За работу таварышы!




старонка3/7
Дата канвертавання17.03.2016
Памер1.18 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

- Цікава, як гэта, не ведаючы дастаткова лаціны, можна стаць каталіцкім архібіскупам?
- Таксама, як, не ведаючы польскай мовы, можна стаць каралём Рэчы Паспалітай, - адпарыраваў клірык.

Батура даказаў усё ж, што і адной лацінскай мовы дастаткова для кіравання, прычым даволі спраўнага. Нездарма пра яго склалі прымаўку: «За караля Сцяпана страх быў і на пана». Наогул з мовамі бліжэйшых і далёкіх суседзяў у падданых манарха Рэчы Паспалітай звязваліся нават класічныя падзеі з Бібліі: «Д'ябал Еву зводзіў па-італьянску, Ева Адама - па-чэшску, Бог іх па-нямецку караў, анёл па-вугорску вытурыў з раю». Гэтае апошняе можна аднесці і да вынікаў Лівонскай вайны, што для маскоўскага цара сталі змрочнай рэальнасцю.

Кажуць, калі Сцяпан Батура дазнаўся пра вялікія ахвяры з абодвух бакоў пад час доўгай вайны з Масковіяй, то паслаў Івану Жахліваму ліст з прапановай сустрэцца ў чыстым полі і сам-насам вырашыць «лівонскую спрэчку». Цар не надта верыў у свае фехтавальныя здольнасці, таму выклік адхіліў, матывуючы тым, што кароль, якога абралі, яму, гаспадару ўсея Русі, дзедзічнаму Рурыкавічу, не раўня. «Зусім наадварот, - адзначыў Батура, - бо ён створаны царом у лоне жанчыны, а я стаў каралём на полі бітвы».

Слаўны воін не забываў і пра культуру з адукацыяй. Гэта ён стварыў універсітэт у Вільні, нават разважаў наконт новай сталіцы Рэчы Паспалітай. Яму вельмі падабалася Горадня, і хто ведае, чым бы закончылася гэтая сімпатыя, калі б у той жа ўлюбёнай Горадні не закончыліся яго дні.


А дзяржава зноў стала перад праблемай, каго ж абраць на каралеўскую пасаду? І рашэнне залежала ад галоўнай сілы Рэчы Паспалітай - шляхты.

РЫЦАРЫ ЭЎРАПЕЙСКАЙ САРМАТЫІ



Да новай геаграфічнай назвы сваю ротмістрскую руку прыклаў камендант Віцебска Аляксандар Гваньіні, італьянец з Вероны на службе ў караля Сцяпана Батуры. У «Кроніцы Эўрапейскай Сарматыі» ён размясціў па суседству «палякаў, русь, літву, мазураў, прусаў, памаран, інфляндцаў, маскалёў, готаў, аланаў, валахаў і татараў, што на гэтым беразе Дона». Такім чынам бравы ротмістр акрэсліў абшар той тэрыторыі, дзе адбываюцца нашы падзеі. Што ж, пахвальна, калі навукай так сур'ёзна займаецца ваенны чалавек. Толькі ёсць тут маленечкі нюанс. Справа ў тым, што ў падначаленні віцебскага каменданта служыў былы студэнт Кракаўскага ўніверсітэта Мацей Стрыйкоўскі, які з дапамогай войска займеў магчымасць падарожнічаць за казённы кошт. Зыходзячы з таго, што «вайна - самы масавы від турызму», Стрыйкоўскі аб'ездзіў Вялікае Княства Літоўскае ўздоўж і ўпоперак, папутна працуючы над сваёй «Кронікай польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі». Каб ён пісаў па-польску, то, можа, веронец і не звярнуў бы на яе ўвагі. Але па традыцыі кракаўскі бакалаўр карыстаўся латынню, якую, як лёгка здагадацца, дастаткова ведаў і Аляксандар Гваньіні. Так, амаль адначасова, убачылі свет дзве «Кронікі».
Заслугі Гваньіні перад Сарматыяй - геаграфічныя. А вось Стрыйкоўскі дык пайшоў далей, бо насяліў гэтую прастору асаблівымі людзьмі - шляхтай, якіх абвясціў нашчадкамі гераічных сарматаў. Тых самых, пра якіх пісалі антычныя аўтары. Не падумайце, што да Стрыйкоўскага ці Гваньіні сапраўднай шляхты не існавала. Існавала, яшчэ з часоў Ягайлы. І прывілеяў розных наатрымлівала яна то ў аднаго караля, то ў другога. Нават стала сама выбіраць таго, каго хацела на дзяржаўны трон. Але ўсё гэта былі, так бы мовіць, разавыя мерапрыемствы. Патрабавалася ж нешта, што пастаянна нагадвала б пра шляхетнае паходжанне сярод дня і сярод ночы. І Мацей Стрыйкоўскі пераўтварыў легенду ў генеалогію: да сучаснага яму шляхецкага дрэва прышчапіў сармацкія карані. Нешта падобнае ўжо сустракалася ў старажытных летапісах, дзе згадвалася пра літоўскіх патрыцыяў - паходжаннем ад рымляніна Палямона. Паслядоўнікі Стрыйкоўскага натхнёна падхапілі яго ідэі і кінуліся на дарогі, што вялі ў Рым. І раптам на ствалінах генеалагічных дрэў з'явіліся імёны Цэзараў, Пампеяў, Аўрэліяў. Ці ж не прыемна адчуваць сябе хоць крышачку нашчадкам якога-небудзь Актавіяна Аўгуста?
Яшчэ больш адчувалі яны сябе рыцарамі. Праўда, калі кароль за службу не меў чым заплаціць, то ў такім выпадку блакітная кроў станавілася вельмі падобнай на звычайную. Канешне, з выключэннямі, як і ў сапраўдных правілах. Цікава, што на нашых шляхціцаў распаўсюджвалася і такое выключэнне (у параўнанні з іх калегамі з іншых эўрапейскіх краін): калі на вайну, дык ён сапраўдны рыцар, а ў мірны час нешта падазрона нагадваў селяніна, бо сам працаваў на зямлі. Але ж шляхецкі гонар... «Калі пер'е на паве, шляхціц у дрэннай славе». Ды што там! «Дзе свая загарода, шляхціц як ваявода». Бо гонар - перш за ўсё. Нават тады, калі едзеш на кані, пра якога кажуць: «Каб меў руку, дык даўно павесіўся б».

Сустрэліся раз шляхціцы на сваім сойміку, і зайшла ў іх гаворка пра старажытнасць роду кожнага з прысутных. Што толькі не навыдумлялі яны, каб перасягнуць адзін аднаго! Пераможцам стаў той, што прывёў наступны доказ: «Ехаў я аднойчы на кані полем. Раптам бачу, як з неба спускаецца белы-белы воблак, а з яго выходзіць... Маці Боская. Я саскокваю з каня і падаю перад ёю на калені, скінуўшы шапку. А яна на гэта: «Устань, дарагі кузен!».

У часы татарскіх наездаў, што прыносілі нашым продкам нямала гора, трэба было вельмі і вельмі паклапаціцца, каб і самому не трапіць у палон ці, не дай Божа, загінуць і сваіх блізкіх забяспечыць. Калі такая навала раптам звалілася на галовы жыхароў аднаго з паўднёвых паветаў, мясцовыя шляхціцы сталі раіцца, як і дзе найлепш уладкаваць свае сем'і. Вырашылі, што найбольш адпаведным месцам будзе мужчынскі кляштар, што знаходзіўся непадалёк. І калі па гэтым пытанні ўсе прыйшлі да згоды, устаў адзін шляхціц, жонка якога сваёй прыгажосцю была вядома на ўсю акругу, пачухаў патыліцу і сказаў: «А ліха яго ведае, ад каго большая небяспека будзе - ад татараў, а мо ад манахаў...»

У часы Жыгімонта Старога і каралевы Боны прыезды іншаземцаў, асабліва італьянцаў, сталі амаль звычайнай справай. Нярэдка такіх гасцей запрашалі да сябе тыя з шляхціцаў, што маглі накрыць добры стол. Пра гасціннасць і вялікі спрыт у спажыванні адмысловых і высокакаларыйных страў трэба яшчэ абавязкова сказаць далей. Бо вядома - гэта ж адна з генетычных рыс славянскіх сарматаў, якая, дзякуй Богу, то тлее, то разгараецца нават і ў нашы часы. Але аб усім па парадку.

На двор да аднаго заможнага шляхціца чынна і з цікавасцю на твары ўязджае запрошаны госць з далёкай Балоньі. Гаспадар з шчырым гонарам паказвае сваю радавую сядзібу, галоўны аб'ект якой - драўляны палац у мясцовым стылі.
- О, які цуд! - аддаючы даніну моманту, усклікае чужаземец, чым бясконца ўлагоджвае пачуцці зямяніна, і завяршае: - Я ніколі ў жыцці не бачыў так прыгожа складзеных дроў!

Як кожнаму падабаецца свой асабісты розум, так падабаецца і свая нацыянальная ежа. Вядома, адкуль да нас прыйшлі розныя прыправы ды салаты - усё з той жа Італіі. І, відаць, толькі пякучае жаданне неяк прыпадобніцца да цывілізаванай Эўропы, якую тады не без падстаў рэпрэзентавала Італія, прызвычаіла мясцовых гурманаў да разнастайнай гародніны.

Нейкі шляхціц адправіў свайго сына вучыцца ў Падую, што ў Італіі. І як жа ён здзівіўся, калі праз некалькі месяцаў сын раптам з'явіўся на родным двары. Бацьку студэнт растлумачыў: «Усё лета мяне кармілі нейкай травою, дык я зрабіў выснову, што ўзімку пачнуць карміць сенам, чаго мне не вынесці, і вырашыў уцячы».

Так, цяжка адвыкнуць ад аднойчы дэгуставаных натуральных страў з лепшых фрагментаў дамашняе ці дзікае жывёлы. Паверце, гатаваць нашы продкі маглі на дастатковым узроўні і надавалі гэтаму працэсу не менш (а можа, і больш) увагі, чым зараз. Пра гэта сведчаць многія летапісы і кронікі, некалькі пазней з'явіліся кулінарныя кнігі. Вядома, якой пашанай карысталіся на велікакняжацкім і каралеўскім двары добрыя кухары. Ды і на шляхецкай кухні талентаў было нямала. Любая гаворка нязменна, рана ці позна, а такі збочвала на застольныя атрыбуты і падзеі вакол іх. Нездарма адзначалася: «Найлепшыя весці - калі нясуць есці».


Сармацкае рыцарства ставілася да харчавання, як да ваеннай справы. На некалькі стагоддзяў укараніўся звычай наязджаць нечакана ў госці да якога-небудзь гаспадара і жыць у яго да той пары, пакуль усё не будзе з'едзена і выпіта. Вельмі падобна на нашэсце нейкага ворага, з той толькі розніцай, што пачастункі выстаўляліся на стол не пад пагрозай зброі, а па прынцыпу: «госць - кароль» ці «госць у дом - Бог у дом». Лепш разарыцца, чым паказаць сваю негасціннасць. Хутчэй за ўсё падобныя прынцыпы былі прыдуманы гасцямі.

Апавядалі, як аднаго разу да шляхціца сярэдняй рукі завітаў суседні зямянін з усімі сваімі дамачадцамі. Гасцяванне зацягнулася, аж пакуль не стала чаго і на стол падаць, бо каморы і свіронкі апусцелі. Толькі тады за сціплай вячэрай старэйшы з «дарагіх» гасцей заявіў, каб іх рана пабудзілі, бо пара і дамоў. Узрадаваны гаспадар не змыкаў вачэй усю ноч, абы толькі не праспаць такі шчаслівы момант развітання. І толькі прабліснуў золак, як ён хутка ўсхапіўся.


- Уставайце, бо певень ужо даўно праспяваў!
- Што? Маецца і певень? Дык можна яшчэ крыху пагасціць...
Тады гаспадар у адчаі стаў будзіць усіх сваіх разам з чэляддзю. На пытанне, з якой прычыны абвяшчаецца падобнае фамільнае «рушэнне», ён заявіў:
- Паснедаем і будзем збірацца да вас у госці...

Слова «помста» ў выпадках, звязаных з візітамі і частаваннямі, звычайна не ўжывалася, хаця пазней, пры цвярозым падвядзенні вынікаў, і часаліся рукі ўзяць рэванш. А застольныя прыгоды здараліся самыя разнастайныя.

Адзін з каралеўскіх дваран, Пукарэўскі, вырашыў павесяліць сваіх прыяцеляў. Мішэнню для жарта абраў шляхціца Скатніцкага, вялікага ахвотніка паласавацца і добра папіць за чужым сталом. Таго доўга гукаць не прыйшлося, і неўзабаве ён ужо засядаў у пана Пукарэўскага, дзе так напіўся, што страціў прытомнасць. Тады гаспадар загадаў сваім слугам, растлумачыўшы што да чаго, зацягнуць шляхціца ў камору, надзець яму кайданы і прыкаваць да сцяны. А ля дзвярэй пастаўлена была «варта».
Калі Скатніцкі нарэшце ачуняў, то з жахам убачыў, у якім катастрафічным стане ён апынуўся.
- Ды што ж гэта, Божа міласцівы? Эй, хто-небудзь!
- Чаго табе? - данеслася з-за дзвярэй.
- Дзе я і што са мной?
- Ты - вязень.
- А за што ж мяне ў жалеза ўзялі?
- Даведаешся, калі на пляц выведуць...
- На ласку Божую, нічога не памятаю, скажы, браце мой!
- Не памятаеш? Як згвалціў тую дзяўчыну і забіў бацьку, што кінуўся бараніць яе гонар?
- О, Божа, Божа! Праклятае п'янства, да чаго ж ты мяне давяло, што так марна і подла скончу я сваё жыццё. Чаму не загінуў я дзе па полі боя? А зараз чакаюць мяне рукі ката...
Праз пэўны час няшчаснага шляхціца, поўнасцю дэмаралізаванага, наведалі сябры на чале з Пукарэўскім. Яны нібыта ўпрасілі «вартавых» даць ім магчымасць неяк усцешыць «вязня». Тут прыбыў «пасланец» з загадам накіраваць шляхціца Скатніцкага да караля, для чаго зняць з яго кайданы. І ўжо гатоў быў «злачынца» ісці пакорна да яго вялікасці, калі прыяцелі не вытрымалі і выбухнулі такім гамерычным рогатам, што той нарэшце ўсё зразумеў.

Нейкі шляхціц так набраўся ў карчме, што, ледзь выйшаўшы адтуль, ніяк не мог узабрацца на свайго каня. Тады стаў прасіць то аднаго, то другога святога:


- Святы Антоні, дапамажы!.. Э-э-х, хвароба! Ну, тады святы Мікалай... Што за чорт! Т-а-а-к... Святы Валенты!
І ніводзін са святых, да якіх ён звяртаўся, не праявіў інтарэсу да ягоных спраў. Нарэшце шляхціц крыкнуў у адчаі:
- У імя госпада Бога, усе святыя, дапамажыце!
І калі пасля гэтага перакуліўся цераз каня на другі бок, то прабурчэў:
- Не, не ўсе адразу...

Тыя дваране, што былі пры двары, не заўсёды маглі, а хутчэй не жадалі паказваць прыклады сапраўднага шляхецтва. Нямала іх толькі дэкаратыўна красавалася пад час розных урачыстасцей, таму «нармальная» шляхта лічыла іх дармаедамі, падмацоўваючы такое меркаванне анекдотамі.

Стары дваранін, з тых, што служылі яшчэ Жыгімонту Аўгусту, цяжка захварэў. Лекары, якія абследавалі яго, безнадзейна махнулі рукой, што ўсе зразумелі як блізкі канец. Паколькі сваякоў у вяльможы не было, то некалькі знаёмых дваран, а за імі і слугі кінуліся ў пакой паміраючага, каб прыхапіць нешта каштоўнае з маёмасці. У імгненне вока ўсё было разрабавана. Засталіся толькі дзве жывёлінкі, што неяк суцяшалі адзінокага саноўніка на сконе жыцця: маленькая малпа ды сабачка. Раптам малпа, як бы нагледзеўшыся на людзей, што паспешна хапалі розныя рэчы, выцягнула з-пад галавы свайго гаспадара падушку і пабегла з ёю ў куток. Сабачка кінуўся ўслед з шалёным брэхам і стаў цягнуць тую падушку да сябе. Ад гэтага вэрхалу і тузаніны дваранін ачуўся і, угледзеўшы прычыну, рассмяяўся: «О, Божа! І яны б'юцца за маю спадчыну». Ад гэтага смеху яму стала лягчэй, а праз некалькі дзён ён зусім ачуняў.

Вось такія незвычайныя падзеі сустракаюцца ў старых рукапісах. Як бы там ні было, а прыемна адзначыць, што добры гумар і смех маюць бясспрэчнае значэнне для падтрымання здароўя. Узбадзёрымся гэтым фактам і паглядзім далей на шляхецкія справы.

Сабралася раз шляхта з адной парафіі і вырашыла напісаць ліст да папы рымскага, каб той зняў з пасады іхняга святара, які спаганяў з іх грашыма і натурай за што толькі мог.
І вось ліст ужо амаль гатовы, і воск з пячаткай прынесены. Засталося толькі звярнуцца да папы адпаведна яго тытулу.
- Здаецца, трэба так: «Духоўны айцец», - сказаў нехта з прысутных.
Але яго тут жа абарвалі, нагадаўшы, што так звяртаюцца і да ксяндза ў час споведзі. Нехта прапанаваў: «Найяснейшы айцец». Адразу і гэта адверглі, бо так заклікаць, на думку большасці, да самога Ўсявышняга належыць.
Нарэшце слова папрасіў стары шляхціц, што некалі ў дзяцінстве спрабаваў вывучаць тэалогію, і, спасылаючыся на складанасць сітуацыі, параіў:
- А давайце проста па-нашаму, па-шляхецку: «Пане браце».
Па агульных воклічах адабрэння можна ўжо было лічыць, што кансенсус дасягнуты, але раптам ускочыў другі ссівелы шляхціц. Ён быў вядомы як вялікі знаўца мясцовага маштабу ў пытаннях генеалогіі, таму вельмі клапаціўся пра шляхецкі гонар.
- Хто ж, да д'ябла, ведае - ён шляхціц ці не?!

Архібіскуп Тарнаўскі, спадкаемец Станіслава Карнакоўскага, уваходзячы ў Ловіцкі замак, які быў рэзідэнцыяй яго папярэдніка, убачыў герб з выявай барана, што належаў былому гаспадару. Тарнаўскі зморшчыў нос і ткнуў пальцам у бок герба:


- Трэба хутчэй выгнаць гэтага барана, бо занадта доўга смярдзеў!
- Міласцівы пане, - адазваўся адзін з сяброў памёршага ўладальніка замка, - ружа пахне куды прыемней, толькі век яе нядоўгі.
Справа ў тым, што на гербе архібіскупа красавалася ружа.

З бегам часу, калі ўжо змянілася не адно пакаленне шляхты, пачуццё асабістага гонару стала ледзь не хваробай. Усякае, нават нязначнае адхіленне ў тытулярным звароце, асабліва калі шляхціц займаў нейкую службовую пасаду, тут жа выклікала негатыўную рэакцыю. Гэта заўважалі нават чужаземцы. Адно няўдала сказанае слова ці намёк маглі прывесці да такога выяснення адносін, пры якім кроў - звычайная справа. «Але ж затое ніхто ў свеце так хутка не мірыцца, як нашы людзі», - апраўдваліся мясцовыя «нашчадкі рымлян».

Дык вось, пра тыя самыя тытулы. Іхняе гучанне было, напэўна, самай што ні на ёсць найлепшай музыкай у шляхецкіх вушах. Нездарма пры дварах заўсёды існавала пасада цырымоніймайстра. Спецыяльны прыдворны чын абвяшчаў поўнае імя і тытул пры з'яўленні высакароднай асобы. Гэты звычай стаў модай, праўда, не заўсёды ўдавалася яго выконваць у поўным аб'ёме, бо ў большасці выпадкаў, калі адзін шляхціц наносіў візіт другому, проста не было каму агалашаць пра высокага госця. Тым не менш кожны імкнуўся, каб цырыманіял праходзіў як мае быць, з улікам усіх нюансаў этыкету.

Павятовы староста па нейкіх судовых пытаннях прыехаў у ваяводскі горад. У той дзень суд разглядаў шмат іскаў, таму, каб не губляць часу, староста, пакінуўшы там двух шляхціцаў, што прыбылі разам з ім, накіраваўся ў бліжэйшую карчму. Адыходзячы, ён папярэдзіў спадарожнікаў, каб чакалі разгляду патрэбнай справы і, як пачнецца чытанне, уважліва слухалі, ці не будзе раптам задзеты гонар іхняга пана з-за неадпаведнага ўжывання тытулу. І вось праз нейкі час возны выкрыкнуў:


- Шаноўны пане староста, просім да справы!
- Не «шаноўны», а «шляхетны» трэба казаць, - паправіў яго адзін з павятовых шляхціцаў.
- Добра, - згадзіўся возны. - Не шаноўны, а шляхетны, і просім да справы!
На гэты раз абурыўся другі шляхціц:
- Не проста «шляхетны», а «вяльможны»!
Разгублены ад такіх паправак возны выдаў яшчэ «лепшую» фармулёўку:
- Не шаноўны і не шляхетны, але проста вяльможны пан староста быў пазваны да справы!

Знешні выгляд ды і матэрыяльнае становішча шматлікай дробнай «хадачковай» ці «засцянковай» шляхты зводзілі амаль на нішто намаганні трымаць на належным узроўні той самы гонар. Кажуць, што асабліва характэрна гэта было для прадстаўнікоў Мазоўша, Падляшша, а таксама Ашмяншчыны, пра якіх склалі такую прымаўку: «У яго адна калашына ў халяве, а другая - наверсе».

У нейкім сяле, дзе пражывала адна збяднелая шляхта, гаспадыня-шляхцянка паслала сваю дзеўку-прыслугу да суседкі-шляхцянкі з просьбай пазычыць мяшок. Тая адказала: «Кланяйся сваёй пані і перадай прабачэнне, што мяшка пазычыць не магу, бо адзін мяшок накінуў на сябе старэйшы сын і пагнаў свіней у поле, пад другім - спіць малодшы паніч, а больш мяшкоў няма».

Ой, досыць ужо насміхацца з шляхты! Ці ж вінаваты чалавек, што нарадзіўся ў генеалагічным асяроддзі? Ды і хто ж бараніў гэтую зямлю, як не той шляхціц, а да гэтага яшчэ і карміў сам сябе, бо ведаў, як хадзіць за сахою ў полі.


Між тым жыццё паволі, але няўхільна ішло, абставіны мяняліся. А для сармацкіх рыцараў час нібы застыў. Калі ж прыходзілася неяк рэагаваць на перамены, то ўсё зводзілася да параўнання: «А вось раней...». Каб і нам не завязнуць у такім гістарычным «кісялі», нагадаем, што апрача шляхты існавалі даволі колькасна шматлікія і іншыя прадстаўнікі грамадства, напрыклад людзі простага паходжання, ці паспалітыя.

ДАСЦІПНЫ ЛЮД ПАСПАЛІТЫ

Адразу адзначым, што не так проста знайсці больш-менш сур'ёзны дакумент, пісьмовую крыніцу з тых аддаленых стагоддзяў, дзе б вось так проста фігураваў у гумарыстычнай сітуацыі, вартай анекдота, чалавек звычайны ці нават са збяднелай канчаткова шляхты, які шукаў сродкаў для жыцця, не маючы галоўнага тады багацця - зямлі. Але ж ва ўсе часы былі і нешта тварылі гараджане, сяляне, святары, манахі, студэнты, а то і проста - мужыкі і бабы, хлопцы і дзеўкі, нават аднолькавыя па інтарэсах незалежна ад паходжання дзеці. Паспрабуем прыгледзецца і да іх, тым больш што ў гэтым яны самі нам дапамогуць, дзякуючы неўміручай традыцыі вуснай творчасці. Не збіваючыся на разгляд розных жанраў, усё ж заўважым, што калі ў казцы народ-складальнік фармуляваў сваю мару, у паданні - веру, то ў анекдоце - забаўляўся як хацеў. Паспаліты анекдот адкрыта, часта бязлітасна смяецца з усяго і ўсіх на свеце, нікому нічога не даруючы і не просячы прабачэння. Якія толькі персанажы тут не трапляюцца! Але адразу відаць, на чыім баку сімпатыі, - ці спрытнага, знаходлівага і дасціпнага, ці таго, каму зусім-зусім выпадкова пашанцавала ў нейкай неверагоднай сітуацыі. Нярэдка насуперак рэаліям у такім анекдоце чалавек просты выходзіць пераможцам пры сутыкненні з прадстаўніком пануючага саслоўя, бедны мае верх над багатым, практычны - над занадта адукаваным і гэтак далей. Толькі адна перасцярога: каб не збіцца на «класавы» прынцып, раім кіравацца наступным тэзісам - «Што рэчаіснае, тое і разумнае, а што разумнае, тое і рэчаіснае».
А цяпер, падыходзячы непасрэдна да нашага прадмета, зробім спробу адшукаць анекдот, які бясспрэчна прэтэндуе на старажытнасць. Бо будзе сустракацца немалая колькасць гісторыяй з універсальным сюжэтам, калі можа ўзнікнуць сумненне, а ці пра такія ўжо далёкія ад нас падзеі апавядаецца? Праўда, той архаічны анекдот не ў кожнага выклікае ўсмешку. Што рабіць, усё ў жыцці мяняецца. У тым ліку і адносіны да гумару. Але ёсць, ёсць нешта такое, падобнае на бессмяротную душу, той самы камізм сітуацыі, які смешыць і нашага сучасніка. Паспрабуем!..
Хто ж з персанажаў зможа набраць больш за ўсіх ачкоў у прэтэнзіі на старажытнасць? Канешне - манахі. Асабліва калі вызначана, да якіх ордэнаў яны належаць. Ды яшчэ, што карыстаюцца лацінскай мовай, бо вядома, яна з'яўлялася тады ў Эўропе міжнароднай, а пазней адышла ў цень.

У карчме сустрэліся езуіт, дамініканец і бернардзінец. Было ўжо даволі позна, таму гаспадар нічога не змог запрапанаваць з ежы, апрача аднаго-адзінага яйка, якое толькі што знесла курыца. Палічыўшы гэту падзею за добры Божы знак, манахі папрасілі зварыць ім тое яйка, а самі сталі разважаць, якім жа чынам такую «вячэру» раздзяліць на тры роўныя часткі. Пасля доўгіх дэбатаў за слушную прынялі прапанову бернардзінца: хто скажа найбольш адпаведнае моманту выслоўе з Бібліі, таму аддаць усю «порцыю».


Першым узяў слова езуіт:
- Еgrede ex domicilio tuo (Выйдзі з дому твайго), - разбіўшы яйка і аблупіўшы, ён хацеў ужо пачаць трапезу, але іншыя запратэставалі.
- Accipe salem sapientiae (Прымі соль мудрасці), - сказаў дамініканец, пасыпаў соллю яйка і раскрыў рот, каб яго туды накіраваць, як ізноў раздаліся галасы пратэсту.
Такім чынам, засталося нешта сказаць бернардзінцу.
- Consumatum est! (Здзейснілася!) - коратка і энергічна працытваў ён з Святога Пісання і тут жа рэалізаваў думку на вачах разгубленых калег.

А зараз давайце наведаем яшчэ адну з такіх корчмаў, дзе пасля працоўнага дня сабраліся навакольныя жыхары (заўважым: выключна мужчынскага полу) і пайшла «бяседа».

Трое мужыкоў, што жылі непадалёк адзін ад аднаго, добра выпілі і згубілі ўпэўненасць у бяспечным вяртанні дамоў, бо там іх чакалі строгія жонкі. Таму яны вырашылі ісці ўсім разам ад адной хаты да другой. А каб неяк падбадзёрыць сябе, дамовіліся, што той, хто спалохаецца жонкі і выканае яе загад, астатнім ставіць кварту.
Падышлі да першай хаты. Гаспадыня ўжо чакае:
- А-а-а, каб на цябе трасца! Марш на сена, а то зноў пойдзеш на кухню гаршкі калаціць!
Гаспадар, каб выглядаць малайцом перад сваімі сябрамі, шась на кухню і давай біць посуд, за што добра атрымаў ад жонкі і вымушаны быў уцякаць са двара.
Наблізіліся яны да другой хаты. Выбягае раззлаваная баба і крычыць:
- Што, пракляты, страціў розум? Мо, яшчэ двор падпаліш? А ну, пайшоў адсюль!
А той толькі і хоча, каб зрабіць насуперак: кідаецца ў дом, выцягвае палаючае палена з печы і - да саломы. Ледзь загасілі суседзі.
Цягнуцца ўтраіх далей панурыя, бо магчымасць выйграць тую запаветную кварту, здаецца, ужо зусім нікчэмная. Але вось і апошняя хата, з якой таксама, падтрымліваючы традыцыю, вылятае раз'юшаная жонка:
- Ах ты, п'яніца горкі! Глядзі, каб ты карак сабе не скруціў!
Той мужык, пачуўшы такі «загад», аслупянеў, пасля чаго прамармытаў:
- Ну, хлопцы, такое распараджэнне мне не пад сілу. Пайшлі лепш у карчму...

Мужык усю ноч гуляў у карчме, а калі ўжо стала развіднівацца, адправіўся дахаты. Сорамна яму стала, таму яшчэ ў двары скінуў абутак, у сенцах - вопратку, каб не пабудзіць жонку, і асцярожна стаў прабірацца да пасцелі. Але ў апошні момант зачапіўся за калыску і, каб не напалохаць дзіця, стаў яе старанна калыхаць. Тут жонка прачнулася і з усмешкай спытала:


- Ой, які ж ты малайчына, толькі чаму так рана ўстаў?
- Ды вось... Раніца цудоўная... Шкада дня, пайду зараз пакашу.
- Добра, але калыску пакінь, бо дзіця спіць тут, са мною.

Дзве суседкі разважалі пра жыццё-быццё, і адна запыталася, што рабіць, бо яе мужык амаль штовечар наведвае карчму, занядбаў гаспадарку і сям'ю.


- Ёсць, даражэнькая мая, толькі адзін выхад.
- Які ж гэта?
- Зрабіць шынок у сваёй хаце.

Зразумела, карчма ці шынок да дабра яшчэ нікога не даводзілі, але ж цягнула туды не толькі выпіўка. Гэтая ўстанова была накшталт народнага клуба, дзе можна было даведацца шмат аб чым, пацешыць душу, пасмяяцца, а можа, і на жыццё паскардзіцца. «Разумнага і карчма не сапсуе, а дурня і царква не направіць». Вось так узбадзёрыўшыся, застанемся яшчэ ў гэтым інтрыгуючым месцы, дзе ўсе становяцца роўнымі, ды яшчэ і ў прыўзнятым настроі.

Сядзелі ў карчме кравец і яшчэ некалькі мужчын. Нехта падгаварыў таго краўца пабіцца аб заклад, што не зможа больш за гадзіну ківаць галавою. І вось умоўная гадзіна набліжаецца да канца, а краўцова галава ківаецца ды ківаецца і таму хоць бы што. Зразумелі мужыкі: прыйдзецца хутка раскашэльвацца. Тады адзін з іх, які яшчэ не страціў розум, непрыкметна выбраўся з-за стала ды пабег шпарка да краўцовай жонкі і паведаміў ёй: «Хутчэй, ратуй мужыка, бо прап'е ўсё на свеце!» Тая, захапіўшы апалонік, імчыць у карчму, урываецца і... Давялося беднаму краўцу частаваць грамаду, праўда, трохі пазней.

1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка