Юрась Барысевіч цела І тэкст I. Ад слова — да рысы І гэста




старонка7/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер1.71 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14

ФІЛЁЗАФ. ПАЭТ. МАСТАК.


"Сярод цёмнай ночы,
Цераз сны пустыя
Заняпалі вочы,
Назаўжды астылі..."

У галерэі мастацтва "Шостая лінія" прайшла мэмарыяльная выстава Аляксея Жданава (1948-1993) аднаго з найбольш прыкметных прадстаўнікоў менскага андэграўнда канца сямідзесятых і васьмідзесятых гадоў.

Бунтарскі характар Аляксея праявіўся ўжо ў дзяцінстве: аднойчы ён надаўзусім іншы сэнс гэсты піянэра-героя, які замахнуўся на ворага гранатай, адлупіўшы з надпісу "Марат Казей" апошнюю літару, за што яго выключылі са школы. Пасьля трох курсаў унівэрсытэта, дзе Аляксей вучыўся па спэцыяльнасьць "філязофія", яго выключылі па той жа прычыне – за нелаяльнае стаўленьне да афіцыйнай ідэалёгіі і савецкай улады. Служыў у страйбаце, потым працаваў вартаўніком, пісаў вершы. Езьдзіў на "шабашкі", у тым ліку і на Калыму, паутараючы шлях ахвяраў сталінскіх рэпрэсыяў.

Паводле ўражаньняў ад гэтых падарожжаў была напісаная "Паэма", сьпісы якой зь іншымі вершамі хадзілі па руках і, вядома ж, трапілі ў КДБ. Аляксею давялося паспытаць долю многіх тагачасных дысыдэнтаў: на пачатку васьмідзесятых ён быў зьмешчаны на некалькі месяцаў у вар'ятню з дыягназам "запаволеная шызафрэнія".

Неўзабаве пасьля выхаду з бальніцы Жданаў, адзін зь першых рускамоўных паэтаў Менска, кінуў пісаць вершы: аднойчы яму падалося, што ня здолее ўжо пераўзысьці напісанае, ды і чытаць іх сваім знаёмым сталася небясьпечным. У апошняе дзесяцігодзьдзе жыцьця ім напісаныя толькі паэма пра мутанта Сямёнава, некалькі ўрыўкавых філяязофскіх трактатаў, у тым ліку пра дзьве асноўныя нацыі сьвету – "немцах" і "марсыянах" (абыватэлях і рамантыках), а таксама ў сааўтарстве з Натальляй Татур – п'еса "Бабуля праездам", якая была пастаўленая на сцэне Рускага тэатра ў Таліне. Нарпыканцы 1993-га, ужо пасьля сьмерці Аляксея, у выдавецтве выйшла кніга выбраных (магчыма, адзін з дваццаці) вершаў паэта.

З пачаткам "перабудовы" Жданаў прысьвяціў сябе іншаму віду мастацтва – жывапісу (зрэшты, асобныя "пачыркушкі" ён дарыў сябрам і раней. У складзе авангардных аб'яднаньняў "Форма", "Плюраліс", "БЛО", а затым індывідуальнаАляксей удзельнічаў у шматлікіх выставах і пэрфомэнсах на радзіме і ў замежжы, у тым ліку ў сэрыі акцыяў па ажыўленьні Казіміра Малевіча. Калекцыянэры, перадусім менскія, ахвотна набывалі ягоныя карціны, аоле ніякагабагацьця за гэты кошт Жданаў не назьбіраў, бо ўсе грошы траціў, асабліва ў апошнія гады, на застольлі зь сябрамі і нават незнаёмымі людзьмі. Магчыма, таму на магіле ўжо паўтара гады няма нават прыстойнай пліты (нельга выключыць і тую вэрсыю, што да гэтага мог прыкласьці руку дух патурбаванага Казіміра або абражанага Марата).

Калі ў Аляксея зьяўляліся нейкія грошы, ён ледзь не прынцыпова адразу ж пазбаўляўся ад іх. Перад тым, як стацца мастаком, ён амаль увогуле ня ўжываў алкаголю, вёў аскетычны лад жыцьця, быў вельмі разборлівы ў выбары сяброў. Аднак жывапіс, відаць, запатрабаваў значна вялікшай напругі ад ягонага духу і цела, чым паэзія ў свой час. Пэрыяды інтэнсыўнай працы чаргаваліся з разгуламі, якія Жаданаў тлумачыў тым, што павінен падмацоўвацца энэргетычай вадкасьцю, якая на многае адкрывае вочы. Вельмі важнай для яго была энэргетыка твора: лічыў, што карціна ўдалася, калі сам адчуваў у ёй моцны энэргетычны патэнцыял.

На выставе ў "Шостай лініі" быліпрадстаўленыя ўсе пэрыяды творчасьці Жданава. Яна пачалася зь вершаў, якія ў цемры чытаў праз магнітафон сам Аляксей. Калі голас атух і і запалілі сьвятло, мы раптам сустрэліся позіркам з натоўпам улюбёных герояў Жданава – савецкіх людзей-мутантаў. Дзе-нідзе можна было ўбачыць таксама пэйзажы мёртвага горада і загадкавыя трохмэрныя аб'екты (зварныя канструкцыі, пакрытыя тоўстым слоем пылу).

Жданаў паказвае сьвет, у якім нармальнаму чалавеку шўжо няма мейсца. Усе людзі даўно сканалі, загінулі ў агні рэвалюцыі вечнай мэрзлаце Калымы, а тыя, што засталіся, безнадзейна муціравалі, амаль зусім страцілі чалавечае аблічча.Пілна, ува ўпор на гледачапазіраюць "людзі новай фармацыі" зь перакошанымі сутаргай рысамі твараў і закамянелымі вачыма. Заўсёды павернутыя анфас, яны стаяць на фоне зорнага неба ці нежывых агнёў начнога горада-прывіду. Жданаў амаль заўжды малюе тоькі галаву і верхнюю частку тулава: прыкладна столькіж мы бачым звычайна ў люстэрку...

І ўсё ж Аляксея нельга назваць апявальнікам кашмару жыцьця або патоляганатамам савецкай рэчаіснасьці. У многіх працах – як і ў вершах – шмат непадробнага гумару, карнавальна-маскараднага настрою.Нават цяпер наўрад ці хто можа ўпэўнена сказаць, твары ён маляваў або маскі (некаторыя "мутанты", дарэчы, маюць досыць моцнае падабенства са зьнешнасьцю самога Аляксея).

На выставен быў паказаны пэрфомэнс Людмілы Русавай і Ягора Любімава "Мутантысловымаскі": гэтыя мастакі апранутыя ў перапэцканыя вапнай пінжакі і маскі пэрсанажаў Жданава, прачыталі пяць ягоных ненадрукаваных опусаў. Па словах Люды, яна хацела вырваць выяву з плоскасьці карцінаў і прымусіць яе крычаць. Пры гэтым у выставачнай залі ў целах уваскрэслых мутантаў матэрыялізаваўся дух самога Аляксея: "Маска з найдаўнейшых часоў была прадметам култу. Апранутая на твар нябошчыка, яна ўдзельнічала ў пахавальнай цырымоніі і была дзейсным сродкам магіі... Яна засланяла бачнае і паказвала нябачнае, адкрывала звышрэльнасьць т рабіла яе даступнай... Цалкам не рухомая, нязьменная, незваротная, незабыўная, непазьбежная, маска – як сама доля..."

Некаторыя са знаёмцаў Аляксея мяркуюць, што ён у першую чаргу філёзаф, а ўжо потым паэт і мастак. Арыентуючыся на расейскую рэлігійна-філязофскую традыцыю пачатку стагодзьдзя, Жданаў спрабаваў сынтэтызаваць яе з сучаснымі плынямі заходняй філязофіі, якая ставіць пад сумненьне веліч Чалавека і Дзяржавы, а таксама непазьбежнасьць сьветлай будучыні. У пэўным сэнсе можна сказаць, што жывапіс гэта трэцяя мова Жданава, а паэзія толькі другая, пры перакладзе ж з мовы на мову далёка ня ўсё ўдалося захаваць. Зрэшты, і ў жывапісе, і ў вершах добра чуваць эпічную, быційную інтанацыю. "Мутанты" выглядаюць гэтак жа манумэнтальна, як росьпіс неўявімага храма ў гонар Апошняга Суда.

Паэт як ніхто ведае, чым ёсьць дасканаласьць, і пакутуе ад недасканаласьці таго, што бачыць наўкола і нутры сябе. Магчыма, таму, як кажуць, Жданаў быў антыгуманістам: нікога не любіў, а сябе – менш за ўсіх. Усё жыцьцё і асабліва ў апошнія гады ён мэтанакіравана займаўся самазьнішчэньнем. У Аляксея было хворае сэрца. Ён баяўся сьмерці, але не рабіў нічога, каб затрымаць яе. Прынцыпова не лячыўся. Аляксей наўмысна імкнуўся да стану, дзе ён бы мог балансаваць паміж жыцьцём і сьмерцю, каб сузіраць наш сьвет неяк звонку. Аднойчы сэрца ня вытрывала...

Творчасьць Жданава, па вялікім рахунку, дасюль застаецца няўбачанай, непрачытанай, непрадуманай. Большасьць менскіх мастацтвазнаўцаў не лічыла яго мастаком. Афіцыйныя колы ставілісяда яго як да варожага элемэнта, ды і ў самім андэграўндзе ягоныя творы ня кожнаму падабаліся. Аляксей быў вельмі ганарлівы. Крытыкаваць ягоныя карціны або вершы ў ягонай прысутнасьці было немагчыма: ён быў разумнейшым і найбольш адукаваным, магчыма, за ўсіх сваіх сяброў і мог пераспрэчыць кожнага зь іх, калі нават і сам разумеў, што піша недасканала.

Часта, асабліва ў апошні пэрыяд жыцьця, Жданаў "сыходзіў у народ", агульнуючыся ледзь не з натуральнымі героямі сваіх твораў. Ён казаў, што гэта вельмі цікавыя людзі, да якіх трэба прыгледзецца. Старых сяброў заставалася побач усё меней. Распаліся авангардныя суполкі, кожны пачаў ладзіць свае праекты, у якіх Жданаву зь ягоным дзіўным жывапісам мейсца ўжо не было. Цяпер некаторыя кажуць, што ён сканаў за тры-чатыры гады перад тым, як яго паклалі ў труну. Закончылася "перабудова" – і тэматыка ягоных жывапісу і паэзіі сталася ўжо не такой актуальнай. Зрэшты, грамадзтву раптам сталіся непатрэбнымі ўвесь жывапіс і сур'ёзная літаратура...

Магчыма, ратуючыся ад адзіноты, Аляксей прыдумаў сабе двайніка: паэта-таксыста Юрыя Планэра – вельмі мудрага чалавека, які сыпаў афарызмамі і быў героем шматлікіх анэкдотаў, якія распавядаў сам Жданаў, бо пры ўсім сваім самалюбстве Аляксей быў чалавекам сьціплым і любіў сам заставацца ў ценю. Дарэчы, на выставе быў прадстаўлены"Партрэт Ю. Планэра" – такога ж мутанта, як і астатнія. Зрэшты, адрознасьць была: у твар-маску Планэра ўмантыраванае невялічкае люстэрка, каб глядач мог у ім убачыць сябе, сам жа Жданаў, значыцца быў здольны бачыць сябе ў кожным чалавеку.

Выстава задумвалася і была зьдзейсьненая як першая спроба асэнсаваць гэтую шматзначную, шматвымерную асобу. Вялікай падзякі заслугоўвае калектыў аўтараў выставы, якая дазволіла гледачам сустрэцца з гэтым надзіва таленавітым чалавекам і, спадзяюся, з самімі сабой. Пра посьпех сьведчаць шматлікія водгукі часта "ня ўсё зразумеўшых", але ўсё роўна ўдзячных наведнікаў галерэі. Наперадзе цяпер – вялікая праца па ўпарадкаваньні спадчыны Жданава. Рыхтуецца выданьне пасьмяротнага каталёга, у які ўвойдуць успаміны сяброў, артыкулы пра ягоную творчасьць, рэпрадукцыі карцінаў, вершы, афарызмы і шмат іншага.

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка