Юрась Барысевіч цела І тэкст I. Ад слова — да рысы І гэста




старонка6/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер1.71 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

ІІ. АД РЫСЫ І ГЭСТА — ДА СЛОВА


 

ПРАБЛЕМА СТЫЛЮ


Для большасьці мастакоў праблемы стылю сёньня не існуе. Балазе гэтак званая сытуацыя постмадэрну вызваліла ўсіх нас ад неабходнасьці прытрымлівацца межаў афіцыйнай дактрыны мастацтва альбо шукаць самому філязафічнае абгрунтаваньне творчасьці. Модная цяпер крытыка самаідэнтычнасьці аўтара і твора адкрыла шлях мастацтву аморфнаму, спэкулятыўнаму, наўмысна пасрэднаму. Постмадэрнізм — ня стыль, гэта адсутнасьць (адпрэчваньне, нежаданьне) стылю — як агульнанацыянальнага, так і індывідуальнага.

У гэтым сэнсе паказальна, шо на шырока разрэклямаваным “Белым артфэстывалі”, які адбываўся ўвесну 1995 года, карціны, напэўна, некалькіх соцень маладых мастакоў экспанаваліся інкогніта, і гэта ня выклікала з боку ўдзельнікаў амаль аніякага абурэньня. Такое ўражаньне, што нашым мастакам усё адно, з кім побач выстаўляцца і ў якіх праектах удзельнічаць — абы толькі паказаць патэнцыйным пакупнікам свае творы. Цяжка казаць пра нейкія авангардныя пошукі ў той атмасфэры безаблічнасьці і эстэтычнай аморфнасьці, якой дыхае сучаснае мастацтва Ўсходняй Эўропы.

І, аднак стомлены ўласным эстэтычным хаосам і звыклай другасьцю ўсялякага мастацкага гэсту, Захад, здаецца, глядзіць на Ўсход зь некаторай надзеяй. Сапраўды, мы не перажылі сваечасова ўсіх тых эстэтычных рэвалюцыяў, што адбыліся ў сусьветным мастацтве (сюррэалізм, абстракцыянізм, пап-арт і г.д.), бо былі адасобленыя ад яго “жалезнай заслонай” сацрэалізму. Таму натуральна, што нашыя мастакі могуць, а галоўнае — маюць поўнае права сказаць сваё слова ў эстэтыцы авангарда — як клясычнага, так і найноўшага.

У апошнія гады ў нас стварыўся сваеасаблівы культ Шагала, Малевіча дый іншых знакамітых мадэрністаў, што працавалі на тэрыторыі Беларусі. Праводзяцца міжнародныя пленэры, канфэрэнцыі, калектыўныя акцыі, прысьвечаныя “айчымам” беларускага авангарду. І гэты фактар ня можа не ўплываць на разьвіцьцё сучаснага мастацтва ў нашай краіне. Ён спараджае, прынамсі, тры хвалі: постмадэрнісцкую (спэкулятыўнае перайманьне зь іранічным падтэкстам), авангардную (пошук уласных, ня менш рэвалюцыйных эстэтычных ідэяў) і антымадэрнісцкую (супраціў касмапалітычнаму фармалізму славянафільскай духоўнасьці).

Сёньня беларускі мастак дэзарыентаваны, як, напэна, ніколі раней. У апошнія гады на нас абрынулася, магчыма, зашмат інфармацыі аб сучасным заходнім мастацтве. Многіх яна прымусіла адмовіцца ад уласных эстэтычных прынцыпаў, выпрацаваных за гады жыцьця ў “мастацкім падпольлі”. Ледзь ня ўсе адчулі правінцыйнасьць, адсталасьць, бездапаможнасьць уласнай творчасьці. Да гэтага дадалася ўсеагульная маральная і эканамічная крыза, выкліканая сьмерцю былой шматнацыянальнай радзімы, якую цяпер толькі паглыбляюць спробы нашага прэзыдэнта ажывіць мёртвае цела.

Палітычныя падзеі ў Беларусі ідуць у напрамку стварэньня новага культу асобы, і таму ў нас утвараюцца ўмовы, з аднаго боку, для нараджэньня сацарта (што сьведчыла леташняя выстава суполкі “Пагоня”), а з другога — для зьяўленьня новага афіцыйнага мастацтва (у адпаведнасьці зь ідэалёгіяй рэжыму, чагосьці накшталт панславянскага або спартыўна-праваслаўнага рэалізму). Але цалкам магчыма, што Беларусь застанецца на мапе Ўсходняй Эўропы запаведнікам ня толькі дэкадэнцкага сацыялізму, але і сацрэалізму. Менавіта гэты стыль, прадстаўлены спадчынай жывых і мёртвых клясыкаў савецкага мастацтва, падтрымліваецца і прапагандуецца дзяржавай у першую чаргу (прыкладам таму — нядаўняе адкрыцьцё музэяў скульптара Бембеля і жывапісца Масьленьнікава).

Зрэшты, роля дзяржавы ў фармаваньні эстэтычнай прасторы краіны ў дадзены момант ня надта вялікая: дзяржаўныя музэі і галерэі ня маюць сродкаў для набыцьця новых твораў. Зь іншага боку, прыватных музэяў у нас яшчэ няма, а незалежныя галерэі пакуль нешматлікія і небагатыя, каб замяніць дзяржаву ў ролі мэцэната і экспэрта мастацкіх набыткаў.

Беларускае мастацтва сёньня, як ніколі раней, далёкае ад музэя. Гэта значыць, што ў ім адначасна разьвіваюцца дзьве супрацьлеглыя тэндэнцыі: з аднаго боку, пошук ультра-авангардных формаў, ад пачатку не разьлічаных на музэяфікацыю, а зь іншага - імклівая камэрцыялізацыя. Абсалютная большасьць твораў сёньня робіцца безь якога-кольвек разьліку на ўдзел у выставах, а тым больш на мейсца ў музэйных фондах.

Многія раней цікавыя мастакі перайшлі на выключна дэкаратыўныя інтэр’ерныя творы для катэджаў і офісаў нашай малаадукаванай буржуазіі. Замест карцінаў мастак, па сутнасьці, вымушаны рабіць жывапісную “мэблю”. У гэтым пляне паказальным зьяўляецца факт, што ў найбуйнейшай галерэі Беларусі побач з карцінамі гандлююць моднай замежнай мэбляй.

У апошнія гады ў нас рэзка зьнізіўся аўтарытэт мастацкай крытыкі (хоць яе якасьць, наадварот, вырасла). Яшчэ раней гэта, мяркую, адбылося на Захадзе, дзе заканадаўцамі моды ў мастацтве сталі буйныя калекцыянерый дылеры. У нас свая сыстэма артрынку яшчэ ня склалася, але многія мастакі працуюць выключна на экспарт і таму ўжо інфікаваныя камэрцыйным вірусам стылістычнага нігілізму.

Прыватных мастацкіх часопісаў у нас пакуль няма, а дзяржаўныя ўжо мала каго з мастакоў цікавяць, бо для замежнага і іншамоўнага калекцыянэра станоўчы водгук пра мастака ў беларускай прэсе — ня надта моцны аргумэнт. Таму было б добра, калі б Беларускі Фонд Сораса дапамог нам заснаваць цалкам двухмоўны (беларуска-ангельскі) мастацкі часопіс. На жаль, нашыя мастакі ня ў стане выжыць без экспарту сваёй прадукцыі, бо з-за бяздарнай палітыкі ўрада катастрафічна зьнізілася пакупніцкая здольнасьць абсалютнай большасьці насельніцтва, а ўскосным чынам — і ягоная цікавасьць да высокай культуры.

Ува ўмовах неразьвітасьці айчынага артрынку найбольш уплывовым фактарам фармаваньня эстэтычнай сьвядомасьці маладых мастакоў застаецца Беларуская акадэмія мастацваў. Нажаль, праблема стылю трактуецца кіраўніцтвам Акадэміі досыць аднабакова, на што скардзяцца многія студэнты і выпускнікі.

Ралян Барт у кнізе “Нулявая ступень пісьма”, мяркую, слушна супрацьставіў “стыль” і “пісьмо”, уклаўшы ў першае паймо індывідуальны, а ў другое — сацыяльны зьмест. Пісьмо зьяўляецца матэрыяльнай, знакавай формай сацыяльнай ангажаванасьці літаратара або мастака, сацыяльна-гістарычнай асаблівасьцю мовы мастацтва або літаратуры.

Дык вось, у нашай Акадэміі вучылі і вучаць не распрацоўваць уласную стылістыку, а далучацца да агульнанацыянальнага пісьма. Беларускае афіцыйнае мастацтва было і застаецца формай не экзістэнцыянальнай, а сацыяльнай актыўнасьці, якая раней мела камуністычную афарбоўку, а потым набыла нацыянальную. Калі спажыўцом і нават стваральнікам мастацтва лічыцца ўвесь народ, то індывідуальнасьць мастака ўспрымаецца як нешта выпадковае і лёгказамяняльнае.

Было б аднак памылкова думаць, што прэтэнзія на індывідуальны стыль шануецца ў заходнім мастацтвазнаўстве. Напрыканы 60-х Барт і Дэрыда сфармулявалі новае паймо “пісьма” (або “тэксту”), якое адрозьніваеццца ад папярэдняга канчатковай таталізацыяй, утапічнай усеабдымнасьцю. Бартаўскае “пісьмо-2” адзінае і ўсеахопнае, яно ня мае множнага ліку: у нейкім творы можа прысутнічаць толькі “нешта ад тэксту”. І гэтыя высновы, мяркую, сталіся тэарэтычнай базай для распрацоўкі постмадэрнісцкага сьветагляду зь ягонымі полістылістыкай і эклектызмам, дзе індывідуальны стыль паглынаецца і высмоктваецца ўсячасным татальным пісьмом. Постмадэрнісцкаму мастаку практычна немагчыма ўвайсьці ў гісторыю мастацтва, паколькі сама гэтая гісторыя “скончылася”. І ў нас, і на Захадзе мастакі па-ранейшаму могуць аб’ядноўвацца ў суполкі і канфрантаваць паміж сабой, але ўжо не па эстэтычных прынцыпах, а ў барацьбе за патэнцыяльнага пакупніка.

Тым ня менш ёсьць падставы меркаваць, што гісторыя яшчэ ня скончылася, у тым ліку і гісторыя мастацтва. Ва ўсім сьвеце пашыраецца гэтак званы рух Нью Эйдж (“новая эпоха”), прыхільнікі якога спрабуюць вырвацца з учэпістых абдымкаў шкілета постмадэрнізму, прарваць уласным целам мэмбрану цытатнасьці, маральнага рэлятывізму і эстэтычнага эклектызму, за якую трапіла сучаснае мастацтва. Часам гэта выглядае як адраджэньне старажытных паганскіх практыкаў або спробы ператварыць мастацтва ў нейкую новую рэлігію, часам — як вяртаньне да празрыстай эстэтыкі антычнасьці, працяг касмічных гэстаў авангарду пачатку стагодзьдзя або нешта яшчэ. У Беларусі такім мастацтвам, на мой погляд, займаецца І.Кашкурэвіч і Л.Русава зь Менску, М.Прусакоў і А.Вярэніч зь Віцебска, С.Цімохаў з Полацку і некаторыя іншыя.

Адзначу тут, што ў сучаснай беларускай літаратуры апошнім часам таксама зьявіліся спробы пакончыць з постмадэрнісцкім апартунізмам праз стварэньне нейкіх новых стыляў: транслёгізм, шызарэалізм, мастацтва паранаідальнай хвалі, транслінгвізм і г.д. Цікава, што ўсе гэтыя стылі імкнуцца так ці інакш наблізіць літаратуру да выяўленчага мастацтва, тэатра або харэаграфіі, а ў рэшце рэшт — да нейкай сакральнай практыкі, ажыцьцяўляецца не пісьмом на паперы, але ўласным целам у матэрыяльнай рэчаіснасьці.

Паводле знакамітага выслоўя Бюфона, стыль — гэта чалавек. І таму праблема стылю ў мастацтве — гэта, перадусім, праблема стылю жыцьця.

Мастак, які экспэрэмэнтуе на ўласным целе і лёсе, павінен, зразумела, не адлюстроўваць у іх, нібыта акцёр, нейкігатовы стыль жыцьця, але шукаць і прапаноўваць грамадзтву свой уласны, непадобы да іншых, шукаць новыя спосабы бачаньня, мысьленьня, “сэксаваньня” і г.д.

Мяркую, нават мастакі маглі б стацца для грамадзтва новымі настаўнікамі жыцьця, калі ўжо сябе дыскрэдытавалі ў гэтай ролі філёзафы, палітыкі і пэдагогі. Бо маральнае права сьведчыць пра нейкія новыя ісьціны мае толькі той, хто экспэрымэнтуе не на іншых людзях, а дзеля іх — экспэрымэнтуе на ўласным целе і розуме, занатоўваючы пры патрэбе вынікі гэтых досьледаў словамі на паперы ці фарбамі на палатне.

Я зь цікавасьцю слухаў дыскусію вакол пытаньня, ці зьяўляецца біяграфія (імідж) мастака толькі каментаром да ягоных твораў або самі творы ёсьць амаль неабавязковым дадаткам да яго біяграфіі, якую на свой асабісты густ канструююць мастацтвазнаўцы. На маю думку мастацтва само павінна быць бія-графіяй: непаўторным, як адбіткі пальцаў, пісьмом уласным целам, голасам і мысьленьнем мастака на разнастайных зьявах прыроды і падзеях грамадзкага жыцьця.

Калі мы хочам спыніць татальную дэгуманізацыю мастацтва, то перш за ўсё мусім абвергнуць бартаўскую канцэпцыю “сьмерці аўтара”, вельмі зручную для тых, хто сёньня марадзёрствуе, гандлюючы чужымі лёсамі, імёнамі і стылістычнымі прыёмамі. І я ня ведаю лепшага сродку зрабіць чалавека зноў галоўным суб’ектам і аб’ектам мастацкай дзейнасьці, чым рэабілітацыя напаўзабытых паняткаў стылю і густу, сувымерных эстэтычным магчымасьцям нашага цела.

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка