоддзе перад сконам дзяржавы.

Адразу ж пасля каранацыі на самых людных месцах развесілі партрэты Яна III Сабескага. І вось на адным з іх нехта напісаў літары: К.І.Е.П., якія пры чытанні складалі старапольскае слова «кеп», што азначала «дурань». Кані пра гэта даведаўся кароль, то страшэнна разгневаўся, як і кожны сапраўдны шляхціц на яго месцы. Тут жа пачалося следства і энергічныя пошукі злачынца. Даволі хутка ён быў знойдзены і прыведзены ў манаршую рэзідзнцыю.


- Дык чаму ты лічыш мяне дурнем? - спытаў кароль.
- Ні ў якім разе, - растлумачыў адказчык, - дурань той, хто не разумее, што К.І.Е.П. гэта «Кароль Іаан - Эўропы Пан».
Дасціпны адказ прывёў каранаванага Яся ў добры гумор, і самадзейнага спецыяліста па тытулах адпусцілі.

У часы Сабескага даволі хутка стала распаўсюджвацца мода на ўсё французскае, пачынаючы ад адзення і канчаючы мовай. І ўжо не ў Італію за навукай, а ў Францыю часцей наведваліся тыя з падданых караля, якія мелі на гэта грошы. Але сам Ян III упарта не паддаваўся новым уплывам, прытрымліваючыся традыцыйнага стылю жыцця. Часцей за ўсё яго можна было бачыць у збудаваным ім Віляноўскім палацы ў адзенні шляхціца сярэдняй рукі. Ды і ў часы афіцыйных прыёмаў і сустрэч, калі трэба было ўбірацца ў багатыя строі, кароль хутчэй нагадваў сваім знешнім выглядам гетмана ці ваяводу мінулага стагоддзя. Мо гэта ён рабіў наўмысна, каб падабацца шляхце з усіх правінцый Рэчы Паспалітай? Калі так, то мэта ім была дасягнута. Затое розныя непаразуменні ўзнікалі ў адносінах з іншаземцамі.

Аднойчы Яна Сабескага папрасіў аб сустрэчы шляхціц Гамула, які адпаведна моманту надзеў усё найлепшае і начапіў усе кляйноты, што меў. Сам жа кароль прымаў госця ў звычайным шэрым жупане. Толькі пачалася нетаропкая гутарка, як слуга далажыў, што прыехаў нейкі французскі маркіз з пільнай справай. Паколькі часу на пераапрананне не было, Ян III загадаў адразу ж пусціць маркіза ў пакой.
Француз увайшоў і пакланіўся, адпаведна этыкету... шляхціцу Гамуле. І звярнуўся з прамовай да яго ж, бо ніколі караля не бачыў. Гамула разгублена маўчаў, нічога не разумеючы з прамовы чужаземца. І толькі, калі той на ламанай польскай мове выказаў надзею, што «ягамосць кароль не адкажа ў сваёй міласці», паспяшаўся ўдакладніць:
- Я не «ягамосць», я толькі Гамула!

Вялікую ролю ў жыцці Яна III Сабескага адыгрывала яго каханая жонка, Марыя Казімера, ці проста Марысенька. Гэтае ласкавае імя, магчыма, было звязана з яе даволі мініяцюрным ростам у параўнанні з магутнай фігурай караля. Родам з Францыі, наравістая па характары, яна нярэдка складала ў сваёй асобе «малую апазіцыю» ўласнаму мужу.

Пад час абеду ў залу, дзе падмацоўваліся рознымі каралеўскімі прысмакамі іх вялікасці, прынеслі іх маленькага сына Якуба. Дзіця адразу ж пацягнулася да бацькі, таму каралева звярнулася да таго:
- Ясь, вазьмі, ваша мосць, Якуба.
- Э, Марысенька, - адгукнуўся заняты нейкім далікатэсам кароль, - не прыстала яе міласці звяртацца да мяне ў такую неадпаведную хвіліну.
- Ну, вось, - незадаволеным голасам сказала каралева, - у гэтым ваша мосць вельмі падобны да ягамосці пана падскарбега Вялікага Княства Літоўскага. Калі часам ён з'яўляецца да мяне, а я знаходжуся яшчэ ў ложку, і са мной дзіця, то таксама прашу, каб ён узяў яго, тады ягамосць адказвае, што не любіць песціць дзяцей...
Можна ўявіць, якія пачуцці авалодалі Ясем пасля такой інфармацыі. Фантазія магла намаляваць самую непрыемную карціну, тым больш, што падскарбім літоўскім у той час з'яўляўся Бенедыкт Сапега, адзін з зацятых ворагаў Сабескага.

Калі надышоў час наступнай элекцыі, «народ шляхецкі» вельмі ўважліва паставіўся да кандыдатуры чарговага выбарнага караля. У каго ж магло быць найбольш шанцаў? У таго, хто больш падабаўся шляхце, але галоўнае - мог пачаставаць сваіх будучых падданых.


Асноўнымі канкурэнтамі сталі: Людовік дэ Канці - ад французскага боку, і Аўгуст - ад саксонскага. Перадвыбарчую кампанію першым распачаў француз, ладзячы банкеты направа і налева. Тым часам Аўгуст прыняў каталіцтва, а ў Рэч Паспалітую з'явіўся з грашыма напярэдадні сойма, калі ў яго саперніка ўжо не было фінансаў. У выніку большасць дэпутатаў накіравалася на выбары з добрым уражаннем ад апошняй «бяседы» з саксонцам, які да таго ж скінуў парык, сказаўшы, што хоча быць такім, як шляхта. Але гэта было яшчэ не ўсё. Мала хто і зараз устаяў бы перад такой сімпатыяй, якую выпраменьваў гэты свежаспечаны манарх Рэчы Паспалітай. Мяркуйце самі.
«...Даставілі мы караля туды, дзе падрыхтавана было месца для стральбы. Ён забаўляўся, перасякаючы ніткі стрэламі з пісталетаў, заганяючы кулю ў кулю, з правай і з левай рукі, і нават з-за спіны сваёй страляючы прама ў цэль; а з мушкета дык проста не прыкладаючыся трапляў за тысячу крокаў... Частаваць не пераставаў усіх і сам частаваўся. Нарэшце шостага жніўня дабраўся да Кракава, куды, добра напіўшыся, уязджаў. З дзел (гармат. - Л.К.) гучна стралялі каля брамы і ў самім замку». Так адзначыў відавочца.
Ну, што, спадабаўся? А далей - болей. Шляхта абодвух народаў, Кароны і Літвы, ніколі не была ворагам акавіты. Але Аўгуст II Саксонскі сваім асабістым прыкладам зрабіў гэтую прыязнасць ці не самай шчырай у тагачасным цывілізаваным свеце. На чале з каралём піла ўся Рэч Паспалітая - сойм, сенатары і міністры, архіепіскапы і канонікі, гетманы і ваяводы, магнаты і шляхта, мяшчане і сяляне - хто толькі меў за што. Цвярозымі захоўваліся адны гаспадары шынкоў ды корчмаў.
Застаецца дадаць толькі, што хутка манарху далі мянушку «Моцны», бо і сапраўды быў асілкам, якіх не так часта сустрэнеш. Але сустракаліся...

Неяк кароль заехаў да каваля, каб падкаваць каня. Калі падкова была гатова, Аўгуст Моцны ўзяў яе, зламаў без усякага намагання і, адкінуўшы ўбок, сказаў незадаволена:


- Благая!
Каваль ізноў узяўся за жалеза, але ўсё паўтарылася, як і першы раз. І так да таго часу, пакуль каралю гэта не прыелася, пасля чаго ён загадаў прыбіць падкову, за што даў майстру талер. Той узяў манету, з лёгкасцю яе зламаў і кінуў Саксонцу пад ногі, сказаўшы:
- Благая!

Дарэчы, у Рэчы Паспалітай тады Аўгуста Моцнага называлі імем «Сас» - крыху пераіначанае слова «Сакс», «Саксонец». Гэта адносіцца і да яго сына. Галоўнае ж, што звязвала абодвух, дык гэта вялікае імкненне арганізаваць агульнадзяржаўны банкет. Трэба яшчэ ўспомніць пра Паўночную вайну, у якую Аўгуст Саксонскі ўвязаўся як саюзнік Пятра I. У выніку - і ён, і яго краіна добра нацярпеліся ад шведаў.


І ўсё ж, зыходзячы з таго пастулата, што ў жыцці заўсёды знойдзецца месца для смешнага, вернемся да асобы Аўгуста II Моцнага. Што ён моцны, ужо даказана. Праўда, не столькі галавой, колькі іншымі часткамі цела. І дэманстраваў гэта не толькі асобам мужчынскага полу, але і супрацьлеглага. Не ўдаючыся ў пікантныя падрабязнасці, прывядзём гісторыю, дастаткова праўдападобную.

Сярод мноства спакушаных першым Сасам былі ахвяры даволі высокага рангу, такія, напрыклад, як жонка ваяводы Любамірскага. Але хто падыме руку на асобу манарха, калі падобныя «подзвігі» шляхтай паўсюдна ўспрымаліся з нязменным захапленнем! Дык вось, каб больш прывабіць каханку і трымаць яе бліжэй да сябе, кароль абвясціў пані Любамірскую княгіняй Цешынскай (па назве Цешынскай зямлі). Не забыў задобрыць і яе законнага мужа, матэрыяльна папоўніўшы тую страту. Канешне, святое, а ў даным выпадку - грэшнае, месца не бывае пустым. Знайшоў нейкую замену і пан ваявода. Праз нейкі час да Любамірскага прыйшоў адзін з яго прыгонных мужыкоў ды і кажа:


- Пане яснавяльможны, дапамажы! Аканом звёў маю жонку...
- Кароль звёў у мяне жонку, я звёў жонку аканома, аканом звёў тваю жонку. Дык ты вазьмі і пастарайся, каб у каго яшчэ звесці бабу.

Відаць, нездарма сучаснікі казалі пра караля Аўгуста II, што ў ім - «палова быка і палова пеўня». Цікава, а як пры сустрэчы, скончыўшы сур'ёзныя справы, праводзілі час Аўгуст Моцны і Пётр I? Можна, як кажуць, апасродкавана ўявіць сабе на прыкладзе наступнага факта.


У замку, які знаходзіцца ў Курніку, захоўваюцца два партрэты - цара Пятра і гетмана Паца. Расказваюць, што менавіта ў час адной з сустрэч на вышэйшым узроўні з гетманам, меўшым моцную галаву пры стале, Пётр пабіўся аб заклад, хто каго перап'е. Польскі бок лічыць, што перамог Пац. Хай сабе будзе так. А ў гонар таго «бахусавага дзеяння» цар і загадаў нейкаму мастаку ўвекавечыць такую надзвычайную падзею, намаляваўшы два партрэты. З гэтага можна зрабіць небеспадстаўную выснову, што і сустрэчы абодвух манархаў не абыходзіліся без добрай выпіўкі.
Але настала чарга наступнага Саса, Аўгуста III, сына Аўгуста Моцнага. Аўгуст Аўгуставіч знешне нагадваў бацьку, хаця ў асабістым і афіцыйным жыцці быў зусім іншым. Шчыра маліўся, прытрымліваўся пастоў (хаця апошняе не ўплывала на яго даволі ўкормленую фігуру) і не ўмешваўся ні ў чые справы. Адным словам, усе заклікі да яды і піцця заставаліся ў сіле, што вельмі бадзёрыла шляхту. Таму не дзіўна, што чуліся такія прымаўкі: «За караля Саса еш, пі ды адпускай паса».
А вось іншае выслоўе: «За караля Саса - лыжкай кілбаса». Што за дзіва такое - есці кілбасу лыжкай? Гаворка ідзе аб распаўсюджанай тады страве, якая называлася «верашчака» і нагадвала нашу сённяшнюю ўсім вядомую мачанку, праўда, больш адмыслова згатаваную. Дык вось, назвай яна абавязана свайму вынаходніку, шляхціцу па прозвішчы Верашчака. Урэшце, нічога дзіўнага, бо нагадвае шырока вядомыя выпадкі з бефстроганавым ці маянэзам. Мо некалі яшчэ ўдасца зрабіць падарожжа па кулінарнай гісторыі нашага краю, але гэта іншым разам. Вернемся да больш сур'ёзных, а адначасова і смешных спраў.
Адзінае пытанне дзяржаўнага ўзроўню цікавіла караля Аўгуста III, якое ён штораніцы задаваў свайму першаму міністру Брулю, - ці ёсць у казне грошы? І, атрымаўшы станоўчы адказ, тут жа зварочваў усю сваю ўвагу на даволі дзівацкія, як на караля, заняткі і забавы. Напрыклад, забраўшыся далей ад людскога вока ў свае апартаменты, саксонец гадзінамі майстраваў розных чалавечкаў з паперы. А яшчэ практыкаваўся ў страляніне па рухомых мішэнях у выглядзе сабак, якіх спецыяльна прыганялі пад вокны каралеўскага палаца.

Гэта не азначала, што кароль не меў добрых пачуццяў да жывёл. Менавіта сабак ён і паважаў, і выязджаў з імі на паляванне. З гэтым звязана адна такая вось гісторыя.

Аўгуст III толькі аднойчы, пад час каранацыі, надзеў традыцыйную «сармацкую» вопратку, каб спадабацца шляхце, пасля чаго ўбіраўся ў сучаснае моднае французскае адзенне з нязменным пышным парыком на галаве. Неяк кароль выбраўся на паляванне ў Белавежскую пушчу. Яго эскартавала вялікая колькасць усялякіх паноў. Такое незвычайнае відовішча прывабіла мноства навакольнага насельніцтва. Людзі хацелі ўбачыць на ўласныя вочы свайго ўладара, што ўпершыню з'явіўся ў гэтых краях. Але той амаль увесь час падарожжа спаў, заваліўшыся на мяккія падушкі карэты. А ў акне відаць была толькі галава каралеўскага пудзеля. «Неяк дзіўна выглядае яго вялікасць, - казалі ўслед ад'ехаўшаму каралю, - каб не тыя валасы, ну, зусім быў бы падобны на сабаку!»

Аўгуст III і яго першы міністр Бруль нічога не разумелі ў польскай мове, карыстаючыся толькі сваёй роднай нямецкай альбо французскай. Ды і латынь ведалі даволі дрэнна, бо яна ўжо выходзіла з моды. Гэта неаднаразова выкарыстоўвалі тыя, хто акалачваўся паблізу ад добрага караля, перакладаючы розныя звароты і прашэнні на сваю карысць.

Аднойчы ў прыёмны пакой каралеўскага палаца прабіўся нейкі шляхціц з петыцыяй аб вяртанні яму пасады войта, якой яго пазбавіў новы дзяржаўца Мнішак. Дарэчы, гэты апошні быў зяцем Бруля, але ўсё ж баяўся, каб кароль не задаволіў просьбы чалабітчыка. Таму ён стаў чыніць былому войту розныя перашкоды, то пагражаў, то нешта абяцаў узамен. Але шляхціц упёрся ў сваім жаданні асабіста прадстаць перад каралеўскімі вачыма. Узняўся шум, на які неўзабаве выйшаў і сам Аўгуст. Выслухаўшы прашэнне, кароль загадаў Мнішку перакласці яго на нямецкую мову, каб зразумець сэнс справы.
- Ваша вялікасць, - жвава адгукнуўся зяць міністра па-нямецку, - справа надта простая: наш госць просіць усяго дазволу на сотню дубоў з Непаламецкае пушчы.

1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка