В. С. Новак фалькларыстыка тэкст лекцыі па тэме




старонка1/7
Дата канвертавання30.04.2016
Памер1.5 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7


Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
Установа адукацыі

Гомельскі дзяржаўны універсітэт



імя Францыска Скарыны”

В. С. НОВАК
ФАЛЬКЛАРЫСТЫКА

ТЭКСТ лекцыі па тэме

Рэгіянальныя асаблівасці вясельных традыцый”



для студэнтаў спецыяльнасці

1-21 05 01 “Беларуская філалогія

Гомель

УА “ГДУ імя Ф. Скарыны”

2010
УДК 398.3 (= 161.3) : 378.147.88 (075.8)

ББК 82.3 (4 БЕІ = 411.3) - 4 : 63.52 (= 411.3) – 731 я73

Н 723

Рэцэнзент:

кафедра беларускай культуры і фалькларыстыкі установы

адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт

імя Францыска Скарыны”

Рэкамендаваны да выдання навукова-метадычным саветам

установы адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт

імя Францыска Скарыны”


Новак, В.С.

Н 723 Фалькларыстыка : тэкст лекцыі па тэме “Регіянальныя

асаблівасці вясельных традыцый” для студэнтаў спецыяльнасці

1- 21 05 01“Беларуская філалогія” / В. С. Новак, М-ва адукацыі РБ, Гомельскі дзяржаўны

універсітэт імя Ф. Скарыны. – Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны,

2010. – 107 с.


Комплекс вучэбных матэрыялаў уключае тэкст лекцыі на тэму «Регіянальныя асаблівасці вясельных традыцый», чатыры часткі практычнага дапаможніка и адрасаваны студэнтам спеціяльнасці 1- 21 05 01 «Беларуская філалогія».

У лекцыі апісваюцца вясельныя традыцыі беларусаў, раскрываецца роля і значэнне гэтых традыцый у іх жыцці, вызначаюцца лакальна-рэгіянальныя асаблівасці вясельных традыцый на Гомельшчыне, а таксама міфалагічныя ўяўленні ў вясельнай абраднасці і паэзіі.



УДК 398.3 (= 161.3) : 378.147.88 (075.8)

ББК 82.3 (4 БЕІ = 411.3) - 4 : 63.52 (=411.3) – 731 я73
© Новак В. С., 2010

© УА “Гомельскі дзяржаўны

універсітэт імя Ф. Скарыны”, 2010
ЗМЕСТ
Уводзіны …………………………………………………………........ 4


1 Аб вясельных традыцыях усходнеславянскіх народаў...................


7

2 Традыцыі вясельнай абраднасці беларусаў.....................................


15

3 Лакальна-рэгіянальныя асаблівасці вясельных традыцый Гомельшчыны ........................................................................................

25


4 Міфалагічныя ўяўленні ў вясельнай абраднасці і паэзіі .............


85

Бібліяграфія ...........................................................................................

104








Уводзіны
Рэгіянальны фальклор – вусна-паэтычная творчасць пэўнага рэгіёна, якая ў той ці іншай ступені адрозніваецца ад агульнаэтнічнага фальклору, вылучаецца самастойнасцю, аўтаномнасцю, характарызуецца наяўнасцю універсалій, уласцівых для канкрэтнай мясцовасці, гэта сістэма лакальных традыцый, але не кожная з іх можа атрымаць статус рэгіянальнай з’явы. Якім чынам складваюцца рэгіянальныя асаблівасці розных жанраў, відаў фальклору? Рэгіён – гэта не толькі паняцце палітыка-адміністрацыйнага значэння, гэта культурна-эканамічны комплекс, які сфарміраваўся гістарычна на пэўнай тэрыторыі і знаходзіцца ў развіцці. Улік сукупнасці ўсіх рэгіянальных фактараў (вытворчага, сацыяльна-гістарычнага, этнічнага, генетычнага, кантактнага і інш.) надзвычай важны для разумення фальклору ў тым ці іншым рэгіёне. У нейкай ступені яны абумоўліваюц характар і мясцовыя асаблівасці працэсаў актыўнага развіцця адных жанраў, захаванасці другіх, трансфармацыю і затуханне іншых. Толькі шырокае франтальнае абследаванне асобных рэгіёнаў дазваляе вызначыць як заканамернасці развіцця агульнаэтнічнага фальклору, так і падкрэсліць рэгіянальныя асаблівасці.

Характарыстыка фальклору беларусаў як агульнаэтнічнай з’явы немагчыма без вылучэння ў ім такіх рэгіёнаў, як Цэнтральны, Усходні (Падняпроўскі), Паазер’е, Заходняе Палессе і Усходняе Палессе, якія адрозніваюцца ў першую чаргу своеасаблівымі фальклорна-этнаграфічнымі комплексамі і абрадавай паэзіяй. Беларускі фальклор розных рэгіёнаў краіны ўяўляе сабой дыялектычнае спалучэнне агульнанацыянальных рысаў і ў той жа час непаўторных рэгіянальных адметнасцей. Гэтая з’ява – існаванне (бытаванне) этнічнага (агульнанацыянальнага) у шматварыянтнай тэматычнай і рэгіянальна-лакальнай разнастайнасці – адна з галоўных заканамернасцей сусветнага фальклору.

Без вывучэння рэгіянальнага фальклору нельга атрымаць поўную характарыстыку бытавання фальклорна-этнаграфічных з’яў у цэлым на тэрыторыі Беларусі, іх сучаснага стану, выявіць як рэгіянальныя, так і мясцовыя адметнасці.

Каб зрабіць сёння вывады аб лёсе беларускага фальклору ў цэлым, трэба за аснову ўзяць матэрыялы ўсіх рэгіёнаў і выявіць найбольш агульныя заканамернасці, тыпалагічна роднасныя элементы і спецыфічныя адметнасці, звяртаючы ўвагу і на малазначныя элементы, бо ў сукупнасці ўсе мясцовыя асаблівасці, нават дробязныя, дазваляюць стварыць цэласную карціну яго стану і бытавання і зрабіць адпаведныя навуковыя абагульненні.

Сістэматычнае вывучэнне рэгіянальнага фальклору дазваляе не толькі атрымаць уяўленне аб характарыстыцы песеннага рэпертуару, узаемадзеянні фальклорных традыцый, але і знаёміць з лёсам фальклору ў цэлым і асобных жанраў, міграцыяй сюжэтаў, своеасаблівасцямі і шматграннасцю мастацкай культуры этнічных рэгіёнаў і адметнасцямі яе гістарычнага развіцця. Навуковае даследаванне рэгіянальнага фальклору павінна праводзіцца з улікам картаграфічнага аналізу ўсёй сукупнасці фактаў таго ці іншага рэгіёна.

Рэгіянальны фальклор як арганічная частка агульнанароднага, або агульнаэтнічнага фальклору, фарміруецца на глебе лакальных традыцый, якія ў працэсе бытавання паралельна вар’іруюць. Агульнанародныя прыкметы фальклорнай культуры ўяўляюць сабой розныя абагульненні, універсаліі, інтэгрыруючыя якасці. Свой статус агульнанароднай яна атрымлівае толькі на рэгіянальна-лакальным узроўні. Фальклор як від мастацтва бытуе і функцыянуе непасрэдна на рэгіянальным (лакальным) узроўні. Улічваючы гэты фактар, аб’ектыўна рэгіянальную з’яву можна суаднесці з канкрэтнымі фальклорнымі творамі, якія маюць шмат варыянтаў. Менавіта фальклор асобных рэгіёнаў фарміруецца на аснове агульнафальклорных традыцый, улічваючы этнічна-характэрныя рысы. Найбольш перспектыўныя шляхі асэнсавання рэгіянальнага фальклору – правядзенне комплексных фальклорна-этнаграфічных экспедыцый з мэтай суцэльнага абследавання рэгіёна, паўторнае назіранне і фіксацыя звестак, арганізацыя тэксталагічнай і архіўнай работы, падрыхтоўка рукапісаў рэгіянальных фальклорна-этнаграфічных зборнікаў, каштоўнасць якіх бясспрэчная для адраджэння і захавання культуры. Актуальнымі ў фалькларыстыцы з’яўляюцца праблемы вывучэння рэгіянальнай спецыфікі фальклору, узаемных адносін і сувязей з агульнанароднай фальклорнай культурай, вытокаў яе рэгіянальнасці. У сучасным рэгіянальным фальклоры ў сваёй натуральнай форме ўзнаўлення працягваюць бытаваць асобныя абрады і звычаі, у якіх найбольш глыбока і ўсебакова раскрываюцца асаблівасці менталітэту беларусаў. Багацце рэгіянальна-лакальных фактаў народнай культуры стварае не толькі аб’ектыўную карціну яго стану бытавання, але і пацвярджае ўсведамленне самімі носьбітамі (выканаўцамі) ідэі яе захавання, перадачы ў спадчыну.

Яскравым узорам бытавання агульнаэтнічнага фальклору і яго ўзаемаадносін з рэгіянальнай фальклорнай традыцыяй з’яўляецца вяселле. Аб’ектыўны факт бытавання рэгіянальных асаблівасцей вясельных традыцый Беларусі дае падставы сцвярджаць, што гэта тая натуральная форма, у якой існуе агульнабеларускае вяселле. Рэгіянальныя адметнасці датычаць як у цэлым структуры вяселля беларусаў, так і асобных абрадавых момантаў песеннага суправаджэння, сістэмы міфалагічных прыкмет і павер’яў. Ва ўсіх рэгіёнах рэспублікі традыцыйнае вяселле складаецца з такіх абрадавых момантаў, як сватанне, заручыны, зборная субота, пасад, каравай, вясельнае застолле ў хаце жаніха і нявесты, паслявясельная частка.

Прывядзем прыклады рэгіянальных адметнасцей такога абрадавага этапу беларускага вяселля, як сватанне. Напрыклад, своеасаблівым сімвалам згоды на шлюб на тэрыторыі Гомельшчыны былі наступныя абрадавыя дзеянні: дзяўчына калупала ў сцяне мох паміж бярвеннямі (Жыткавіцкі раён, в. Верасніца); адразу разам разразалі два боханы хлеба – той, што прынеслі з боку жаніха, і той, што быў з боку нявесты (Хойніцкі раён, в. Пагоннае); дзяўчына рассцілала перад сватамі вышываны ёю ручнік (Жлобінскі раён, в. Малыя Казловічы); сватоў запрашалі за стол і частавалі “першай чаркай з гарэлкі жаніха” (Кармянскі раён, в. Багданавічы); маладая давала сватам ручнікі, якія сама вышывала (Акцябрскі раён, в. Лескі) і інш. Сімвалам жа дасягнення згоды на шлюб у некаторых вёсках на Магілёўшчыне з’яўлялася зламаная вярхушка каліны: маці маладой выпраўлялі “ламаць каліну” – зламаць вярхушку маладога дрэўца (часцей каліны) і аддаць яе свату. На Міншчыне ў в. Маркава Маладзечанскага раёна згоду на шлюб сімвалізаваў падарунак, у які ўваходзілі хлеб, пляшка гарэлкі, абкручаны поясам ручнік і кавалак палатна.

Як бачым, агульнабеларуская вясельная традыцыя ёсць не што іншае, як абагульненне асаблівасцей вяселля ў асобных рэгіёнах і вёсках. Паводле слушнага выказвання Б.М. Пуцілава, “фальклорная культура выступае як агульнанародная настолькі, наколькі яе змест і яе мова, склад, прынцыпы функцыянавання характарызуюцца наяўнасцю універсалій, агульных для рэгіёнаў, зон, ачагоў” [5, с. 147].

Комплекс вучэбных матэрыялаў уключае тэкст лекцыі на тэму «Регіянальныя асаблівасці вясельных традыцый», чатыры часткі практычнага дапаможніка и адрасаваны студэнтам спеціяльнасці 1- 21 05 01 «Беларуская філалогія».

У лекціі апісваюцца вясельныя традыцыі беларусаў, раскрываецца роля і значэнне гэтых традыцый у іх жыцці, вызначаюцца лакальна-рэгіянальныя асаблівасці вясельных традыцый на Гомельшчыне, а таксама міфалагічныя ўяўленні ў вясельнай абраднасці і паэзіі.

1 Аб вясельных традыцыях усходнеславянскіх народаў
Рускае вяселле, як і вясельная абраднасць беларусаў, захавала рэшткі старажытных гістарычных перыядаў і ўласцівых для іх шлюбных адносін. “Традыцыйны вясельны абрад – не толькі сямейнае свята, але і сакральная з’ява з яе рэлігійна-магічным кампанентам, і юрыдычна-бытавы акт” [6, c. 90].

Як і ў беларускім вяселлі, кожны ўдзельнік рускай вясельнай цырымоніі меў сваю пэўную ролю. Назвы вясельных чыноў шырока вар’іраваліся ў сувязі з асаблівасцямі геаграфічнай лакалізацыі розных тыпаў рускага вяселля. Даследчыкі вылучаюць наступныя геаграфічныя арэалы рускага вяселля: сярэднерускі, паўночнарускі і паўднёварускі.

Адзначым, што ва ўсходнеславянскіх народаў фіксуецца каля 411 назваў удзельнікаў вяселля. “В числе свадебных чинов были: рожники – родственники невесты; дружина, бояре – спутники жениха; боярки, подневестницы – спутницы невесты; подголосницы – поющие девушки; каравайницы – женщины, которые готовят свадебный каравай; стряпуха, куховарка – женщина, готовящая свадебное угощение; коробейники, приданки (отвозят приданое), светилки (держат свечи при венчании), вежливец, опасный, клетник – человек, который мог оградить от колдунов и проч.” [6, с. 91].

Заўважым, што ўсходнеславянскае вяселле мае па сутнасці адзіную кампазіцыю вясельнай абраднасці, якая і ў рускіх, і ў беларусаў, і ва ўкраінцаў складаецца з трох частак: гэта давясельная (“предвенечная”), уласнавясельная і паслявясельная. Калі агульная структурная схема праводзін кожнага з этапаў названых цыклаў мела тыповы характар, то асобныя іх рытуалы ў рускіх, беларусаў і ўкраінцаў мелі адметны характар.

Цікава адзначыць, што пры ўсёй уражваючай варыятыўнасці вясельных традыцый усходнеславянскіх народаў, усё ж гістарычна склаўся пэўны стэрэатып вяселля, агульнага і для рускіх, і для беларусаў, і для ўкраінцаў. Што датычыць рускай вясельнай абраднасці, то варта адзначыць два асноўныя тыпы вяселля: драма і свята. “Первый характерен прежде всего для Русского Севера, старожилов Сибири (в основе своей северных выходцев), семейских Забайкалья. Со дня сговора невеста начинала причитать, причитала и мать, подруги. На юге же России, у казаков, некоторых групп белорусов и украинцев свадьба была веселым действом. Невеста причитала на могиле родителей, пелись грустные песни, только если она оставалась сиротой” [7].

У паўночнай вясельнай абраднасці, у сваёй аснове драматычнай, важным рытуалам, якім адрозніваецца руская традыцыя ад беларускай, з’яўляецца звычай “баня”. Адбываўся ён пасля “дзявічніка” ў такіх рэгіёнах поўначы Расіі, як на Памор’і, у Архангельскай, Аланецкай, Пецярбургскай, Вяцкай, Наўгародскай, Пскоўскай, Пермскай і інш. губернях. Сутнасць рытуалу заключалася ў тым, што нявесту абавязкова вялі ў лазню, дзе мылі маладую, а потым гэтай вадой мыліся яе сяброўкі, каб “хутчэй выйсці замуж” (Ульянаўская вобласць).

Галоўнае прызначэнне гэтых абрадавых дзеянняў заключалася ў развітанні нявесты з родным домам і дзявоцтвам.

Адметным давясельным абрадавым этапам з’яўляецца “рукобитье”, сутнасць якога заключаецца ў першым наведванні бацькамі жаніха разам са сватам або свахай бацькоў нявесты. “После переломления пирога сватовья садятся за стол, начинается угощение. Во время переломления пирога невесту проводят под платком, садят у печки или у перегородки на лавку, а подруги около нее стоят или сидят”. У Яраслаўскай губерні рукабіццё суправаджалася галашэннямі, прычым іншы раз нявеста сама галасіла, а ў некаторых выпадках запрашалі з гэтай мэтай “выльницу”.

“Девишник”, як і ў беларускім вяселлі зборная субота (вянкі, дзявічнік, ёлка і інш), – складаны комплекс абрадавых дзеянняў, які ўключае такія абрадавыя дзеянні, як расплятанне касы, мыццё нявесты ў лазні, падрыхтоўка “красоты” (“воли”). У беларусаў жа падчас гэтага этапу рыхтавалі вянок для маладой. А таксама можна вылучыць такія адметныя ў рускім вяселлі рытуалы, як “знішчэнне або перадача “красоты” сяброўцы (жаніху), частаванне жаніхом удзельнікаў абраду. Даследчык А.К. Байбурын заўважыў, што апошняй прыкметай, якая звязвае нявесту з яе ранейшым статусам, з’яўляецца “девья красота”, “зняцце” якой адбывалася ў розных формах: “Красота (“воля”) могла воплощаться в некоем предметном символе. Таковыми могли быть кудель, деревце (например, ёлочка, березка), лента-косоплетка, венок, платок, повязка, веревка и др. Для центральных и северных областей России характерно использование в этой роли деревца, ленты, кудели, для Украины и южных областей – венка, повязки, гульца. Относительно редко встречается в качестве красоты веревка. В Вологодской губернии “... от двора невесты до соседнего натягивали веревочку, обвешанную разноцветными лоскутками, посередине которой висела коса изо льна. Эта веревочка называлась “девичья красота”. Она означала, что в этом доме готовится свадьба, выходит замуж девушка. Веревку обрывали во время свадьбы” [8].

Варта адзначыць, што кульмінацыйныя моманты рускай вясельнай абраднасці суадносяцца з агульнай структурнай схемай беларускага класічнага вяселля, за выключэннем асобных этапаў. Гэта абрадавыя дзеянні, якія адбываліся раніцай вясельнага дня (у доме нявесты і ў доме жаніха); сцэны доступу жаніха да нявесты, благаславенне, ад’езд да царквы, вянчанне, і “окручиванне” (нявесце рабілі жаночую прычоску і надзявалі жаночы галаўны ўбор); вясельнае (“княжий пир”) застолле, “постельные” обряды.

Паслявясельны перыяд у рускай вясельнай абраднасці, як і ў беларусаў, вылучаецца багаццем рэгіянальных назваў, разнастайнасцю сімвалічных дзеянняў, што пацвярджае яго “не застыласць”, а імкненне ў кожнай мясцовасці спецыфічна распрацоўваць агульныя ўласцівасці. Напрыклад, наведванне маладымі бацькоў нявесты мела ў розных рэгіянальных традыцыях Расіі такія назвы, як “отгостки”, “отводины”, “к теще на блинки” і інш.

Як адзначыў А.К. Байбурын, “конец свадьбы как особого состояння для всех ее участников знаменуется отводинами – совместным посещением молодыми родителей жены. Этот элемент свадьбы особенно важен для невесты, так как “достраивает” ее путь до полной схемы переходного ритуала: “туда и обратно”, но уже в новом статусе” [9].

У адрозненне ад рускага вяселля, паслявясельная частка на Гомельшчыне мае самыя розныя назвы: “гуляць разгуліны”, “гуляць банкеты” (вв. Багданавічы, Сямёнаўка Кармянскага р-на), “вадзіць цыганаў” (в. Калыбань Брагінскага р-на, вв. Маркавічы, Глыбоцкае Гомельскага р-на), “пірагі, госці” (вв. Любавічы, Хільчыцы Жыткавіцкага р-на), “хвост” (Ельскі р-н, в. Ляскавічы Петрыкаўскага р-на), “хадзіць па бяседах” (в. Савічы Брагінскага р-на, в. Радзін Хойніцкага р-на), “гуляць куру” (в. Галоўчыцы Нараўлянскага р-на), “крошкі”, “гуляць пятухі” (вв. Малевічы, Чырвоны Бераг Жлобінскага р-на), “карэнне” і “банкет”, “пята” (вв. Данілавічы, Стаўбун Веткаўскага р-на), “пярэзвы” (в. Кругавец Добрушскага р-на) “ламаць печ” (в. Кашалёў Буда-Кашалёўскага р-на), “збірацца на папялішча” (в. Дубровіца Хойніцкага, в. Васільеўка Добрушскага р-наў), “гуляць зайца” (в. Алексічы Хойніцкага р-на) і інш.

Паўднёварускае вяселле, як адзначаюць даследчыкі, набліжана да ўкраінскага. Яскравай адметнасцю гэтага тыпу з’яўляюцца адсутнасць вясельных галашэнняў, “агульны вясельны тон” [6, с. 92].

Вывучэнне рускіх фалькларыстычных крыніц адносна паўднёварускай вясельнай абраднасці дазваляе вылучыць пэўныя адметныя рысы. Вяселле ў Белгарадскай, Варонежскай, Ліпецкай і Курскай абласцях выяўляе ў цэлым падабенства абрадавых дзеянняў, песень, уяўленняў. Сватанне адбывалася ў два этапы: папярэдняе і заключнае сватанне. Што датычыць апошняга, то “после того, как согласие родителей невесты получено, сватов приглашали к столу, они переходили наконец матицу, все вместе молились Богу, после чего первым делом разрезали хлеб и давали всем по кусочку, выпивали по рюмке квасу, ставили на стол закуску” [10, с. 32]. Як адзначаюць даследчыкі, абавязковым падчас сватання ў Курскай і Варонежскай абласцях з’яўляўся рытуал “саджэння свахі на печ” у сувязі з будучай роднасцю. Асаблівасцямі вяселля ў паўднёварускіх рэгіёнах з’яўляліся мясцовыя традыцыі ўласнай падрыхтоўкі нявестай адзення для жаніха. “Пропой” – так называўся адзін з перадвясельных этапаў на поўдні Расіі, ідэнтычны гэтаму абрадаваму моманту беларускія запоіны. “Но по старинным обычаям, в отличие от современных, ни жениха и его товарищей, ни невесту и ее подруг на пропой не приглашали” [10, с. 32].

Асобнай гаворкі заслугоўвае вясельная абраднасць Сібіры, у якой адлюстраваліся элементы вяселля розных этнічных традыцый, напрыклад, у в. Максімаўка Цюкалінскага р-на, дзе кампактна пражывалі чалдоны-старажылы, украінцы, немцы і бранскія перасяленцы з Суражскага р-на, які мяжуе з Беларуссю. Што датычыць апошніх, то яны складалі пераважную большасць сярод жыхароў в. Максімаўка. Адметнасць вяселля, якую захавалі бранскія перасяленцы, – гэта другі дзень пад назвай “клад” – “ряженый, на которого надеты были вывернутые шубы, рваное тряпье, а по всем карманам и углублениям насыпаны мелкие деньги” [7].

Калі бацькі нявесты давалі дазвол на шлюб, то дазвалялі сватам пакласці хлеб. Выконваліся заручынныя песні, якія мелі тыя ж матывы, што і песні заручын у беларусаў. Цікавы звычай пад назвай “парить жениха” адбываўся напярэдадні “дзявічніка”. Сутнасць яго заключалася ў наведванні жаніха дзяўчатамі (дружкамі маладой), якія прыносілі яму і свякрусе падарункі. Трэці дзень вяселля быў вядомы пад назвай “лавки мыть”: “Мало кто из гуляк успокаивался на третий день: с утра шли к невесте – лавки мыть, – опять же требовали угощения. Потом отправлялись по дворам тех, кто гулял первые два дня, требовали с них кур и в случае отказа грозились передушить всех, кого поймают. Собранных птиц несли молодой, одну рубили на куриную лапшу и опять гуляли” [7].

Калі паўночнарускае вяселле было драматычным па сваёй агульнай скіраванасці (пераважалі галашэнні ў яго структуры), то сярэднерускі тып вяселля вызначаўся спалучэннем песень і галашэнняў, аднак выконвалася найбольшая колькасць песень.

Па сутнасці можна вылучыць такія ж тыпы і ў беларускай вясельнай абраднасці. Паводле слушнай заўвагі З.Я. Мажэйка, Т.Б. Варфаламеевай, “агульнабеларуская песенная культура праяўляе сябе ў сукупнасці мясцовых песенных традыцый пяці этнакультурных рэгіёнаў: паўночнага (Паазер’е), паўднёвага (Гомельскае і Брэсцкае Палессе), усходняга (Падняпроўе), заходняга (Панямонне), цэнтральнага (Міншчына)” [11, с. 3].

Рытуалы з вясельным хлебам характэрны для вяселля ўсходніх славян. На тэрыторыі Рускай Поўначы ён называецца “банник”, у цэнтральных і паволжскіх рэгіёнах – “курник”, на тэрыторыі Украіны і Беларусі – “каравай, калач”. Варта адзначыць, што і ў месцах акрэсленых рэгіёнаў можна вылучыць яшчэ і лакальна акрэсленыя зоны вясельнай спеўнай культуры. Матэрыялы па рускай вясельнай абраднасці даюць падставы сцвярджаць, што класічны рускі вясельны абрад – складаны комплекс, які аб’яднаў элементы вяселля розных тыпаў, характэрных для рэгіёнаў Расіі.

Па матэрыялах мінулага стагоддзя і сучасных звестках можна меркаваць, што на тэрыторыі Палесся былі распаўсюджаны тыповыя для Украіны і Беларусі формы бытавання вясельнага фальклору. “Жанравы склад традыцыйнага фальклору Палесся ў асноўным характарызуецца рысамі, агульнымі для народна-паэтычнай творчасці ўсіх усходніх славян. Але суадносіны яе жанрава-тэматычных цыклаў і відаў, функцыянальнасць, інтэнсіўнасць бытавання і развітасць асобных з іх адрозніваюцца пэўнай рэгіянальнай своеасаблівасцю або, дакладней сказаць, шматстайнасцю мясцовых выразаў” [12, с. 248].

Традыцыйная вясельная абраднасць і паэзія палешукоў па змесце і настраёвасці цесна звязаны з асноўнымі этапамі і рытуаламі вясельнага дзейства.

Як адзначыў даследчык В.І. Ялатаў, “сам вясельны абрад ва ўсіх зонах рэгіёна амаль адзін і той жа. Асабліва варта вылучыць рытуал сімвалічнага выкупу нявесты, які захаваўся паўсюдна. Вельмі ўстойлівы таксама момант збору сябровак нявесты на вячэрні дзявочнік і абрад “пасада”. І разам з тым, мы не сустрэлі вёсак з абсалютна аднолькавым сцэнарыем вясельнага абрада і рэпертуарам вясельных песень. У кожным выпадку маюцца свае мясцовыя асаблівасці ў выкананні гэтага даволі складанага рытуальнага дзейства, нюансы, якія сталі ўжо традыцыяй для дадзенай вёскі і прадугледжваюць строгую паслядоўнасць і пунктуальнасць іх выканання” [13, с. 41].

Заўважым, што па структуры вясельны абрад украінцаў мае падабенства да вяселля рускіх і беларусаў. “Як виглядав увесь весільний обряд у княжні часи, про це знаемо небогато. Ще тепер українське весілля збереглося у старовинних формах із традиційними звичаями й піснями. Можемо здогадуватися, що в давні часи ці обряди були ще болше різнорідні й мальовничі, і що більше – кожній обряд мав тоді свое реальнее значение, був зрозумілий для всіх. Із весільних установ, які тепер ще живуть у народі, лиш де які згадуються у княжні часи” [14, с. 30-31].

Асноўныя структурныя моманты ўкраінскага вясельнага абраду наступныя: “сватання”, “заручини”, “вільце”, “коровай”, “вінчання”, “весілля”, “комора”, “перезва”. Звернемся да характарыстыкі асобных абрадавых этапаў. Напрыклад, калі маладая згодна на шлюб, то “в час сватання колупае піч” (в. В. Доч Барзнянскага р-на Чарнігаўскай вобл., ад Крыўды Ганны Паўлаўны, 1931 г.н.). Свата, які быў галоўным персанажам на вяселлі, у мясцовай традыцыі называлі старастам і ён звычайна “домовляеться, плете котели”. Калі нявеста давала згоду на шлюб, то ставіла “могорич”, калі ж не згодна была, то “підносить гарбуз”.

Сватанне на тэрыторыі Украіны, як і ў беларусаў і рускіх, адбывалася ў жартаўлівай іншасказальнай форме: “Постукавши у вікно, вони просять, щоб їх пустили до хати, посилаючись на пізню годину та на сваю втому з дороги. В хаті починаеться нарада, чи впускати, чи не пускати, і, звичайно, верішують питання позитивно. Жених з дружком зостаються завше в сінях та починають розшукувати наречёну, що її мати обачно вже вислала з хати, а старости входять до хати та, після звичайного привітання, виймають з мішка хліб, цілують його та віддають господареві. Той також цілуе хліб та кладе його на стіл і питаеться старостив, хто вони такі та куді йдуть. Тоді старости починають оповідати небувалу історію, що нібы вони мисливці, гнали куницю та запримітили, шо вона сховалась у цій хаті, та що вони батають знайти її... Ім одповідають висловом недовір’я та пропонують іти соби геть по-доброму. Тоди старости проголошують, що сила на їхньому боці, бо вони в запасі мають ще двох козаків у сінях, та кличуть жениха з дружком. Ті входять і тягнуть за собою й наречену, що відповідно противиться такому насильству” [15, с. 195-196].

Як у рускіх і беларусаў, падчас сватання ва ўкраінскіх вёсках, калі дасягалася дамоўленасць аб шлюбе, то ўсіх сватоў (стараст) перавязвалі ручнікамі (“пов’язуе ними старостів церез плече”), а жаніху “затикае вишивану хустку за пояс”.

Асноўныя рытуалы ўкраінскіх заручын, якія ў адрозненне ад сватання, маюць найбольш важнае значэнне, наступныя: рытуальны дыялог паміж сватамі, перавязванне іх ручнікамі, выкуп, благаслаўленне маладых хлебам, пасад маладых (на покуці), выкананне заручынных песень, абмен падарункамі паміж бацькамі жаніха і нявесты, частаванне (калі малады застаецца ў доме маладой, то маці маладога “сцелить їм постіль, визнаючи вже цим право жениха заставатися з її дочкою”).

Напярэдадні вяселля ў хаце маладой пачынаюць рыхтаваць “вільце” або “гільце”. “Так звуть конче зелену (зимою з хвої) гілку або маленьке деревце, що його втикають у хліб та прикрашають усім, що можна мати на той час: пучечками з ріжних квітів, з грабини, калини, барвінку, рути...” [11, с. 197].

Падрыхтоўка “вільца” адбываецца ўрачыста, суправаджаецца шматлікімі рытуаламі і песнямі, мае ярка выражаны рэлігійны характар: “Гільце ставлять на кінці столу, і воно зістаеться там ціле весілля, а в гуцулів його носять скрізь перед молодими” [11, с. 197]. Адначасова з падрыхтоўкай вельца, уюць і вянкі для маладых у суправаджэнні рытуальных песень.

У рускім вяселлі, асабліва ў яе паўночным варыянце, такі вясельны момант, як “дзявочнік”, складаўся з наступных структурных элементаў: падрыхтоўка “красоты” (“воли”) – маглі быць кудзеля, дрэўца, вянок, хустка, лента. “Для цэнтральных і паўночных абласцей Расіі характэрна выкарыстанне ў гэтай ролі дрэўца, ленты, кудзелі, для Украіны і паўднёвых абласцей – вянка, павязкі, гільца” [8], расплятанне касы, мыццё нявесты ў лазні, знішчэнне або перадача “красоты” сяброўцы (“жаніху”), частаванне ўдзельнікаў абрада з боку жаніха. Падкрэслім, што ва ўкраінскім вяселлі развітанне з “калінай”, расплятанне касы адбывалася ў дзень вяселля, напярэдадні ад’езду да вянца.

Вясельны абрад украінцаў, як і беларусаў, на тэрыторыі Палесся вызначаецца тым, што адбываецца па “каравайнаму тыпу”. “Коровай – це святий хліб, що мае велике ритуальне значення та безперечно жертовний характер; його назва дуже близька до санскритського слова kravya, …латинского – саго, а всі ці слова означають м’ясо (сюди стосуються теж слова крава, корова, кров, krew тощо); ця назва натякае на те, вдо його вживають замисць тварин, яких колись приносили в жертву” [15, с. 198]. Адметнасць ва ўпрыгажэнні каравая датычыць “вырабу з цеста галубоў”.

Сам каравайны абрад, як і беларускі, уяўляе сабой комплекс рытуальных дзеянняў, звязаных з этапамі падрыхтоўкі і выпечкі-каравая. Як пацвердзілі ў вёсцы В. Доч Барзнянскага раёна Чарнігаўскай вобласці, “перед весіллем печуть коровай, всю роботу робіть щаслива жінка, щоб і ця дівчина була щасливою. Печуть багато шышок/уточок” (Запісана ад Крыўда Ганны Паўлаўны, 1931 г.н.). У мясцовай традыцыі падрыхтаванае “вельца” (галінкі вішні) ставілі ў чорны хлеб, упрыгожвалі кветкамі, лентамі. “Коровай і вільце стоять перед молодими. Потім віткі й з квітамі (вільце) роздають гостям, дітям, вмісті з короваем” (в. В. Доч Барзнянскага раёна Чарнігаўскай вобласці).

Адным з рытуалаў, які адбываўся напярэдадні вяселля, з’яўляўся рытуал расплятання касы. Калі ў рускай вясельнай абраднасці звычайна касу распляталі родзічы нявесты і яе сяброўкі, іншы раз (у Арлоўскай і Пскоўскай губернях) выконваў гэты рытуал жаніх, то на тэрыторыі Украіны гэтае дзеянне выконваў “дружок” маладога, а сяброўкі “змазвалі валасы маслам” [8]. Захаваліся звесткі, што на Валыншчыне бытаваў звычай “адразання” часткі касы нявесты жаніхом: жаніх павінен быў адным ударам сякеры адсекчы канец касы, прыбіты цвіком да сцяны. У іншых раёнах Украіны практыкавалася сімвалічнае адразанне касы: дружка клаў касу на палку, а стараста тройчы праводзіў нажом па ёй.

Адметнасць беларускага абраду расплятання касы звязана з “падсмальваннем валасоў”, а таксама з тым, што сімвалічныя дзеянні з касой адбываліся, калі маладая сядзела на пасадзе. Даследчыкі М.В. Доўнар-Запольскі і Н.М. Нікольскі супастаўлялі пасад жаніха з абрадамі ініцыяцыі, а пасад нявесты звязвалі з ідэяй пладавітасці, увасабленнем якой з’яўляліся дзяжа і зерне.

Каравай з’яўляецца шматзнакавым сімвалам. Даследчыкі А.А. Патабня, М.Ф. Сумцоў, Н.М. Нікольскі і інш. выявілі такія значэнні каравая, як яго сувязь з ідэяй урадлівасці, дастатку, багацця; выкарыстанне ў якасці ахвяры, увасабленне шчасця і долі, сувязь з вобразамі жаніха і нявесты, сонца і месяца, з канцэпцыяй сусветнага дрэва.

Актуалізацыя значэння каравая як сімвала долі звязана з яго падзелам і каравайнымі пажаданнямі. Калі вянок (“красота”) – сімвал дзявоцтва, волі, то каравай – сімвал новай долі. “Сіметрычна таму, як на першым этапе вяселля “девья красота” дзеліцца паміж сяброўкамі (прадстаўніцамі малодшай групы), то на другім этапе каравай дзеліцца паміж прадстаўнікамі старэйшай групы, у якую ўваходзяць і маладыя. Узоры каравайных пажаданняў, запісаных на Чарнігаўшчыне, блізкія да рускіх і беларускіх тэкстаў:

“Дарую троячку, щоб купили конячку, // да не ту конячку, що пасеться, // а що “жигулями” заветься”; “Дарую вінок цібулі, щоб молода свекрусі не давала дулі”; “Дарую рядно сіна, щоб молода верхи на молодого сіла” і інш.

Адметнасцю ўкраінскага вяселля з’яўляюцца тэатралізаваныя гульнёвыя дзеянні:

- глиною замазують висна;

- матер молодої катають на возку, вона частуе всіх горілкою;

- підкідають у гору кума, куму, родичів;

- куль молотять (солому);

- курятникі несуть молодий курку, йдуть з пустою корзиною у квітах. Іх обшукують, не пускають. Як шо комусь таемно удасться пронесті курку і кинути під піч, то ця курка буде молода (Запісана ў в. В. Доч Барзнянскага раёна Чарнігаўскай вобласці ад Крыўда Ганны Паўлаўны, 1931 г.н.).

Калі маладую забірае малады, то каля варот раскладаюць агонь, праз які павінны пераехаць маладыя. На Чарнігаўшчыне ў вёсцы В. Доч Баразнянскага раёна “молода встае на возі і розбівае аб землю стакан з зерном”. Як і ў беларусаў і рускіх, поезд маладых сустракае ў сябе на падвор’і маці маладога з хлебам і соллю. У класічным украінскім вяселлі гэты структурны абрадавы момант вядомы пад назвай “комора”.

Заключным акордам украінскага вяселля з’яўляецца “перезва”: “У дійності перезва почінаеться вже з посольства до матері молодої з повідомленням про щасливий вислід шлюбної ночі” [15, с. 208].

Звесткі пра ўкраінскі вясельны абрад яскрава дэманструюць два яго накірункі: гісторыка-драматычны і рэлігійны. Першы накірунак выражаецца ў такіх рытуалах, як “зборы до походу, феодальні відносини, сутички з родам молодої тоўо, а дали, не маючи змоги захопити молоду силою, – мирові пересправи, що кінчаються згодою – викупом молодої; потім знову йдуть насільницькі вчинки: грабіж пасагу, відвезения молодої з особливим підкресленіям її чужоплеменного походження у формі обовязкового мовчання тощо” [15, с. 209].

Рэлігійнымі кампанентамі вясельнага абраду з’яўляюцца “співи, прикрашания гільця, вживання вінків та особливо печення короваю з молитовним звертанням до сонця, мисяця та до зірок тощо” [15, с. 209].



  1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка