За работу таварышы!




старонка4/7
Дата канвертавання17.03.2016
Памер1.18 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

«Карчмар п'яніцу любіць, але дачкі за яго не аддасць». Так справядліва казалі некалі. Ну што ж, гаспадар карчмы альбо тая ж шынкарка ведалі сваю справу. Бо «ў шынкаркі - смаляныя лаўкі», як засядзеш, дык і не падымешся. А тут табе яшчэ і музыкі, а без іх гулянка, «як воз без шмаравідла, як танец без дзеўкі». Дык давайце яшчэ крышачку пачакаем, мо з'явяцца цікавыя госці.

Зайшоў неяк у карчму бедны студэнт. Прыняўшы больш-менш дастойны выгляд, ён заказаў сабе добры пачастунак. А калі бедалага, які не меў грошай, падсілкаваўся, да стала наблізіўся служка і спытаў, ці не падаць чаго яшчэ.
- Як сабе хочаш, - адказаў студэнт.
- Можа, пазваць гаспадара? - прапанаваў служка, калі нічога больш не дабіўся ад кліента.
- Як сабе хочаш, - пачулася ў адказ.
З'явіўся карчмар, які раззлавана заявіў, што зараз возьме гэтага госця за каўнер і выкіне на вуліцу.
- Як сабе хочаш, - абыякава вымавіў той.
Раз'юшаны гаспадар, забыўшыся пра грошы, схапіў студэнта, які і не бараніўся, пацягнуў да дзвярэй і выштурхнуў...

Такім чынам, відаць, што карчма розуму вучыць. Але пара ўжо і нам у дарогу падавацца. А «на пасашок» яшчэ такая вось гісторыйка, якая была падслухана ў адной «карчме на літоўскай граніцы», кажучы словамі класіка.

У сярэднявеччы існаваў такі звычай: калі кагосьці вялі на шыбеніцу, а дзяўчына з натоўпу кідала на яго свой рантух (верхнюю хустку), то асуджанаму даравалі жыццё, вызвалялі і адразу жанілі са збавіцельніцай.
Дык вось, усё так спачатку і адбывалася. Эскартуюць нейкага маладога ды прыгожага злачынца да месца пакарання. У злавеснай працэсіі ідзе і кат, вядомы ўсім Якуб. Вакол - сотні цікаўных, бо тады бясплатна можна было паглядзець толькі два масавыя відовішчы: пакаранне смерцю на плошчы ды пажар.
Раптам з натоўпу выскоквае баба не першай маладосці і кідаецца са сваім рантухом да таго асуджанага малайца. Ён жа, як угледзеў, што за фартуна чакае яго, закрычаў спалохана: «Пане Якубе, хутчэй да шыбеніцы!».

Дарэчы, давайце заглянем у старажытны горад. Што ён сабою ўяўляе, здаецца, напісана ўжо нямала. Застаецца хіба нешта яшчэ сказаць пра насельнікаў. Пазнаёмімся з рознымі яго жыхарамі, а таксама і з гасцямі. Бо госць, хоць бывае мала, але бачыць многа. Кажуць, што багацце можна ўтаіць, а вось беднасць - ніколі. Так і з тым, што выклікае смех - як ні намагайся, а ўсё ж нехта заўважыць ды і не вытрымае.

Па дарозе, што вяла да горада, ехаў верхам на кані шляхціц. А быў ён таўшчэзны, з-за чаго конь увесь час збіваўся на павольную хаду. Вечарэла і трэба было спяшацца, бо гарадскія вароты на ноч звычайна зачынялі, а тады колькі ні прасі - не прапусцяць.
Калі да брамы было ўжо зусім недалёка, насустрач нашаму вершніку трапіўся селянін на возе, які вяртаўся дадому.
- Паслухай, - звярнуўся да яго шляхціц, - ці змагу я ўехаць у горад?
Селянін, агледзеўшы ўважліва фігуру сустрэчнага, адказаў:
- Я дык з фурай сена праехаў, думаю, ваша мосць неяк праціснецца.

Мяшчане, гэта значыць жыхары места - горада альбо мястэчка, складаліся з рамеснікаў, купцоў, дробных гандляроў і іншых людзей, не заўсёды нашым сучаснікам зразумелых прафесій, жылі ў цесна пастаўленых двух-, трохпавярховых будынках. На першым паверсе звычайна размяшчалася крама, майстэрня ці нейкая сярэднявечная ўстанова з канторай. А сярод такой цеснаты вілася вулачка, выкладзеная «кацінымі лбамі» - брукам. Хапала на вулачках і прадстаўнікоў «рамантычнага» стылю жыцця, да якіх закон ставіўся насцярожана і адмоўна. У якіх адносінах гэтыя «элементы» знаходзіліся з гарадскім жыццём, відаць з наступнай падзеі.

У краму залезлі злодзеі і выцягнулі адтуль усё, што мела вартасць. Пад канец дзеяння, якое ажыццяўляецца звычайна ўначы, сюды падышоў цэхмайстар з вартай. Яны рабілі апошні абход горада, калі іх увагу прыцягнулі адчыненыя дзверы крамы і нейкі чалавек у сярэдзіне.
- Што тут за справы такія? - прагрымеў цэхмайстар.
- Шаноўны пане, - зараз жа адгукнуўся злодзей, узяўшыў рукі мятлу, - вось, прыбіраю. Памёр наш гаспадар, дык трэба ўсё было вынесці ў пакоі...
- Але ж не відаць нікога, хто б плакаў па нябожчыку, - няўпэўнена заўважыў прадстаўнік улады.
- О, пане, плач пачнецца раніцою.

У нейкім мястэчку ксёндз пасварыўся з аптэкарам. Мо з-за таго, што значная частка жыхароў раптам паверыла ў большай ступені лекам з аптэкі, чым малітвам аб здароўі. І святар, пра што б ні гаварыў у сваіх казаннях да вернікаў, абавязкова памінаў сярод розных злыдняў аптэкара.


- Самі сябе вядзеце да згубы, звяртаючыся да богапраціўнай аптэкі, не верачы ў цуд Боскі і збаўленне ад хвароб, якое можаце знайсці толькі тут, - такія словы несліся з амбону. Пры гэтым наваяўлены Златавуст моцна біў далонню аб парэнчы.
Адным словам, аптэкару дапякло, і ён, добра пачаставаўшы служку з касцёла, падгаварыў яго прабрацца на амбон і ўсадзіць у парэнчы пару іголак.
І вось неўзабаве ў час чарговага свята ксёндз ізноў узяўся за сваё:
- Да вас звяртаюся я, у імя святых апосталаў, каб наставіць на шлях... - тут ён ляснуў рукою па парэнчы, ад чаго яго воблік страшэнна сказіўся і на галовы парафіян абрынуліся ўжо іншыя словы: - ... Каб вас д'яблы ўзялі! Хто, хто такія кпіны вырабіў?! Ратуйце!!!
Тады да «мучаніка» падняўся аптэкар і аказаў дапамогу адпаведна лекарскаму майстэрству.

Калі толькі пачыналася недзе яшчэ зусім нябачнае першаснае накапленне капіталу, то гэта, бясспрэчна, адбывалася ў куфэрках мяшчан. Можна колькі хочаце смяяцца і здзекавацца са скупасці гэтых першапраходцаў капіталізму, і мы таксама гэта зробім, але ж... Але ж грошы - кроў дзяржавы. Пры нармальным кровазвароце арганізм і адчувас сябе нармальна. «Не так добра з грашыма, як дрэнна без іх», - казалі яшчэ ў далёкай старажытнасці. Пазней дадалі: «Хто мае грошы, той розумам харошы». Здаецца, усё правільна. Хаця некаторыя безнадзейна махалі рукою, кажучы, што чалавек грошы збірае, а чорт мяшок шые. Можна яшчэ нямала прыслоўяў датачыць, якія то хваляць таго, хто мае грошы, то наадварот. Пара ж і пазнаёміцца з тымі самымі збіральнікамі грашовых знакаў, што пакуль яшчэ не ведаюць пра нумізматыку.

Мяшчанка-ўдава заказала літургію ў царкве і заплаціла ўсяго паўгроша. Святар стаў за аналоем, але службу не пачынаў, толькі гартаў і гартаў Евангелле, быццам бы нешта шукаючы. Стаяла зіма, ужо і ногі ў кабеты сталі мерзнуць, а ля алтара панавала цішыня. Нарэшце заказчыца не вытрымала і спытала, у чым справа. «Ды вось ніяк не магу знайсці тое месца ў кнізе, якое служыцца за паўгроша», - паясніў клірык. І прыйшлося эканомнай удаве патроіць суму.

Захварэў майстар-рамеснік, ды так, што неўзабаве стаў канаць. Жонка, якая была ўвесь час пры ім, пабегла да суседзяў, каб пазычыць свечку-грамнічку, і запаліла яе каля ложа паміраючага. Але смерць перастала спяшацца, затрымалася на паўдарозе. Гэта раззлавала кабету, і яна давай падганяць мужа: «Канай хутчэй, каб свечка дарма не гарэла, бо прыйдзецца плаціць за новую».

У адным горадзе жыў такі скупы мешчанін, што роўнага яму цяжка было знайсці. Прыйшоў ён неяк да краўца заказаць сабе нешта з адзежы, ды і кажа:
- Пашый, толькі так, каб зрасходаваць як мага менш тканіны.
- Добра, - падумаўшы крыху, згадзіўся майстар. - Але дзеля гэтага пойдзем у двор, там здымем мерку, пасля чаго я зраблю адпаведную выкрайку.
Выйшлі яны. І калі прымерка скончылася, кравец хуценька тут жа на зямлі накрэсліў «выкрайку», а на яе кінуў маленечкі кавалак тканіны. Мешчанін, нічога не разумеючы, здзіўлена глядзеў на гэтую справу, пакуль нарэшце не спытаў, што гэта значыць.
- Вось гэта і ёсць ваша вопратка, - растлумачыў выканаўца.
- А тканіна?
- Вунь яна, - майстар паказаў на той кавалачак. - Калі раптам парвецца, хопіць, каб залатаць. Для вас жа галоўнае - як мага менш тканіны. Але, прабачце, прыйдзецца плаціць больш, калі ўлічыць хуткасць выканання.

Захварэла неяк адна купчыха-ўдава, і наведаць яе прыйшла адзіная з радні мяшчанка, якая ў думках выношвала нейкія планы наконт спадчыны. Прыйшоўшы, яна стала «суцяшаць» хворую:


- Ах, дарагая мая, якая ж ты шчаслівая! Яшчэ крыху, і ты ўбачыш самога Госпада, які паклапоціцца аб тваёй бязгрэшнай душы...
- Калі так, - адгукнулася купчыха, - дык я адразу ж папрашу Пана Бога, каб і табе, мая дарагая, найлепшае месца неадкладна падрыхтаваў.
- Не, не, не трэба, - замахала рукамі госця, гэта парушыць мае справы на зямлі, таму не прыспешвай Усявышняга!

У часы Жыгімонта Старога і яго сына распаўсюдзілася ў Кароне і ў Вялікім Княстве Рэфармацыя, сталі з'яўляцца сярод хрысціян разнастайныя плыні - пратэстанты, кальвіністы, арыяны. Апошнія Ягайлавічы даволі талерантна ставіліся да рэлігійных пытанняў, таму сутычкі паміж супрацьлеглымі бакамі пакуль што абмяжоўваліся словамі. Пакуль што...

Сустрэліся неяк езуіт з арыянскім міністрам (святаром). Арыян кульгаў на адну нагу, што выклікала кпіны прадстаўніка Ордэна Ісуса:
- Бачу, браце мой, што кульгаеш ты не толькі ў веры, але і ў звычайнай хадзьбе.
- Дык лепей, кульгаючы, уступіць у Царства Нябеснае, чым здаровымі нагамі ў ваш Ордэн, - адпарыраваў міністр.

Мікалай Пац, біскуп жамойцкі, у сваіх красамоўных казаннях часцей за ўсё карыстаўся сцэнамі пякельных пакут ці падрабязным апісаннем аблічча д'ябла і яго спакус, што моцна дзейнічала на ўяўленне слухачоў.


Неяк біскуп запрасіў мясцовага мастака ў сваю рэзідэнцыю і стаў дамаўляцца, каб той намаляваў яму карціну з выявай анёла.
- Не, не магу, святы ойча, - адмовіўся мастак, - вось каб д'ябла, дык іншая справа.
- Што?! Чаму?
- Ды ўсё дзякуючы вам. Колькі я ні слухаў вас, так і не пачуў, што ж сабою ўяўляе анёл ці, напрыклад, райскае жыццё. Веруеш і не ведаеш, дзеля чаго?

Староста і бурмістр жылі ў добрай згодзе. Нават мелі адно супольнае адзенне для свят ці ўрачыстых цырыманіялаў, якое апраналі па чарзе. Але аднойчы староста па нейкай прычыне не перадаў боты з гэтага афіцыйнага камплекта, і бурмістр, атрымаўшы запрашэнне на сустрэчу з каралём, які праязджаў праз іх горад, вымушаны быў прасядзець дома. І гэта абразіла яго да глыбіні душы.


Прайшло некалькі дзён. Пану старосту трэба было пакараць нейкага злачынца, якога суд прыгаварыў да павешання. За шыбеніцай жа даводзілася звяртацца да таго ж бурмістра. І дзяржаўца мясцовых зямель як ні ў чым не бывала накіраваў просьбу ў магістрат. На гэта галава горада адказаў так: «Шыбеніцы не дам, бо, калі і маю яе, то выключна для сябе асабіста і для сваіх блізкіх».

Вось такія размовы вяліся паміж тымі, хто прадстаўляў гараджан. Але горад ці мястэчка трапляліся і на жыццёвым шляху тагачасных жыхароў вёскі. Абодва бакі неяк каментавалі свае ўзаемаадносіны, чайцей за ўсё - крытычна. І гэта ў кожнай дзяржаве! Калі такія погляды сатруцца ў археалагічны пыл, аднаму Богу вядома, бо пышна квітнеюць аж да нашых дзён. Мо, калі ўсе стануць гараджанамі, ці, наадварот, сялянамі, альбо, нарэшце, панамі. У гісторыі ўсё можа быць, не выключайма такой магчымасці. Ах, каб неяк заглянуць у будучыню! А пакуль што - абернемся назад.

Два мужыкі верхам на адным кані выязджаюць з горада. Насустрач ім едзе шляхціц, які пытаецца:
- А колькі там гадзін было на ратушным гадзінніку, ці не скажаце?
- Ды і не ведаю, пане, - адказаў той, што сядзеў спераду, - няхай скажа мой сусед, бо ён выехаў пазней.

Шляхцянка на кірмашы прадавала свінню. Падышоў нейкі мужык і давай з ёю таргавацца. Доўга спрачаліся яны за цану, але безвынікова. Хаваючы сакеўку ў кішэню, мужык і кажа на развітанне: «Ну, калі так, то грошы - мае, а пані - свіння».

У гарод да мужыка ўлезла свіння аднаго шляхціца. Мужык схапіў кол і ўрэзаў ёй па рыле, а тая вазьмі ды здохні. Шляхціц, канешне, у суд. Пазвалі мужыка. Адным словам, у кожнага свая праўда, так што да ісціны суддзя ўсё ніяк не мог дайсці. Яшчэ раз пытаецца ён селяніна, як жа гэта ўсё здарылася. «Няўжо не зразумела? - паясняе той. - Ну, прабачце мне, уявіце, што пан суддзя быў той самай свіннёй і залез у мой гарод. Што ж заставалася рабіць? Казытаць і гладзіць пана свінню... не, пана суддзю? Кожны б на маім месцы даў бы па рыле... пана суддзі, пасля чаго пан суддзя, канешне б, сканаў».

Мо, некаторыя з шаноўных чытачоў наморшчылі насы, назіраючы за палемікай наконт свінні? Тады, паколькі мужыкі яшчэ маюць што сказаць, памяняем тэму і ўвядзём новы пасіўны персанаж - карову.

У аднаго селяніна здохла карова, а крыху пазней памерла жонка. Сядзіць ён пасля ўсяго гэтага ў роспачы, не ведае, як жыць далей. Сталі падыходзіць да яго суседзі і суцяшаць.
- Ці ж у нас дзяўчат бракуе, што застанешся ўдаўцом адзінокім? - кажа адзін. - У Пятра тры дачкі, выбірай, якую хочаш. Васілёва сястра на выданні...
- Мо, хочаш, удаву табе пашукаем, - прапануе другі.
Той слухаў, слухаў ды і адзываецца:
- Вельмі вам удзячны за вашы парады. Але бачу, лепей страціць жонку, чым карову. Бо на месца нябожчыцы падсоўваеце мне капу дзяўчат, а вось каб хоць адзін прапанаваў жывёліну!

У народным гумары галоўны герой, мужык, часцей за ўсё выступае не адзінокай фігурай, а разам з нейкім інвентаром, прыладай, канём і г.д. Так, відаць, і больш пераканаўча, і натуральна. Цікава, што нярэдка такі «антураж» як бы дзейнічае разам з цэнтральным персанажам, таму і надзяляецца такімі ж гумарыстычнымі рысамі. Сельскі жыхар, напрыклад, не скажа проста «воз», а «карэта на дваццаць чатыры акны». Не здагадаліся чаму? А гэта ж дзіркі паміж папярэчынкамі ў драбінах.


Селянін не толькі з цёплым гумарам адносіўся да свайго інвентару ці цяглавай сілы, але і шанаваў іх перш за ўсё. Гараджанін мог такое назваць з ходу, не падумаўшы, скупасцю, не зважаючы, што ўсё гэта значыла для сялянскага жыцця. Вось, дарэчы, конь, бо дайшла чарга і да яго.

Аднаго разу сяляне вырашылі пабудаваць у сваёй вёсцы новую царкву. Спачатку трэба было навазіць камення для падмуркаў, але гэтая справа ішла чамусьці надта ж марудна. Святар, паназіраўшы за вазніцамі, зразумеў, што кожны з іх шануе свайго каня. Ён сабраў усіх разам і прапанаваў памяняцца коньмі, пасля чаго праца адразу ажывілася.

Паехаў мужык, запрогшы пару коней, у лес па дровы. Паставіў воз і пайшоў вышукваць, што трэба. А гэтым часам па той жа лясной дарозе ехаў манах на фуры, напоўненай рознай данінай. І захацелася яму завалодаць адным з тых ламавікоў. Выпраг ён каня, прывязаў да свайго воза і загадаў фурману ехаць далей. Сам жа ўлез у хамут і стаў чакаць гаспадара.
Вяртаецца мужык і з жахлівым здзіўленнем глядзіць на такую перамену.
- Што ж гэта? - усклікнуў ён нарэшце.
- Гэта воля Божая, - малітоўна злажыўшы рукі, адказаў манах. - Я некалі вельмі саграшыў, за што быў пакараны - ператвораны ў каня. Доўга я з усёй маёй добрасумленнасцю працаваў на цябе, і вось Бог злітаваўся, вярнуўшы маё чалавечае аблічча.
Выслухаўшы тлумачэнне, селянін дапамог былому грэшніку выбрацца з хамута, а вярнуўшыся ў сяло з вялікім жарам расказваў пра гэты «цуд».

Відаць, многім вядома, што даўней сялянскія сем'і былі даволі вялікія. Бо лічылася: «Шклянак і дзяцей у доме ніколі не бывае занадта». Але ўсё ж такі была нейкая мяжа, пакладзеная часам ці матэрыяльнымі магчымасцямі, а мо і таму, што «дзеці падрастаюць - хату сатрасаюць». Дазвольце ж запрасіць шаноўных чытачоў у такую мнагадзетную хату. Як у той казцы: «Жыў сабе Несцерка, і было ў яго дзяцей шэсцерка». Дык вось, пра такого Несцерку.

Аўдавеў адзін мужык, а на руках у яго засталося аж шасцёра дзяцей. Дзе ж яму аднаму ўправіцца з імі, і стаў ён шукаць сабе жонку. Знайшлася такая, што згадзілася пайсці за яго, бо ў яе, самой удавы, таксама мелася шасцёра. А паколькі абодва былі не зусім старыя, то нарадзілася ў іх яшчэ шасцёра дзетак. Падрастаюць усе разам, усё, як трэба. Толькі аднойчы выбягае з хаты жонка і - да мужыка, што быў на двары: «Хутчэй дапамажы! Бо твае дзеці і мае дзеці б'юць нашых дзяцей!».

Сцэны з дзвюма дзеючымі асобамі - селянінам і панам, апісаны ўжо шмат разоў, і можна іх падвесці пад адзін эпіграф: «Кажух - не вата, сала - не гарбата». Пан у вядомых сітуацыях мог адпомсціць мужыку за яго востры язык прамалінейным фізічным спосабам, напрыклад, як той ваявода, якога мужык выцягнуў, тонучага, з ракі, але за тое, што сваёй мужыцкай рукою зганьбіў ваяводскі чуб (бо цягнуў за яго), замест узнагароды атрымаў пару дзесяткаў дубцоў.

Адзін багаты пан прыйшоў у касцёл, сеў на лаўку і тут заўважыў побач нейкага ўбогага, абшарпанага чалавека. Той, не зважаючы на з'яўленне багацея, не пакінуў свайго месца, нават не адсунуўся. Пан жа, ледзь стрымліваючы гнеў, спытаў:
- Каму ты служыш?
- Служу самому Богу.
- Дзіўна, служыш такому вялікаму пану, а нічога не зарабіў, апрача гэтых латак.
- Што тут дзівіцца, ваша мосць, - адказаў небарака, - якая служба, такая і плата.

У нейкага пана быў кухар. Заказаў аднойчы гаспадар спячы гуся і адразу падаць да стала. Калі страва была ўжо гатова, кухар, дэгустуючы, заахвоціўся ды і з'еў гусакову ножку. А пан і пачаў свой абед менавіта з ножак, але адразу ўбачыў недахват, ад чаго страшэнна раз'юшыўся і вылаяў кухара. Той у апраўданне стаў даводзіць, што ў птушкі і была толькі адна нага, але довад гэты не ўпэўніў пана, толькі яшчэ больш раззлаваў.


Паехалі яны праз пару дзён па розных справах у мястэчка. Па дарозе кухар звярнуў увагу на чараду гусей, многія з якіх (бо справа была позняй восенню) стаялі на адной назе, падціснуўшы другую, каб пагрэць.
- Вось бачыце, пане, - ажывіўся кухар, - колькі гусей аднаногіх!
Памешчык, нічога не кажучы, узяў ды як свіснуў, ад чаго тыя гусі з перапуду паімчаліся з усіх ног. Толькі тады ён зларадна заўважыў:
- Ну, што ты цяпер, блазан, скажаш?
- А тое скажу, шаноўны пане, што трэба было вам і тады свіснуць, мо нага і паявілася б.

Здаецца, нямала людзей паспалітых сутрэлася нам па дарозе. Мо, калі яшчэ павандруем па гістарычных сцежках, дык напаткаем каго цікавейшага. Але зараз нас чакаюць іншыя асобы - каранаваныя, і падзеі, з імі звязаныя.


КАРАНАВАНЫЯ СНАПЫ



Калі свежаспечаны на чарговым элекцыйным сойме новы кароль Рэчы Паспалітай Жыгімонт Ваза ўпершыню прадстаў перад сваімі падданымі, што крычалі яму «віват», прамаўлялі панегірыкі, чаргуючы гэта пальбою з усіх тагачасных відаў агнястрэльнай зброі, зямяне і просты люд чакалі бадзёрай каралеўскай прамовы ў адказ. Высокае слова прагучала, усе напружана прыслухоўваліся, і ў гэты момант спасціжэння манаршай дэкларацыі пачуўся незадаволены голас старога канцлера Яна Замойскага: «Што за нямога д'ябла мы сабе прывезлі?». Так былы паплечнік зухаватага Батуры-караля выдаў характарыстыку першага прадстаўніка дынастыі Ваза.
На іх гербе быў змешчаны сноп, бо па-шведску (адкуль і з'явіўся гэты Жыгімонт) «сноп» гучыць як «ваза». Такім чынам аказаўся на троне Сноп у кароне, Жыгімонт Ваза, Ягайлавіч па кудзелі, бо яго маці, жонка шведскага караля, Кацярына, паходзіла з гэтай славутай сям'і. А што да красамоўнасці, то ўсё ж трэба ўлічваць яго скандынаўскага бацьку, на радзіме якога, як вядома, гаваркіх не вырошчваюць. Нават не зважаючы на добрую долю італьянскай крыві ў каралевы-маці, Жыгімонт быў занадта стрыманы і, што для нас істотна, пазбаўлены пачуцця гумару. Адзіная якасць, наследаваная ім, крылася ў вялікай павазе да каталіцкай рэлігіі, з-за чаго ў Рэчы Паспалітай прыйшоў канец усякай верацярпімасці.
Не вельмі добра ставіўся Жыгімонт Ваза да Вялікага Княства і да яго прадстаўнікоў пры двары. Справа ў тым, што Радзівілы ды і многія іншыя з Княства хацелі бачыць на каралеўскім троне аднаго з Габсбургаў. Жыгімонт гэта запомніў на ўсё жыццё, бо, як пісаў у сваім лісце да Крыштофа Радзівіла Леў Сапега з Варшавы, якая новым гаспадаром была абвешчана сталіцай замест Кракава, «кароль шкадуе таго, што калі-колечы зрабіў ліцьвіну». Але ўсё ж такі зрабіў! Відаць, перахітрыў яго Сапега, бо падсунуў Статут Вялікага Княства Літоўскага, і той падпісаў.
Жыгімонт Ваза пражыў усяго 66 гадоў, але затое з іх быў каралём аж 45. Можна зразумець яго сына Ўладзіслава, які чакаў і не мог дачакацца, калі ж і яму на галаву ўскладуць карону. Не раз, напэўна, каралевіч папракаў бацьку, нагадваючы яму шляхетны ўчынак з жыцця іншых Жыгімонтаў, іх папярэднікаў. Гэта, відаць, і вымусіла нецярплівага нашчадка шукаць вакансію ў іншых месцах, у прыватнасці ў Маскве. Цікава было б паглядзець на Ўладзю-каталіка ў Манамахавай шапцы! Праўда, баяры, запрасіўшы яго, паставілі ўмову - прыняць праваслаўе, але паспяшаліся скласці прысягу з цалаваннем крыжа. Ды і яшчэ як паспяшаліся, бо царом абралі другога, Міхайлу Раманава. Уладзіслаў Жыгімонтавіч Ваза, безумоўна, ведаў, адкуль паходзяць яго продкі - ад старажытных вікінгаў (нарманаў, варагаў - гэта ўжо як хто называў), значыць - са Скандынавіі. Адтуль жа ўзяліся і Рурыкавічы, што царствавалі на Русі, і дынастыя якіх перарвалася. Таму ў якасці чарговага варажскага кандыдата ён і накіраваўся туды, але няўдала. Зрэшты, калі Ўладзіслаў зрабіўся польскім каралём, то ўціхамірыўся.
У адрозненне ад бацькі Ўладзіслаў быў больш блізкі да гумару, любіў розныя забавы, меў ахвоту да перамены месцаў. Таму яго постаць часцей сустракаецца ў творах лёгкага жанру, тым больш, што ён вызначаўся і пэўнай талерантнасцю да іншых поглядаў і рэлігій. Хаця ў адданасці манаршага атожылка каталіцкай веры ніхто не сумняваўся.

У час наведвання сабора Святога Пятра ў Рыме Ўладзіслаў захацеў падняцца на купал, каб агледзець Вечны горад. Але доступ туды быў дазволены толькі канонікам, што былі прыпісаны да сабора. Тым не менш папская канцылярыя знайшла выйсце: каралевіч быў намінаваны на каноніка. І вось у адпаведных шатах, благаслаўляючы людзей каля ўвахода ў храм, канонік-каралевіч накіраваўся да запаветнай мэты.


Калі, удосталь палюбаваўшыся велічнай панарамай, Уладзіслаў спусціўся ўніз і хацеў, зняўшы ўбранне, заадно пазбавіцца і ад звання каноніка, яму заявілі, што яно даецца пажыццёва.
- А як жа тады з каралеўскай пасадай? - запытаўся высокі госць з Рэчы Паспалітай.
- Але ж мы павінны плаціць грошы ўсім нашым канонікам, - растлумачылі яму. - Яшчэ ніхто з каралёў не атрымліваў плату ад царквы...
- Калі так, - прапанаваў тады каралевіч, - пакіньце грошы сабе, а званне каноніка - мне, толькі без права нашэння гэтых шатаў.
І сапраўды, такі незвычайны для прадстаўніка каралеўскай «фаміліі» тытул Уладзіслаў захаваў да канца свайго жыцця. Мо, гэта і стала перашкодай у тым, каб займець тытул «спадара ўсея Русі»?

Наогул, каралевіч любіў падарожжы, паляванні і розныя забавы. Не будзем сярод іх улічваць удзел у ваенных паходах, бо там асаблівага гумару кронікі і іншыя дакументы не занатавалі. Таму галоўная ўвага - падзеям з больш прыемнай часткі жыцця гэтага прадстаўніка дынастыі Снапоў.

Паяўленне каралевіча ў тым ці іншым горадзе не праходзіла непрыкметна. У гонар яго асобы білі ў званы, налівалі ў кубкі, гаварылі ўзнёслыя словы. Аднойчы, калі ён апынуўся ў альпійскім горадзе Грацы, што ўваходзіў тады ў склад Свяшчэннай Рымскай імперыі, мясцовы святар пасля імшы прамовіў казанне. Стараючыся пацешыць слых такога рэдкага госця, аратар між іншым гаварыў: «Падобна, як нашага Пана, сына Боскага, доўга цягалі то да Кайяфы, то да Пілата, то да Ірада, так і наш высокашаноўны каралевіч Уладзіслаў наведваў то імператара, то герцага баварскага, то папу, то іншых...»
- Цяпер застаецца толькі ўкрыжаваць мяне тут, у Грацы, на якой-небудзь гары, - заўважыў Уладзіслаў аднаму са сваіх спадарожнікаў.

Пад час аднаго з соймаў каралева Людвіка-Марыя, другая жонка Ўладзіслава IV, пажадала разам са сваім дваром, ці, як тады гаварылі, «дамамі фраўцымера», папрысутнічаць на нарадах. Паколькі месца для падобных наведвальнікаў не было прадугледжана, да аднаго з балконаў была прыладжана невялікая пляцоўка з дошак. Вось там і ўладкаваліся прадстаўніцы «пекнага полу» на чале са сваёй уладаркай. Не паспеў яшчэ маршалак абвясціць аб пачатку пасяджэння, як раптам адна дама, пад якой зламалася дошка, звалілася, але ў апошні момант зачапілася і... павісла на ўсіх сваіх адзежынах і прыстасаваннях, паявіўшыся перад вачыма высокага сойма ў чым маці нарадзіла. А іншыя пані, замест таго, каб ратаваць яе, рынуліся з балкона, ледзь не перакуліўшы каралеву. Нарэшце нейкі дваранін кінуўся наверх і ўсцягнуў даму на тое месца, адкуль няшчасная падала, а потым, прыкрыўшы сваім плашчом, адвёў у пакоі фраўцымера.

А вось у сенатарскай зале мела месца яшчэ больш неардынарнае здарэнне, звязанае з незвычайнай знаходлівасцю дыпламата.

1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка