Юрась Барысевіч цела І тэкст I. Ад слова — да рысы І гэста




старонка1/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер1.71 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14
http://knihi.com/frahmenty/bodytext-zmiest.htm

Юрась Барысевіч

ЦЕЛА І ТЭКСТ

I. Ад слова — да рысы і гэста

         Капэрнік тэатра



Літаратура і шызафрэнія

Шызатура і літарафрэнія

Дровы для парахода сучаснасьці

Літаратура зь першых рук

Артэрыі пісьма

Чарговая сьмерць аўтара

Бубен альтэрнатыўнага друку

Тэкст і цела

II. Ад рысы і гэста — да слова

Праблема стылю

Філёзаф. Паэт. Мастак

Сувязь празь сьмерць

Грошы як жанр

Мастак і тэкст

Новы альфабэт

Гэст і голас

Нататкі на тэатральных квітках

 

I. АД СЛОВА — ДА РЫСЫ І ГЭСТА

 

КАПЭРНІК ТЭАТРА



Паэт, актор і мастак, Антанэн Арто найбольш вядомы як тэарэтык мастацтва і стваральнік “тэатра жорстакасьці”. Гэта, магчыма, найбуйнейшая постаць, якую вылучыў на далягляд сучаснага эўрапейскага мысьленьня авангардны тэатар. Паводле Мераба Мамардашвілі, “такія душы можна было б назваць пакутнікамі думкі ці пакутнікамі духа. У ХХ стагодздзі было некалькі такіх душаў. На мой погляд, у нейкім сэнсе Арто можна паставіць у адзін шэраг зь Ніцшэ”.

Што да мяне, дык я б далучыў бы да гэтай пары яшчэ і Ван Гога. І рэч ня толькі ў падабенстве лёсаў: адзінота, бяскоцыя няўдачы і пакуты, вар’ятня, пасьмяротнае абвяшчэньне геніем. Зьместам творчасьці і наканаваньнем кожнага зь іх сталася рашучая пераацэнка каштоўнасьцяў эўрапейскае цывілізацыі-- адпаведна, у філязофіі, жывапісе і тэатральным мастацтве. Шмат агульнага маюць нават іхнія стылі пісьма: пагарда да бяскроўнай, высушанай формуламі акадэмічнасьці, неверагодна шырокае ассацыятыўнае поле, бязьлітасная шчырасьць думкі. А галоўнае, калі знаёмішся зь іхнімі творамі --- адчуваеш балючы апёк, ачышчальны шок ня ў лепшых закутках уласнага духу, а за ім — дзівоснае разьняволеньне і здольнасьць спраўдзіць, нарэшце, сваё няўцямнае наканаваньне.

Здаецца, кожны твор Арто — гэта спроба ўсеабдымнага, татальнага ў сваёй шчырасьці ўчынку. матсацтв, на ягоную думку, чаго-небудзь вартае толькі тады, калі мастак на шкадуе свайго розуму, а таксама крыві і плоці дзеля мэтафізычнае і эстэтычнае рэвалюцыі ў самімчалавеку ды наўкола яго. Мастацтва патрабуе ад творцы самаахвярнасьці, бо “калі я паэт ці актор, то не дзеля таго, каб пісаць або дэклямаваць вершы, але каб пражыць іх”.

Паьсля некалькіх гадоў удзелу ў сюррэалістычным руху Арто пакінуў ягоныя шэрагі і нават выдаў маніфест супраць сюррэалістаў: тым (прынамсі, напачатку) было дастаткова рэвалюцыі ў літаратурным пісьме, тым часам як Арто імкнуўся зьмяніць самое жыцьцё, ператварыць яго ў магічны рытуал. Бо сапраўдная творчасьць, паводле яго, павінна быць не адмаўленьнем ад удзелу ў рэчаіснасьці і ўцёкамі зь яе ў гульню бессэнсоўнымі словамі, але невычэрпнай крыніцай для самога матэрыяльнага сьвету. У “Лістах з Радэзу” ён кажа пра гэта так: “Я хачу, каб паэмы Франсуа Віёна, Шарля Бадлера, Эдгара По ці Жэрара дэ Нэрваля спраўдзіліся, і жыцьцё, нарэшце, выйшла на волю з кнігаў, часопісаў, тэатраў ды набажэнстваў, дзе яно захоплена ў палон і укрыжавана”.

Адной з галоўных прычынаў “задушлівай атмасфэры, у якой мы жывем без надзеі на апэляцыю або ўцёкі”, Арто называе пашану да ўсяго напісанага, яфармуляванага ці намаляванага, — да ўсяго, што займела кананізаваную фрму і знайшло ў ёй сваю сьмерць (“Пакончыць з шэдэўрамі”). Каліапрача культурнай эліты ніхто не цікавіцца сучасным мастацтвам, літаратурай, тэатрам — гэта сьведчыць, што яны канаюць у сваіх жорстка зафіксаваных формах, якія ўжо даўно ігнаруюць патрабаваньні часу.

У “Лістах аб мове” Арто адзначае, што мы перажываем эпоху зруйнаваньня ўсіх былых каштоўнасьцяў, калі жыцьцё распадаецца ля самога свайго мурку. У маральным або сацыяльным пляне гэта праяўляецца ў пачварным выбуху першасных жаданьняў і вызваленьні найбольш нізкіх інстынктаў. Мастацтва ж, і ў тым ліку тэатр, не зважае на маральны кіпень, дзе тонуць чалавечыя душы, — і таму справядліва, што публіка адварочваецца ад тэатра, які адасобіўся ад “паэтычнай і мітычнай рэчаіснасьці”. Арто кідае сучаснаму тэатру папрок у жахлівым браку ўяўленьня. Сапраўдная мэта тэтра — ствараць Міты, на якія магла бы абаперціся нашая шалёная эпоха, ствараць нейкую мэтафізычную прастору, больш трывалую і жыцьцядайную за саму “рэчаіснасьць” (якую Арто ў падмове да “Манаха” называе “экскрэмэнтам духа”).

Культуролягі мяркуюць, што тэатр нарадзіўся як паступовая сэкулярызацыя рэлігійных цырымоніяў і рытуалаў. Цяпер, калі для заходняй цывілізацыі ўжо не засталося нічога сьвятога, тэатар таксама страціў апошнія рэшткі сваёй магічнай ці літургічнай сутнасьці, патануў у натуралізьме і псыхалягізьме, яшчэ больш трывіяльных і дробных за самое жыцьцё. Арто — магчыма, першы тэарэтык і практык тэатра (потым будуць Ежы Гратоўскі, Пітэр Брук ды інш.), хто адчуў патрэбу ў новай сакралізацыі сцэнічнага дзейства і вяртаньні празь яго да першавытокаў чалавечага духа. Ён верыў, што тэатар у сваім найвышэйшым праяўленьні здольны ўзьдзейнічаць на “выгляд і формаўтварэньне рэчаў і целаў”, а ў рэшце рэшт — ачысьціць цывілізацыю ад усіх яе шлакаў, матэрыяльных і духоўных, у своеасаблівым “акце экзарцызму, што неабходны нам, каб даклясьці нашых дэманаў”.

Дзеля гэтага трэба, перадусім, “пакончыць зь ідэяй шэдэўраў, прызначаных для гэтак званай эліты, шэдэўраў, якія не разумее натоўп” Прычым пад “элітай” Арто фактычна разумее ня толькі найбольш духоўна разьвітую частку грамадзтва, але і канстытуцыйную вяршыню кожнага чалавека — ягоны розум: у тым стане маральнага змардаваньня, які апанавў усіх нас, “прымусіць мэтафізыку ўвайсьці ў душы можна толькі праз скуру”. Адзінае, што рэальна ўзьдзейнічае на чалавека або натоўп, падкрэсьлівае Арто, — гэта жорсткасьць: “Прасякнуты ідэяй, што натоўп здольны штосьці разумець толькі праз эмоцыі і што бессэнсоўна, як гэта адбываецца ў традыцыйным псыхалягічным тэатры, спадзявацца на розум натоўпу, Тэатар Жорсткасьцімае намер зьвярнуцца да пастаноўкі масавых відовішчаў <...>, закрануць надзэнныя трывогі мас — трывогі нашмат больш пільныя і вострыя, чымсьці турботы яокга-кольвек асобнага індывіда” (“Тэатар і жорсткасьць”). Калі высокае мастацтва хоча ізноў стацца патрэбным народу, яно павінна закранаць чалавечую істоту ня менш глыбока і балюча, чым ”каханьне, злачынства, вайна або вар’яцтва”.

Арто марыць пра тэтар, які ня могуць абагнаць падзеі рэчаіснасьці, які ўзвышаўся б над нетрываласьцю часу: “Мы хацелі б стварыць з тэатра рэальнасьць, якой сапраўды можна было б даць веры, - рэальнасьц , якая урывалася б у сэрца і пачуцьці тым праўдзівым і балючым апёкам, што прыносіць з сабой усялякае сапраўднае адчуваньне”. Дзеля гэтага тэатар павінен стацца ня менш анархічным, крыважэрным, вар’яцкім, злачынным, чым нашыя сны. Трэба, каб глядач быў прымушаны паставіць пад сумненьне ня толькі вонкавы невыразны сьвет, у якім ён штодзённа жыве, але і пачварны складнік уласнае душы, убачыў іншымі вачыма рэальнасьць і “ўласнае паэтычнае мейсца ўнутры яе — сярод сноў ды іншых падзеяў”.

Тэатральная сцэна ўяўляецца Арто, магчыма’ адзінай на сьвеце сувярэннай прасторай чалавечага існаваньня, дзе чалавек вызваляецца ад удзелу ў сусьветным спэктаклі, пастаўленым на гэтай плянэце Богам, і бырэ на сябе самога адказгнасьць за ўсё, што тут адбываецца. Унутры гэтак званай рэальнасьць мы застаемся пэрсанажамі ня лепшага сну Вышэйшай істоты, абудзіцца ж да ўласнага існаваньня нам павінен дапамагчы тэатар: “Калі я жыву, я не адчуваю, што я жыву. Але ж калі я іграю — тады толькі і адчуваю, што існую. І што можа перашкодзіць мне паверыць у сон тэатра, калі я веру ў сон рэчаіснасьці?.. Але тэатар падобны да вялікага стану бадзёрай сьвядомасьці, бо тут я сам кірую ўсялякай лёсаўтваральнай выпадковасьцю" ("Тэатар Сарахвіма"). Загана традыцыйнага рэалістычнага тэатра, паводле Арто, палягае менавіта ў ты, што ён пазбаўлены гэтых дэміюгічных здольнасьцяў.

І тут ідэі Арто выяўляюць сваю сугучнасьць атэістычнаму экзыстэнцыялізму Ж.-П. Сартра, для кога сцэна "тэатра жорсткасьці" сталася адным з прыкладаў утворанай чалавекам шчыліны ў быцьці, вакна ў "нішто", у пазаісны сьвет, непадуладны законам прыроды (артыкул "Міт і рэальнасьць тэатра"). паводле Сартра, толькі чалавек на гэтым сьвеце нясе ў сабе зерне свабоды, толькі ён мае неакрэсьленую будучыню і, няздольны быць адным і тым жа, павінен бесперапынна выбіраць самога сябе, імправізаваць, бясконца мяняць ролі і маскі. Актор на сцэне "тэтра жорсткасьці" -- прыклад свабоднага, не санкцыянаванага ніякай вышэйшай інстанцыяй або ўласным мінулым, чалавечага існаваньня.

Сцэна Арто -- гэта нейкая мэтафізычная прастора, дзе чалавек мае магчымасьць ня толькі "адваяваць" у Бога свой лёс, але нават перастварыць уласнае цела. Нашую няздольнасьць сьвядома пражыць экзыстэнцыяльныя межы ўласнага існаваньня -- нараджэньне і сьмерць, -- Арто адчувае як "абкрадзенасьць", прычым злодзеем зьяўляецца Бог: ён выкрадае ў чалавека ягонае цела, ягоныя нараджэньне т сьмерць, ягоную мову, якія ўцягваюцца ў працэс рэпрэзэнтацыі, замяшчэньня, адлюстраваньня, падмены, двайніцтва. Кожны чалавек -- толькі пэрсанаж сусьветнай гісторыі, якім іграе перад самім сабою -- нараджаецца, гаворыць, памірае -- Бог: "Я мяркую, што заўсёды ў апошнюю перадсьмяротную хвіліну ў чалавеку зьяўляецца нехта іншы, каб пазбавіць яго жыцьця" ("Ван Гог: самазабіты грамадзтвам").

Як і Ніцшэ, Арто хоча пакончыць зь пераймальніцкім статусам мастацтва, з арыстоцелеўскай эстэтыкай, бо "мастацтва -- гэта не імітацыя жыцьця, але жыцьцё -- гэта перайманьне нейкага трансцэндэнтнага прынцыпу, зь якім нас зноў злучае мастацтва". І менавіта тэатар павінен стацца першапачатковым мейсцам гэтага разбурэньня пераймальнасьці; бо болей, чым якое=кольвек іншае мастацтва, псыхалягічны і логацэнтрычны эўрапейскі тэатар быў апанаваны ідэяй адлюстраваньня і ўзнаўленьня, што высмоктваюць саматоеснасьць артыста і пастаноўкі (Ж. Дэрыда: "Тэатар жорсткасьці і канец спэктаклю").

Тэатар жорсткасьці ня ёсьць нейкім прадстаўленьнем. Гэта само жыцьцё -- у той меры, у якой яно непадуладна разуменьню, фіксацыі і перайманьню. Тэатральная ідэя ппавінна пранізваць і аднаўляць кожную часьцінку існаваньня і плоці актора (наколькі магчыма -- і гледача) праз, свайго кшталту, перавыхаваньне органаў: органы для Арто -- гэта прадстаўнікі цела, агенты Бога-злодзея. Ідэю "цела бяз органаў" потым разьвілі ў творы "Капіталізм і шызафрэнія" Ж. Дэлёз Ф. Гатары, скарыстоўваючы яе побач з "машынай жаданьняў" і "рызомай" у якасьці мадэлі суб'екта, адрознага ад картэзіянскага і буржуазнага чалавека "cogito ergo sum". Крыза сучаснай цывілізацыі яны таксама тлумачаць агульнай стратай самаідэнтычнасьці, паразытаваньнем на ўжжо гатовых формах рэчаіснасьці і культуры.

Адзначым, што багаборца Арто, парадаксальным чынам, выступае супраць рэпрэзэнтацыі поруч з царквою, якой ува ўсе часы не падабалася, што актор прадстаўляе на сцэне іншых людзей і праз гэта страчвае саматоеснасьць уласнае душы.

Вельмі важнае пытаньне -- стаўленьне Арто да слова ў тэатры. Паводле яго, трэба аднавіць сцэну (пастаноўку) ува ўсіх яе правах, большасьць якіх узурпаваў драматургічны тэкст. Сапраўдная тэатральнасьць ёсьць чымсьці супрацьлеглым літаратуры, тэкставаму тэатру, дыялёгам і ўвогуле апавядальнасьці. Сучасны тэатразнаўца П. Паві сьледам за Арто канстатуе, што эўрапейскі тэатар на працягу доўгага часу, ад Арыстоцеля да пачатку нашага стагодзьдзя, быў пераважна логацэнтрычным: галоўным зьместам гэтага мастацтва былі перадача і ўспрыманьне літаратурнага тэкста, а ўсё, што нельга прамовіць (чаго няма ў дыялёгах), -- апынулася дзесьці на заднім пляне. Арто адным зь першых узьняў паўстаньне "цела" п'есы (г.зн. спэктакля) супраць яе "душы" (драматургічнага тэксту). Вышэйшым арганізатарам сэнсу тэатральнай падзеі ён абвасьціў не задуму драматурга (у сусьветным пляне -- Бога), а сцэну і ўсё, што можна зь яе зрабіць падчас пастаноўкі. П. Паві назваў гэта "капэрнікавым пераваротам" тэатра.

У тэксьце "Тэатар і культура" Арто кажа: "Разбурыць мову, каб крануцца жыцьця, -- гэта і значыць займацца тэатрам". Вызваленьне ад дыктатуры драматургічнага тэксту непазьбежна вядзе да зьнішчэньня мяжы паміж сцэнай і заляй, акторам і гледачом (што і засьведчыў далейшы вопыт авангарднага тэатра).

Прызначэньне тэатра -- не паведамляць гледачам новыя зьвесткі пра рэчаіснасьць, але запрашаць, нават прымушаць іх да саўдзелу ў перастварэньні яе нанова. Такім чынам, мова сцэны вызваляецца ад неабходнасьці быць зразумелай гледачам -- прынамсі, на ўзроўні рацыянальнага мысьленьня. Глядач павінен атаясамліваць сябе не з пэрсанажам, а зь целам і голасам самога актора, якія не паддаюцца ніякаму прачытаньню, але ўвасабляюць падсьвядомыя мары і жаданьні. Арто верыць у творчую магутнасьць цела і голасу, вызваленых ад тыраніі тэксту. Ён шукае "мову, ранейшую за словы". На сцэне тэатра жорсткасьці слвы павінны саступіць мейсца крыку актораў і, адпаведна, целы з дапамогай гэстаў ужо не распавядаюць нешта, але безмоўна крычаць ("Афэктыўны атлетызм").

Гэты дзіўны чалавек, апантаны ідэяй творчасьці, ператварыў у нейкі спэктакаль тэатра жорсткасьці свой уласны лёс. Ягоныя кнігіне распавядаюць, яны крычаць. І вельмі шкада, што сярод беларускіх пісьменьнікаў толькі адзінкі маглі б паўтарыць, пацьвярджаючы лёсам, пякучыя словы Арто: "Мы павінны быць падобныя да зьведаўшых пакараньне сьмерцю, якіх спальваюць, а яны ўсё працягваюць падаваць натоўпу знакі са сваіх вогнішчаў".

ЛІТАРАТУРА І ШЫЗАФРЭНІЯ

Як вядома, адным зь першых сымптомаў шызафрэніі з’яўляецца падазрона вялікая ўвага да нязначных і непатрэбных, на погля большасьці, рэчаў. Тут сабраліся адныя інтэлектуалы, нас шмат, і гэта радуе, бо стварае ілюзію, а больш дакладна — галюцынацыю цікаўнасьці ўсяго грамадства да элітарнай літаратуры. У нашым выпадку гэта нават галюцынацыя ў квадраце: большасьць насельніцтва Беларусі не цікавіцца беларускамоўнай літаратурай, а тым больш — высокаінтэлектуальнай. Мы маем, з аднаго боку, вельмі нешматлікіх чытачоў, а з другога — вялікі імпэт многіх праэктаў, некаторых выданьняў і асобных аўтараў. Гэта сьведчыць, на маю думку, што найноўшая беларуская літаратура ствараецца з надзеяй быць па-сапраўднаму прачытанай калісьці ў лепшыя часы для паразуменьня з чытачом, бяз плоці якога аўтар рызыкуе назаўжды застацца беспрытульным прывідам.

Разьлік на лепшую будучыню робіць нашую літаратуру чымсьці выключным на фоне постмдэрнісцкіх практыкаў заходнеэўрапэйскай ці амэрыканскай культуры, дзе пісьменьнік адмаўляецца быць разумнейшым за чытача і распавядае зразумелымі для большасьці сучасьнікаў словамі які-небудзь агульнавядомы сюжэт (напэўна, гэта і дазволіла там літаразнаўцам абвясьціць “сьмерць аўтара”) Іншая сытуацыя ў Беларусі: тут захаваліся ўмовы для існаваньня “непрызнаных геніяў” (зрэшты, гэтае калісьці рамантычнае азначэньне і ў нас амаль ператварылася ў клінічны дыягназ).

Адзначым таксама, што ігнараваньне законаў рынку, інтэлектуальная партызаншчына ва ўмовах акупацыі грамадзтва іншамоўнай маскультурай набліжаюць авангардную літаратуру да рэвалюцыйнай практыкі — у тым сэнсе, у якім яе трактуюць Жыль Дэлёз і Фэлікс Гватары ў сваім творы “Капіталізм і шызафрэнія”. Кідаючы выклік ідэалёгіі спажывецкага грамадзтва, маладыя беларускія нонкамфармісты пішуць і выдаюць шызарэвалюцыйныя кнігамашыны, машыны часу, якія супольна набліжаюць да нас новую культуралягічную сытуацыю, калі мы ўсе будзем мець якасна і колькасна іншага чытача.

Цяпер, калі амаль увесь пралетарыят люмпэнізаваны, а старая інтэлігенцыя ўжо ня ведае , што сказаць людзям, рэвалюцыйны патэнцыял грамадзтва скіраванына полюсе маргінальных груповак. У беларускай літаратуры такой групоўкай сталася, перадусім, Таварыства Вольных Літаратараў. Мэтай ягоных удзельнікаў з’яўляецца пераадоленьне папулісцкай мовы сучаснай палітычнай і літаратурнай улады, але таксама — пераадоленьне дэспатычнай улады самой мовы над паэтам. Дзеля гэтга скарыстоўваюцца самыя розныя стратэгіі пісьма. У першую чаргу гэта пераарыентацыя з гісторыі рэчаіснасьці на архэалёгію сучаснасьці і будучыні.

У эпоху дэканструкцыі савецкай імпэрыі, калі рассыпалася іерархія былых каштоўнасьцяў, калі ў пошуках уласнага лёсу разасабляюцца народы, людзі нават складнікі чалавечай душы, напісаць або прачытаць эпічны твор, каб адчуць сябе “народным” пісьменьнікам (ці “народным” чытачом) амаль немагчыма. Кожны цяпер піша або чытае сам за сябе. Рэчаіснасьць, якая сама была найбольш дасканалым соцрэалістычным тэкстам, ператварылася ў шалёны калаж, дзе суіснуюць і паразітуюцьадно на адным атавізмы сацыялізму, рэанімаваныя фрагмэнты традыцыйнай культуры, імпартаваныя парасткі буржуазнага ладу жыцьця. Грамадзтва пачувае сябе няўтульна і няпэўна, бо жыве, сапраўды, паміж руінамі ды закінутымі новабудоўлямі. Каб адлюстраваць дух гэтай эпохі, патрэбны мастак з шызафрэнічна-архэалягічнай сьвядомасьцю, а не папраідальна-гістарычнай, якая яшчэ пануе ў структурах “вітрыннай” беларускай літаратуры.

 

* * *



Кожны творца, напэўна, атаясамляе сябе альбо зь лекарам грамадзтва, альбо зь ягонай хваробай.

Ледзь ня ўсё, што нам напісалі майстры сацыялістычнага, а цяпер — нацыяналістычнага рэалізму, надта падобнае да шматтомнага фармуляру “гісторыі хваробы” ўласнага народа і даволі разнастайных рэцэптаў ягонага аздараўленьня. Такой стратэгіі пісьма і мысьленьня прытрымліваюцца і многія сябры ранейшага беларускага авангарду — аб’яднаньня “Тутэйшыя”. Магчыма, першым промнем шызалягічнай думкі над Беларусьсю сталася апавяданьне “Выспа” Ігара Бабкова (зборнік перад маімі вачыма”), дзе аўтар атаясамляе сябе ўжо ня з мэдпэрсаналам, а з пацыентам сусьветнай гісторыі.

Герой апавяданьня па ўласным жаданьні адпраўляецца ў дзяржаўную вар’ятню ў пошуках “горнага паветра і размоў з далікатнымі дактарамі”, але неўзабаве разумее, што трапіў у пастку: яго ня столькі лечаць, колькі прымушаюць ролю безнадзейнага хворага. “І не магчыма давесьці, што ты ня хворы: усе твае словы аўтаматычна трапляюць у гісторыю хваробы”. Ад сапраўднага вар’яцтва героя ратуюць толькі маўчаньне (напэўна, мова — агульначалавечая хвароба, а ўся сусьветная літаратура, пачынаючы з шумерскага клінапісу, — гісторыя гэтай хваробы), а таксама сон: нябачныя для санітараў уцёкі зь гісторыі, якая і пачалася калісьці з падзелу людзей на хворых і лекараў, на вар’ятаў і на “розум нацыі”.

Гэтае апавяданьне пісалася на досьвітку перабудовы, каілі “шызафрэнізацыя ўсёй краіны” яшчэ была дзяржаўнай палітыкай, а не асабістай справай свабодалюбнага чалавека. Для новай хвалі беларускіх літаратараў, якую спарадзіў распад СССР, штодзённая вар’ятня — ужо не экзотыка і не кашмар, а натуральныя ўмовы жыцьця і творчасьці. Сябры ТВЛ — першае пакаленьне паэтаў, якое моцным голасам заявіла аб сабе ва ўмовах дзяржаўнай незалежнасьці і пераходу грамадзтва да рынкавых зносінаў. Шмат супольнага яны маюць з эўрапейскай традыцыяй “выклятых паэтаў”. для якіх вар’яцтва было як другое паветра (напрыклад, кнігу “Лета ў апраметнай” Арцюр Рэмбо называў гісторыяй аднаго са сваіх шаленстваў).

Падобна сваім славутым папярэднікам (альбо, паводле тэрміналёгіі Дэлёза і Гватары, “адбыўшымся шызафрэнікам”) удзельнікі ТВЛ распрацоўваюць розныя мадыфікацыі літаратурнай шызамашыны, якая павінна вытварыць новыя стратэгіі пісьма, чытаньня і нават палітычнай практыкі (бо мяжы паміж жыцьцём і творчасьцю для сапраўднага шызапаэта ўжо не існуе).

Дэлёз і Гватары сьцьвярджаюць, што шызарэвалюцыйнае мысьленьне з’яўляецца не проста альтэрнатыўным кансэрватыўна-паранаідальнаму, яно па сваёй прыродзе шматальтэрнатыўнае. Адбыўшыйся шызафрэнік здольны атаясаміць сябе з чым заўгодна (ён “вялікшы пралетарый, чым сам пралетарый і, адначасна, вялікшы буржуа, чым сам буржуа”), і таму ягоныя кнігі ператвараюцца ў бясконцы лябірынт унутранага дыялёгу. Прынцыпова шматаблічны, часам ён раствараецца ўшчэнт сярод сваіх псэўданімаў. Паказальным у гэтым сэнсе з’яўляецца прыклад Лявона Вольскага, які напісаў зборнік вершаў “Калідор” у сааўтарстве зь Лявонам Гамонскім, Гамонам Кастольскім, Валюсём Лявонскім і процьмай іншых пэрсанажаў сваёй шматлікай асобы.

Другі сябра ТВЛ — Ігар Сідарук — у эсэ “Вольнаму — воля?” (альманах “Калосьсе” N1- 93) распрацоўвае адразу некалькі праектаў шызамашыны, якая вытварае свабоду. Паводле аднаго зь іх, нам трэба усьвядоміць, што мы ўсе — трактары “Беларус” апошняга пакаленьня, якія вырашылі зьбегчы на волю. Або можна ўявіць сябе разьбітым люстэркам, якое само дае свабоду іншым рэчам і людзям, бо адпускае зь сябе іхнія, захопленыя раней у палон, вобразы.

Шызафрэнічная фрагмэнтарнасьць адлюстраваньня навакольнага сьвету скарыстоўваецца гэтым аўтарам таксама ў аргазм-паэме “Споведзь самагубцы”, якая распадаецца на 21 аскепак. Рухавік шызамашыны сілкуецца ў ёй полем напругі паміж палюсамі Эраса і Танатаса:



... аргазм
упадаць у рэдкакаштоўны маразм
і выкшталцонасьцю наталяцца:
сярод трупярні — кахацца!

Фармулючы крэда “вольнага літаратара”, І.Сідарук у згаданым эсэ піша: “Я — вольны. Бо я — вар’ят. Мы ўсе вар’яты... Якія вырашылі зьбегчы на волю. Для гэтага зусім неабавязкова пакідаць вар’ятню. Дастаткова абвясьціць сябе гордымі і незалежнымі. А горды вар’ят — як быццам ужо і не вар’ят!” Нельга не заўважыць адрознасьць гэтай пазіцыі ад прынцыповага няўдзелу ў агульным шаленстве, які абраў герой апавяданьня І.Бабкова.

Юры Гумянюк архэалягічную машынэрыю сваёй творчасьці раскрывае ў эсэ “Твар Тутанхамона”. Паводле яго, “зрокавыя аналізатары” шызамашыны паэзіі павінны ўспрымаць навакольны сьвет амаль літаральна: “Спалучэньне жыцьцёвага бруду зь містычнай прыгажосьцю, нібы прамень звычайнага сонечнага сьвятла, праходзіць праз прызму мозга, каб нарадзілася нешта рознаколернае. Менавіта так нараджаюцца вершы. А крыніца інсьпірацыі — аскепкі акаляючай рэчаіснасьці, творы мастацтва розных часоў і народаў, унутраныя перажываньні, абсэсіі і фрустрацыі”. Улюбёны колер паэта — чырвоны:

Прыемна кахацца з чырвоным вар’ятам:
ахвяраю будзеш, а ён — тваім катам.

(верш “Мазахізм”)

Эрота-танатычнымі матывамі прасякнута і паэзія Славаміра Адамовіча, якога можна назваць стратэгам палітычна-сэксуальнай экспансіі адначасна “на Ўсход, на Захад,на Поўдзень і Поўнач”. Адзнкчым, што піша ня толькідля сучасных і будучых чытачоў, але і для нябошчыкай (гл. у “Калосьсіпрыватныя лісты рэпрэсаванаму ў 30-х годах Максіму Гарэцкаму). Але галоўная шызамашына С.Адамовіча — палітычная арганізацыя “Правы рэванш”. Алесь Аркуш у тым жа нумары “Калосься” слушна заўважыў, што лягенды нараджаюцца ў часы гвалту і дэспатызму. “Правы рэванш” — машына вытварэньня лягенды аб літаратары, які не пасьпеў стацца ахвярай камуністычнага рэжыму і наўмысна правакуе цяпер адносна памяркоўную ўладу. Зрэшты, пагодзімся з А.Аркушам: чым больш лягендаў у літаратуры, тым яна багацейшая.

Сам Аркуш, аднак, асноўнымі радовішчамі літаратурных лягендаў лічыць не палітыку, а мастацтва і рэлігію. Сярод іншых экспэрымэнтаў ён ажыўляе на сваім лецішчы бятонны слуп, які, на мой погляд, увасабляе для паэта здранцьвелы дух беларускага народа: “Ніокму і ў галаву ня прыйдзе ажыўляць бятонны слуп, бадай толькі вар’яту. Аднак, я ўсё ж распачаў безназейную справу” (зацемка “Слуп, які бачыць”). Напэўна, гэты слуп сымбалізуе і літаратурную сытуацыю на Беларусі, дзе “ўсё новае падаецца як анамалія або наогул ігнаруецца”. Заўважым, што А.Аркуш выконвае абавязкі галоўнага інжэнэра незалежнай шызамайстэрні вольных літаратараў, якая наважылася канкураваць зь дзяржаўным камбінатам беларускай літаратуры.

Сярод шызалягічных стратэгія пісьма і чытаньня нельга не згадаць транслягізм Сяржука Мінскевіча і Алеся Туровіча. Паводле іх, усялякі зьбег літараў (ад дзьвюх да мідьёна) абавязкова мае некалькі сэнсаў — калі ня ў роднай, дык у іншых мовах. Праз адмысловыя “тудылінкі” і “сюдылінкі” можна злучыць між сабой усе тэксты і мовы, што існуюць у сьвеце, і нават усе разгалінаваньні матэрыяльнай рэчаіснасьці. У першы дзень канфэрэнцыі гэты мэтад ужо моцна крытыкавалі, , але не за той недахоп, які бачу я: гэта залішняя рацыянальнасьць, апора на лягічнае мысьленьне чытача, не ўласьцівы кожнаму ў глыбіні душы ірацыяналізм. Транслягічныя тэксты яшчэ занадта лягічныя, бо ў нешта нечаканае трансфармуюцца не думкі, а ўсяго толькі словы: лягізм ужо ёсьць, а сапраўднага транса яшчэ не адчуваецца. Я перакнаны, што чалавек думае і чытае не асобнымі літарамі і словамі, а сама мала, словазлучэньнямі ці ланцужкамі вобразаў. Ад кожнага слова разыходзіцца веер магчымых асацыяцыяў. Мысьленьне складаецца не словаў, а з думак, пераважна шаблонных, штодзённа паўтараемых. Гэтыя стэрэатыпы і ня трэба ігнараваць, а паварочваць супраць адзін аднаго, скарыстоўваць адразу ў якасьці рухавіка і сыравіны для літаратурнай “машыны жаданьняў”, якая павінна вытварыць новыя жыцьцёвыя сілы для беларускага народнага слупа.

 

* * *



Сябры ТВЛ ужываюць розныя варыянты шызапісьма хутчэй інтуітыўна, чым сьвядома, — пад уплывам шалёнага духу эпохі. Але вынікам гэтых паасобных намаганьняў, на мой погляд, магло б стацца стварэньне літаратурна матсацкага стылю з умоўнай назвай “шызарэалізм”. Тэорыя і практыка гэтага стылю яшчэ чакаюць больш грунтоўнай распрацоўкі, але некаторыя высновы і прапановы можна зрабіць ужо цяпер.Псыхіятры жартуюць паміж сабой, што ўвесь сьвет — гэта вар’ятня, а Бог — яе галоўны ўрач. Але, напэўна, і ўнутры кожнага чалавека існуе свая асабістая вар’ятня, дзе ролю галоўнага ўрача выконваюць сумленьне або эстэтычнае пачуцьцё меры. Мэтай шызарэалізму і павінна стацца адлюстраваньне аб’ектыўнай або выяўленьне ўласнай шызарэальнасьці, распрыгоньваньне вачэй чытача і рукі літаратара.

Спаконвеку магі, філёзафы і мастакі шукалі шляхі трансцэндэнцыі чалавечай сьвядомасьці, шукалі выйсьце за межы яе жорсткай сэнсавай капсулізацыі. Асноўным мэтадам шызалітаратуры з’яўляецца трансцэндэнцыя тэксту як матэрыяльнага носьбіта сьвядомасьці: не разбурэньне ягоных павярхоўных сэнсаў, а наданьня ім здольнасьці амаль бясконцага самапанаўленьня. Для гэтага можна хай сабе некаторыя словы ўхываць адначасна ў прамым і пераносных сэнсах — і ня толькі словы, але і фразы (напрыклад, цытаты зь вядомых твораў); будаваць сюжэт не з падзеяў, а з вобразаў, трансфармуючы лягічна-пэрспэктыўнае пісьмо ў плынь адвольных і пераканаўчых асацыяцыяў (менавіта так разгортваюцца нашыя сны); апавядаць пра высокае зь іроніяй, а пра нізкае — зь недарэчныя пафасам, каб размыць у рэшце рэшт межы паміж мовай жыцьця і мовай літаратуры, паміж будзённай рэчаіснасьцю і сакралным іншасьветам.

Можна таксама перакуліць г.зв. мэтад дэканструкцыі, распрацаваны Жакам Дэрыда для філязофскага і філялягічнага аналізу: трэба не шукаць з лупай у чужых тэкстах, а закладаць у свае слой мэтафараў і апорных паняцьцяў, якія паказваюць на несаматоеснасьць тэксту. Напрыклад: “Рука — нешта сярэдняе паміж крылом і капытом... Асабліва, калі яна піша вершы”. Тут мы знаходзім ня толькі досьлед у анатоміі чалавечага цела, ня толькі вызначэньне нашых экзэстэнцыяльных каардынатаў паміж небам і зямлёю, але і непрамоўленую алюзію на Пэгаса, на якім паэт спрабуе дагнаць прыгожае слова.

“Адбыўшыйся шызатэкст” здольны да няспыннага дыялёгу з самім сабой, бо вытварае пад час чытаньня сваіх нябачных, ненадрукаваных двайнікоў зь іншай сэмантычнай афарбоўкай. Трэба толькі разгалінаваць сыстэму сэмантычных каардынатаў, паводле якіх будуецца тэкст ці асобны сказ, каб дадаць яму некалькі дадатковых вымярэньняў, у якіх амаль бясконца можа блукаць чалавечая думка.

Яшчэ адзін прыклад — з майго тэксту пад назвай “Ілюмінацыі” ў “ЗНО” N12: “Зайшоў у ліфт, а там — нейкая авіяцыя: муха лётае ў розных напрамках”. Вось некалькі магчымых прачытаньняў:

— Муха — даволі распаўсюджаны ў паэзіі сымбаль няўлоўнай, брыдкай, але па-свойму зграбнай рэчаснасьці, якая настойліва нагадвае аб сабе нават у апараце, які сымбалічна ўздымае нас да нябёсаў або скідае ў апраметную. Дарэчы, такім прыстасаваньнемможна назваць і саму літаратуру, — але, як мы бачым, і пад час пісьма бао чытаньня адчапіцца ад рэчаіснасьці немагчыма.

— Муха параўноўваецца з авіяцыяй, бо ў цеснай кабінцы ліфта яна сапраўды выглядае паважна — зусім ня меншай за самалёт пад аблокамі. Апрача таго, калі здолееш разьглядзець у мусе самалёт, раптам вырастаеш сам амаль да нябёсаў.

— Чаму “нейкая” авіяцыя? таму што тая муха, нібыта самалёт-шпіён, была без якіх-кольвек апазнавальных знакаў на крылах.

Машына шызарэалізму прыўздымае чалавека над на некалькі сантыметраў над звыклым ляншафтам жыцьця і дазваляе нам хадзіць па айчынных глебах і асфальтах так, як Хрыстос хадзіў па вадзе — не правальваючыся па самыя вочы і вушы (дарэчы, каб трохі ажывіць бязмоўны слуп беларускага народа, Алесь Аркуш намаляваў яму вока).

Ноыв лад мысьленьня патрэбны нам ня толькі, каб асвоіць занядбаныя абшары чалавечай сьвядомасьці. Паўнавартасны адказ на выклік, што кідае нам эпоха агульнай абыякавасьці, страты сэнсаў і раз’яднанасьці, можа вытварыць адно эфэктыўная і паўнакроўная шызамашына пісьма — літаратурнага, выяўленчага, харэаграфічнага, а нават і палітычнага.

 

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка