Валерка булгакаў




старонка1/5
Дата канвертавання27.03.2016
Памер0.7 Mb.
  1   2   3   4   5
http://baj.by/belkalehium/antalohija/art25.htm

ВАЛЕРКА БУЛГАКАЎ


МОЙ БАГУШЭВІЧ
ДЫЯЛЕКТЫКА КЛЯСЫЧНАГА ТЭКСТУ
Die Grundwörter der Poesie bilden sich

über den existentiellen Tätowierungen,

die keine Erziehung ganz bedeckt und

keine Konversation ganz verheimlicht.

Die Poesie redet von den Brandzeichen

der Seele her, von den unter die

Haut gestochenen Charakteren aus.

An diese frühen Zeichen ist auch das

entwickelte literarische Sprechen

gebunden, durch sie sind

die Schreiber ins Dasein immatrikuliert.
Peter Sloterdijk
remain in hell

without despair

O urizel
Stop!

I am resplendent in divergence


Robert Fripp
Менаванае ў назове асьветчаньне не павінна ўводзіць нікога ў зман, — у ім няма і ня можа быць адценьня пэрсанальнае прыналежнасьці, як, напрыклад, у выказваньні мая сьмятана або, калі больш папостмадэрнісцку, аддай маю сьмятану; ход ідзе насамрэч адно пра лініі адэкватнае рэцэпцыі створанага Багушэвічам корпусу тэкстаў на гранічна агульным фоне аналітыкі фундамэнтальных мамэнтаў беларускага нацыянальнага дыскурсу і яго дэрыватаў. Пад „адэкватнай рэцэпцыяй” у дадзеным кантэксьце трэба разумець ня што іншае, як інтэнцыю інтэлігібэльна асэнсаваць некаторыя эстэтычна рэлевантныя інварыянты з творчага даробку аўтара „Дудкі беларускай”, якія дагэтуль заставаліся par exсellence фігурамі маўчаньня, падмацаваную захадамі выбудовы новых паэталягічных канстэляцый наагул.

Рухаючыся ў кірунку да незнаёмага, мы пакідаем сьляды на сваім шляху — пасьлей яны паслужаць нам сваеасаблівымі арыентырамі ў гэтай новай прасторы, будуць незапярэчным сьветчаньнем нашае прысутнасьці ў ёй. Таму назоў гэтага спавешчаньня можна бяз стратаў для яго сэнсавага кампанэнту перафармуляваць і так: Багушэвічмой аўтар.


ЭТАС СУІЦЫДУ
„The theoretical elaboration (...) ought to suspend or at any rate to complicate, with great caution, the naive opening that once linked the text to its thing, referent, or reality, or even to some last conceptual or semantic instance”(15, P. 43). Гэтае цьверджаньне Ж.Дэрыды ў нашым кантэксьце, безумоўна, варта разумець хутчэй ня як канчатковы дыягназ або пэсымістычнае прароцтва, а як крок у кірунку гэткае дасьледчае праграмы, якая б гарантавала рэканструкцыю ключавых вузлоў айчыннай культурнай традыцыі.

Так ці йнакш засьветчаныя факты беларускай культурнай практыкі ствараюць млоснае ўражаньне, што якія-любя арыгінальныя ініцыятывы ў маштабе нацыянальнага дыскурсу/нацыянальнага наратыву загадзя асуджаныя на ня­ўдачу. Да гэтага вядуць два асноватворныя шляхі.

Першае, гэта імкненьне рэалізоўваць свой індывідуальны творчы патэнцыял або, шырэй, ужыцьцяўляць калектыўную культурніцкую дзейнасьць у межах, адведзеных „дзяржавай”, якую апошнім часам чамусьці называюць „беларускай”. Досьвед паказвае, што гэта ня што іншае, як новая канфігурацыя былых імпэрскіх мэханізмаў краёвай адміністрацыі. Працягваючы гэткага роду эмпірычныя назіраньні: у гэтай частцы Эўропы паймо дзяржавы ўчастых гіпастазуецца і ператвараецца ў рэзэрвуар фактаў ананімнага сацыяльнага мысьленьня, аднэй з найбольш значэнных артыкуляцыяй якога выступае дыскурс т.зв. „рэпрэсыўнай талеранцыі”. Культурніцкая дзейнасьць, якая ўжыцьцяўляецца ў гэтых стродка ўстаноўленых рамах, як правіла, вызначаецца адсутнасьцю якіх-любя грамадзка рэлевантных вынікаў (у прасторы літаратуры ў радзкія часы гэта прыводзіла да ўзьнікненьня эўрыстычна паказальнага фэномэну — фармацыі беларускіх дзяржаўных пісьменьнікаў).

Другое, гэта спробы зьдзяйсьняць собскія творчыя імпульсы наўсуперак ці, прынамся, з дыстанцыяй да тых ці іншых дзяржаўных рэглямэнтацыяў. Тым самым запачаткоўвалася існасная супярэчнасьць, якую можна сфармуляваць наступным чынам: наяўная дыскурсыўная прастора ўсяляк супрацьдзеяла таму, каб так ар’ентаваныя творчыя індывіды паўнаварта выяўлялі свой патэнцыял, адмаўляючы ім у праве на аўтаномнае творчае існаваньне. На гэтай падставе нельга ня вылучыць такога „арганічнага” атрыбуту нашага нацыянальнага дыскурсу, як „суіцыдальнасьць” (па восі: Сяргей Палуян — Цішка Гартны — Янка Купала — Яўгенія Янішчыц), дадаўшы да гэтага, што сам гэты дыскурс можа апісвацца ў мэтафарах „вузіні”, „пусткі”, „згорненасьці”.

Эўрыстычна каштоўныя насьледкі можа даць таксама дальшая крышталізацыя канатацыйнага поля разгляданага пайма. Сьведама ўхінаючыся ад эксцэсаў нічым ня стрымлі­ванай дэструкцыйнасьці (акт суіцыду як сымбалічная прапустка ў іншую літаратуру etc.), будзе апраўдана раскласьці яго на два рознапалярныя сэгмэнты: суіцыдальнасьць explicite і суіцыдальнасьць implicite. Запраўды, калізія суіцыдальнасьці павінна прадугледжваць і фігуральнае прачытаньне: як заняпад, напрыклад, першаснай этнакультурнай ідэнтычнасьці таго ці іншага аўтара і разьвіцьцё другаснай, так бы мовіць, падыспаднай. Зразумела, што ў дадзенай сувязі „заняпад” раўназначны добраахвотнаму адмаўленьню, дэфініцыя „першасная”, прыведзеная для азначэньня этнакультурнае тоеснасьці, не зьмяшчае спасылкі на тое, што гэтая тоеснасьць a priori ёсьць прыроджанай, а сама вышэйапісаная працэдура можа быць супастаўленая з фэномэнам мэнтальнае дывэргенцыі.

У чым жа прычыны тэлеалягічна закладзенага беларускай культуры суіцыдальнага нахілу, іманэнтнага ёй катастра­фізму? Як казаў адзін мусульманскі манах Агафон: „Браце, беларусы ядуць шмат сала, і таму Бог адвярнуўся ад іх”.


АБ БЕЛАРУСКІМ МІМЭСЫСЕ
Пералом стагодзьдзяў, як пералом рукі — час, калі агаляюцца няроўныя лініі і грубыя паўтаны, на зьверх выходзяць невыразныя абрысы і шызыя сьцені. Цікаўнаму воку неўспа­дзеўкі адкрываецца нібыта ўжо звычны краявід — знаёмы і заразом супоўна нязнаны. Гэта ў назіральніка разгортваецца ледзьве цямкі зрух у вайстрыні зроку; гэтаму зьмяненьню ў спосабе бачыць, відаць, і заўдзячваецца тая цяжкаўлоўная эфэмэрная субстанцыя, што зьяўляецца ў мастацкіх творах fin de siиcle — пульсацыя веку. Бо бывае вада, якая праточваецца скрозь зямлю, і вада, якая застаецца на зямлі — тады ўзьнікае пагроза паводкі і буры. Вада, а не сьмятана.

Гэты трансцэндэнтны матыў можна ўзмагутніць і ўвя­дзень­нем у гульню спэцыфічна беларускае топікі. Наўмысна па­зьбягаючы паняцьцёвай стродкасьці, сьцьвердзім наступное: часавы зрэз рубяжа ХIХ і ХХ стст. надзвычай важны для цэльнага (суцэльнага) разуменьня вызначальных этапаў сфармаваньня новай беларускай ідэнтычнасьці. У ведамым сэнсе можна навет гаварыць пра пераадоленьне стану дэпрэсіі айчыннае культуры, калі яна паволі пачынае выходзіць з працяглага стану дыскрэтнасьці і самараскрывацца як зьява дыялягічная, скіраваная ня толькі на кансэрвацыю архаікі, але і на пошук і фармуляваньне адказаў на ўсё новыя мадэрнісцкія выклікі, якія зьяўляліся на парадку дня. І хаця цяпер стала модна разважаць аб нутраной лёгіцы разгарненьня пэрыфэрыйнага мадэрну і інсьпіраваных ім мэханізмах рэактуалізацыі ўнівэрсальных мастацкіх практык у мясцовым кантэк­сьце, пэўнае адно: у гэтым часе дзеецца мадыфікацыя (аўтакарэкцыя?) традыцыі: зь пераважна аральнай (улюблёнае поле для паразытаў ад фальклярыстыкі і імітатараў народнае творчасьці) яна ператвараецца ў пераважна тэкстуальную, абапёртую на пісьмовую фіксацыю наратыўных тэхнік.

У мастацкіх творах гэтае пары закладзены рэльефны адбітак эмпірыі часу і прасторы: варта толькі прыгледзецца троху пільней, і перад намі адкрыецца прасьцяг, які перажыў жудасныя спусташэньні і панёс незьлічоныя ахвяры, прасьцяг, які скаланаецца ад пранізьлівага подыху бязьлітаснай стыхіі і адначасна спрабуе выратавацца ад поўнага выгубленьня, прасьцяг занядбаны і акінены багамі.

Калі прасьцяг акідаюць богі, яго зараз жа запаўняюць хімэры. Брутальная інвазія стыхійных духаў ценка фіксуецца Багушэвічам:

Калі гляну: то ж ня бочка,

А каза стаіць з рагамі!

Хвост, бародка і з нагамі...

Аж тут пятух калі крыкне,

Каза ў лужу калі скікне,

Калі ў лесе зарагоча,

Конь дахаты калі скоча... [1, С. 31-32]

У пэўным сэнсе, сюжэтная канва абодвух Багушэвічавых паэтычных зборнікаў уцэнтравана на адну і тую ж па­дзею — хроніку блуканьняў лірычнага суб’екта ў нетразях зданяў і прывідаў.

Таксама і ў гэтым палягае прычына нашага звароту да пайма мімэсысу (:\:0F4l), зразуметага кантэкстуальна, не ў адпаведнасьці з клясычнымі фармулёўкамі Арыстотэля, у якіх — калі ўжыцьцявіць іхнае схематычнае падагульненьне — сам працэс мастацкае творчасьці (B@\0F4l) разглядаецца як насьледаваньне (:\:0F4l) дзеяньню (BDђ>4l); (у аснове мастацкіх практык, такім чынам, ляжыць насьледаваньне, але скіравана яно не на пачуцьцёвыя зьявы, а на нутраную істу рэчаў, не на тое, што адбываецца, а на тое, што павінна адбывацца згодна з прыродай рэчы (•L"(i"Г@< ґ gЖi`l); ягоныя вобразы — гэта тыпы (B"DV*g4(:") агульных законаў, і таму паэзія каштаўнейшая і бліжэйшая да філязофіі, чымся гісторыя (Aristoteles, Poetik 9. 15), а, баржджэй, згодна з установішчамі эстэтыкі клясыцызму, дзе мімэсыс прачытваецца вельмі агульна і няпэўна, дапускаючы тым самым віртуальна бясконцую колькасьць трактаваньняў, — як „насьледаваньне прыродзе”. Калярыт гэткай беларускай „прыроды”, працятай хіжымі кіпцюрамі расійскага двугаловага арла, дасканала перадае Якуб Колас у адным із сваіх вершаў:

Край наш бедны, край наш родны!

Лес, балота ды пясок...

Чуць дзе крыху луг прыгодны...

Хвойнік, мох ды верасок.
А туманы, як пялёнка,

Засьцілаюць лес і гай.

Ой ты, бедная старонка!

Ой, забыты Богам край! <...>


Kрыж збуцьвелы пры дарозе,

Кучка топаляў сухіх...

Сьцішна, нудна, бы ў астрозе

Ці на могілках якіх. [4, С. 22]

З пэрспэктывы сёньняшняга дня стаецца ясна, што гэта не адзін з магчымых выкладаў пайма мімэсысу ў спэцыфічна беларускіх варунках (хаця навет яго аднаго было б дастат­кова, каб запярэчыць цэльнасьць т.зв. рэалістычнай традыцыі ў беларускай літаратуры). Гэты апошні стаўся ледзьве не адзінай сэнсагенэруючай легітымацыяй для ўсяго абсягу айчыннае гуманітарнае веды.

Так ужо склалася, што новая беларуская культура тыпалягічна належыць да гэткай клясы культур, дзе сфэра profanum адназначна пераважае над сфэрай sacrum. (Прыраўнуй формулу М.Эліядэ: „Нельга выкараніць абсалют, можна яго толькі спрафанаваць”.) Структураваныя падобным чынам культуры (культуры-рэцыпіенты), у тым ліку і беларуская, вызначаюцца тым, што асноўнымі прынцыпамі іх нутраной самаарганізацыі выступаюць узаемазьвязаныя дыскурсы імітацыі/перайманьня (зразуметыя як аб’ектыўныя эксплікацыі мімэтычнага пачатку ў сучасную пару) і фальсыфікацыі/хвальшаваньня. Натуральным насьледкам гэткага стану рэчаў ёсьць фактычна поўная адсутнасьць Беларусі на культурнай мапе Эўропы.



КРЫЗЫС МІМЭСЫСУ
„Die Graphologie hat gelehrt, in den Handschriften Bilder zu erkennen, die das Unbewußte des Schreibers darinnen versteckt. Es ist anzunehmen, daß der mimetische Vorgang, welcher dergestalt in der Aktivität des Schreibenden zum Ausdruck kommt, in sehr entrückten Zeiten als die Schrift entstand, von größter Bedeutung für das Schreiben gewesen ist. Die Schrift ist so, neben der Sprache, ein Archiv unsinnlicher Ähnlichkeiten, unsinnlicher Korrespondenzen geworden” 2 (12, S. 66).

Ужо сам зварот Вальтэра Бэн’яміна да тэмы мімэсысу ў эсэ „Über das mimetische Vermögen”, напісаным у 1933 го­дзе, сьветчыў аб нечым істотным: аб тым, што паймо мімэсысу, разам з гэткімі поймамі, як матэрыя/хорма, гені etc., стаецца для эстэтыкі адным з вызначальных. Не выпадкова ў „Эстэтычнай тэорыі” Тэадора В.Адорна зьмяняецца навет маштаб прытомнасьці мімэтычнае топікі — яна фактычна прасякае ўвесь гэты твор, расшчапляючыся на свае далейшыя складнікі: мімэсыс, мімэтызм, мімэтычныя паводзіны, мімэтычны імпульс.

Паводле Адорна, мадэрным ёсьць мастацтва, дасягнутае шляхам мімэсысу таго, што зацьвярдзелае і адчужанае; дзякуючы гэтаму, а не кансэрвацыі стану нямоты, яно стаецца вымоўным, і акурат згэтуль вынікае, што яно ўжо ня зносіць таго, што наіўна-нявіннае. Мімэсыс зьвязвае мастацтва з паасобным людзкім досьведам, і адно ён ёсьць яшчэ досьведам быцьця для сябе. Мімэтызм, у сваю чаргу, гэтаксама насамрэч неадлучны ад мастацтва, дарма што ён ёсьць у сваёй ісьце нечым агульным. Таму яго нельга дасягчы інакш, як праз мамэнт ідыясынкразіі адзінкавых суб’ектаў. Духам жа твораў ёсьць іхныя аб’ектывізаваныя мімэтычныя паводзіны, супрацьстаўляныя мімэсысу, але заразом будучыя ягоным увасабленьнем у мастацтве. На думку Адорна, насьледаваньня як эстэтычнае катэгорыі нельга ні элімінаваць, ні акцэптаваць. Мастацтва аб’ектывізуе мімэтычны імпульс, таму што яно як умацоўвае яго, так і спабывае яго беспасярэднасьці. У выніку гэткай дыялектыкі аб’ектывацыі насьледаваньне суб’ектам мае фатальныя насьледкі. Мімэсыс сам схінаецца перад суб’ектывацыяй, з дарэмнай надзеяй, што пераадолее ўзьніклы для сьведамасьці разрыў з суб’ектам.

У адваротнасьць ад гэтага, для Ж.Дэрыды выточны пункт пры аналітыцы мімэсысу — антычная традыцыя і, упаасобку, яго судачыненьні із сваім карэлятам фізысам (nbF4l):


mimesis signifies the presentation of the thing itself, of nature, of the physis that produces itself, engenders itself, and appears (to itself) as it really is, in the presence of its image, its visible aspect, its face: the theatrical mask, as one of the essential references of the mimeisthai, reveals as much as it hides. Mimesis is then the movement of the phusis, a movement that is somehow natural (...) through which the phusis, having no outside, no other, must be doubled in order to make its appearance, to appear (to itself), to produce (itself), to unveil (itself); in order to emerge from the crypt where it prefers itself; in order to shine in its aletheia(17, P. 38)”.
Такім чынам, мімэсыс — гэта адначасна „глум” або „зьдзек” з прыроды, з аднаго боку, і выяўленьне праўды прыроды, зь іншага, раскрыцьцё ці, балазей, самараскрыцьцё ейнае існасьці:
„In each case, mimesis has to follow the process of truth. The presence of the present is its norm, its order, its law. It is in the name of truth, its only reference — reference itself — that mimesis is judged, proscribed or prescribed according to the regular alternation (17, P. 38)”.
Разам з тым, мімэсыс у другой палавіцы ХХ ст. усё часьцей пачынае рабіцца аб’ектам уласна літаратурна-крытычнага разгляду. Зьяўляюцца фундамэнтальныя дасьледаваньні Э.Аўэрбаха („Mimesis. The Representation of Reality in Western Literature”), К.Прэндэр™аста („The Order of Mimesis”), прысьве­чаныя мімэсысу як таковаму, а таксама ягонаму кантэкстуальнаму асяродзьдзю.

Гэткая падкрэсьленая ўвага да мімэсысу зьвязваецца із спробамі пераадоленьня літаратуразнаўчай рэфлексіяй крызысу прэзэнтацыі (рэпрэзэнтацыі). Крызыс прэзэнтацыі, як прынята лічыць, быў выкліканы ўзьнікненьнем мадэрніз­му і спрычыненым так разбурэньнем сеткі дагэтулешніх апазыцый, нарматыўных для наратыўнай прасторы (суб’ект/аб’ект, факт/фікцыя, імітацыя/крэацыя, пастойнасьць/зьменлівасьць, зьмест/хорма). Таму, нягледзячы на тое, што ў мадэрнісцкім дыскурсе сам мімэсыс набывае канатацыі сымбалю, міту, матар’яльнасьці сьвету, вышуканасьці паэтычнае мовы, крэацыі, экспрэсіі, у ягоны адрыс чуюцца ўсе гучнейшыя закіды ў справакаванай у тым ліку і ім „дэградацыі рэальнасьці”, „банкруцтве рэальнасьці”. Гэтая „дэструкцыйная” прырода мімэсысу ўвыразьняецца ў наступным пасажы з К.Прэндэр™аста:

„The „order” of mimesis is repressive... It is part of the fabric of mystification and bad faith from which the dominant forms of our culture are woven... The authoritarian gesture of mimesis is to imprison us in a world which, by virtue of its familiarity, is closed to analysis and criticism... Mimesis deals in familiarities („recognitions”), but the recognitions it supplies are often misrecognitions („mйconnaissances”); and what is characteristically misrecognized, in the interests of conferring legitimacy on the familiar, is the arbitrariness of the symbolic forms we make and which make us (35, P. 6)” .

Больш таго, мімэсыс аказваецца небясьпечнай „зброяй” у руках мастацкага cуб’екта, — насьледкамі авалоданьня мімэтычнымі тэхнікамі можа стаць абумоўленае непадкантрольным памнажэньнем „вобразаў” і бесканцоўнай гульнёй рэпрэзэнтацый „раздваеньне”. Гэта ў канцавым выніку нясе пагрозу як існай сацыяльнай сыстэме наагул, так і легітымізаваным ёй субсыстэмам стратыфікацыі і гіерархізацыі. Апрача гэтага, пасьлядоўнае разгарненьне мімэсысу прыўносіць эфэкт запярэчаньня актуальна існых мэханізмаў ідэнтыфікацыі — мімэсыс прапануе сваё правіла ідэнтычнасьці: ён запярэчвае ня праўду, а сам лад:

„The real worry is initially (...) less metaphysical than political; less an anxiety about duplicity than about duplication, or less a question of truth than of taxonomy. For what is at risk in the potentially uncontrollable proliferation of „images”, the endless play of representations made possible by mimesis, is a proper sense of „division” and classification. Through his doublings and mul­tiplications, the mimetic artist introduces „improperties” (a „poison”) into a social system ordered according to the rule that everything and everyone should be in its/his/her „proper” place. He disturbs both the law of identity and the law of differentiation, confuses the hierarchical system of category-distinctions that is fundamental to the organisation of the City: if any one person can „imitate” being a carpenter, a soldier, a doctor, a prince, then the boundary lines of reco­gnition and separation which alone ensure the stability of the City dissolve into a promiscuous, undifferentiated mess. In brief, mimesis is excommunicated not be­cause it is a threat to truth, but because it is a threat to order (35, P. 10)”.

Апошняя „ахвяра” мімэсысумова як мера сацыяльнай стабільнасьці. Мімэсыс імкнецца перакадаваць закла­дзеныя ў ёй мэханізмы нутраной самарэгуляцыі, і гэта, пры­знацца, яму нярэдка ўдаецца:

„(...) what marks the language of literary mimesis is its referential character. The language of the mimetic text does not „mirror” reality, is not „transparent” to reality; it „hooks” on the reality by virtue of a relation that holds between linguistic expressions and what they stand for in the world (objects, places, persons, states of affairs, etc.). By exploiting the referring properties of language, the mimetic text knits the order of „fіction” into the order of „fact”, and thus ensures that process of recognition whereby the reader connects the world produced by the text with the world of which he himself has direct or indirect knowledge (35, P. 61)” .

Такім чынам, паймо мімэсысу, так, як яно было зьінтэрпрэтавана гэтта, фармуе сваё спэцыфічнае кантэкстуальнае поле, у якое аказыянальна ўвыходзяць такія вонкава неспалучальныя субстанцыі, як „суд”, „праўда” („алетэя”), „прырода” („фізыс”), „раздваеньне”, „ідэнтычнасьць”, „містыфікацыя”, „сацыяльная сыстэма”, „места”, „мова” etc. Наколькі выпадковай або прагматычнай ё гэткая канатацыйная канстэляцыя, пакажа лёгіка нашых далейшых дасьледзінаў.


ФІЗЫКА ЦЕЛА
Словам, адметнасьць часавае восі, вызначальнае для ўтварэньня новай беларускай ідэнтычнасьці, знаходзіць выражэньне пры дапамозе дэфініцый „пралетарскі прынцып” і „мадэрнісцкая сытуацыя”. Не выпадкова, на практыцы гэта азначала, што стан мадэрну (ці, калі інакш, la condition moderne — як пераасэнсаваць элястычную фармулёўку Ж.-Ф.Льётара) зафіксаваў факты далейшае пралетарызацыі беларускае пратанацыі. Што маецца наўвеце?

Рэч у тым, што тэрміны „пралетарызацыя”, „пралетарскі” гэтта трэба разумець, выходзячы з заходняй гістарыязафічнай традыцыі, — як апатэоз бяздомнасьці ў сэнсе адсутнасьці ўгрунтаванасьці ў быцьцё, спабытасьці прасторавых лёкусаў, што правакуе калізіі тэмпаральнай дыскантынуальнасьці і нелінійнай каўзальнасьці. У дадзеным кантэксьце прадуктыўным можа аказацца і пераход ад мовы анталёгіі да мовы гістарычнай сацыялёгіі, таму што гэта, у выпадку посьпеху, дапаможа кінуць дадатковае сьвятло на разгляданы стан рэчаў.

Фактычна поўны заняпад традыцыі беларускае высокае культуры ў XVII, XVIII і на пачатку ХIХ стст., гарачкавыя спробы абуджэньня мужыцкага народу, пачынаючы зь сярэдзіны ХIХ ст., — усё гэта можа паддавацца сацыялягічнаму прачытаньню. Абрысы гэткага прачытаньня фармуюцца пры дапамозе наступной схематычнай канструкцыі: беларускі народ (у абліччы беларускага плямя, беларускай народнасьці etc.) пасьля доўгага гістарычнага небыцьця і пад уплывам новых палітычных канстэляцый ад-раджаецца амаль сынхронна з разгарненьнем базысных складнікаў мадэрну ў гэтай частцы Эўропы.

Гэтым былі падарваныя ранейшыя этнакультурныя і геапалітычныя расклады, запачаткаваныя яшчэ ў XVII ст., калі зь беларускай шляхтай зьнікае ў ісьце і сам беларускі народ. — Нацыю (natio) даўнейшае Рэчы Паспалітае ўтварала польская і літоўская (чытай: беларуская) шляхта, прычым нацыянальнасьць (gens) апошняй ня йграла істотнага значэньня. Мяшчане і, пагатоў, сяляне (о, спрадвечна беларуская стыхія!) -- мужыкі -- да нацыі не належалі, што, зразумела, прадугледжвала і адсутнасьць іх ідэнтыфікацыі як пэўнай нацыянальнасьці або, інакш кажучы, іх нацыянальную дэзьідэнтыфікацыю. Заканамерны пераход „беларускае” шляхты ў польскае этнакультурнае ўлоньне і справакаваў маштабную нацыянальную катастрофу (ці варта дадаваць, што знакамітае Купалава „людзьмі звацца” мае выразны сэнс нацыянальнага будаўніцтва).

Спэцыфіка часавае восі, якая зрабілася сваеасаблівым стрыжнем нашых развагаў, і тут выяўляецца найзырчэй: першае, напрыканцы ХIХ ст. П.Багушэвіч праводзіць мяжу, якая аддзеліць протабеларускую этнаграфічную тэрыторыю ад іншародных этнакультурных арганізмаў. Такім чынам, паймо мяжы (на сутыку часавых і прасторавых дадзенасьцяў) вельмі важнае для аналізы творчасьці аднаго з заснавальнікаў новае беларускае літаратуры. Зьвязанае з агульнай сэміятызацыяй сьвету, яно несла ў сабе памкненьне здэфініяваць прастору, паглыбіць яе, адмежаваць яе ад усяго іншага, напоўніць яе сваім зьместам. Нездарма яшчэ ў антычнай традыцыі мяжа (BXD"l) лічылася падставай усялякага парадку і ўсялякай меры. Можна сказаць і так: мерай мяжы паводле Багушэвіча быў Беларускі Дом.

Гэткае стаўляньне пытаньня выкліча ў іншага справядлівую заўвагу: хіба ня сам Гэґель у сваёй палеміцы з Кантам выставіў аргумэнт, што ўстанаўляючы мяжу, мы тым самым устанаўляем ейнае парушэньне і засяроджваем у сабе тое, супроць чаго яна была скіравана. — У трактаце Гайдэґера „Wozu Dichter” ёсьць наступны пасаж: „Alle angeführten Namen nennen das Seiende als solches im Ganzen” 8  (21, S. 283). Нашае выказваньне што да мяжы варта разумець баржджэй у Гайдэґеравым сэнсе „называньня бытуючага як таковага ў цэласьці”.

Другое, адбытая ў гэным часе эксплёзія прасторы была арганічна запраграмавана самым іством айчыннае культурнае трыдыцыі. Прыблізна тады зьяўляюцца і гранічныя дэмаркацыйныя пункты — калі іх устанавіць на роўні пэрсаналіяў — гэтае прасторы: Марыя Косіч зь Севершчыны, Алесь Ружанец-Ружанцоў і Юрка Віцьбіч з Смалешчыны, Мікола Янчук з Падляшша, Пранціш Багушэвіч зь Віленшчыны і г.д. Чаму адпавядаў гэты прасьцяг на гістарычнай мапе Эўропы? Гэткае пытаньне можа прадугледжваць толькі адзін адказ: парамэтрам гістарычнае Літвы, Літвы пэрыяду ейнага росквіту. Таму мадэрная Беларусь, г.зн. зразуметая выходзячы зь лякальных адаптацый мадэрну на пэрыфэрыі Эўропы, sеnsu stricto і ёсьць, як выяўляецца a posteori, гістарычнай супазыцыяй даўнейшае Літвы.
IN MEDIO BARBARIAE
Абраная намі парадыгма „фізыка цела” можа прадукаваць такія нечаканыя кантэксты, як „выбар цела”, „скурчваньне цела” і навет „аб бесьцялесным целе беларушчыны і яго агентах”. Апрача гэтага, навідавоку таксама паралельнасьць і нелінійнасьць рэфлексыйных нацыянальных праектаў у ХIХ ст. (Літва, Крыўя, Беларусь). Посьпех „Беларусі” быў абумоўлены, думаецца, найперш актуальнай патрэбай самавызначэньня славянскае галіны літоўскага этнакультурнага ўнікату, сваім прагматычным характарам, а таксама такім дзейні­кам, як спэцыфічны зьбег абставінаў (sic!). У гэтай сувязі надзвычай паказальнымі будуць і хістаньні ў Багушэвіча -- Беларусь/Беларусія, што, без сумлеву, паказвае на ступень адчужэньня паміж самым аўтарам і прапагандаваным ім.

Багушэвіч выбудоўвае космас на подзе таго хаосу, які ўтварыўся пасьля распаду літоўскага этнакультурнага ўнікату. Усё гэта дзеялася на фоне нацыятворчага працэсу ў Ліцьве, дзе ў выніку вівісэкцыі літоўскае цывілізацыі ўзьнікаюць дзьве постлітоўскія культуры.

Галоўным палігонам для вырабленьня новай беларускай ідэнтычнасьці стаецца віленскі арэал. І ў гэтым няма ані каліва выпадковасьці. Можна сказаць нат балей: фэномэн Багушэвіча наўрад ці мог паўстаць у іншым кутку нашае Бацькаўшчыны. Вызначальным для ўжываньня „Беларусі” прыярытэтам у аўтара „Дудкі беларускай” было і тое, што ў ягоных родных ваколіцах Вільні ўжо канчалася этнічная дэмаркацыя прасторы, і ўжо застыгалі этнонімы „ліцьвін” і, у меншай меры, „беларус”, чаго, напрыклад, ня скажаш пра паўднявы ўсход Беларусі, дзе Марыя Косіч у сваім этнаграфічным нарысе, прысьвечаным беларусам Севершчыны, стаўляе этнонім „ліцьвін” на першае месца.

Дасьледніцкая думка традыцыйна абыходзіла ўвагай тыя дэкарацыі сцэны, на якой разыгрывалася дзея, дарма што гэта была гістарычна сярэднеэўрапейская прастора з наборам сваіх адметных рысаў. Вось жа, месца падзеяў вы­значалася якраз гістарычна ўзьніклай культурнай поліглясіяй, пастойнай лябільнасьцю прасторы — ад геаграфічнага гіпэрпрасьцягу памерам зь цяперашнюю Нямеччыну на этнаграфічных мапах пачатку ХХ ст. да шасьцёх паветаў Менскае губэрні ў першыя гады існаваньня БССР (ССРБ), несупадзеньнем — з увагі на полікультурнасьць грамадзтва — культурнае і сацыяльнае стратыфікацыі і г.д.

Мікрамадэляй этнакультурных канфрантацыяў была і сама радзіна Багушэвіча, — жонка Габрыэля Шклёнік ды ўзгадаваныя таксама ёй сын Тамаш і дачка Туня былі носьбітамі польскага нацыяналізму ў яго „крэсовым”, участых яшчэ больш абскурантысцкім варыянце, які спалучаўся з пагардлівым адмаўленьнем якіх-любя праяваў „хлапаманства” (то бок беларушчыны). Польскае асяродзьдзе і расійская дэспатычная ўлада былі тымі палюсамі, у якіх даводзілася разгойдвацца беларускаму руху, — пасьлей падобнае сямейнае калізіі давядзецца паспытацца Вацлаву Іваноўскаму, Станіславу Грынкевічу etc.

  1   2   3   4   5


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка