В. П. Рагойша беларускае вершаванне




старонка4/13
Дата канвертавання14.03.2016
Памер2.59 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

С В А Б О Д Н Ы В Е Р Ш (В Е Р Л І Б Р)
Даволі шырокае бытаванне з пачатку ХХ ст. танічнай сістэмы вершавання ва ўсіх яе формах (АС, Дк, Тк, Акц) зрабіла магчымым і арганічным прышчапленне на дрэве беларускай паэзіі новага для яе гатунку – свабоднага верша (Св), або верлібра. Узнікшы ў ХІХ ст. у заходнееўрапейскай паэзіі, верлібр пашырыўся па ўсіх літаратурах свету, у асобных нацыянальных паэзіях заняў пануючае месца сярод сістэм вершавання. Яго варта разглядаць нават не як від верша, а як вершаваную сістэму. Першыя беларускія верлібры напісаў М. Багдановіч. Св зараз карыстаюцца ў большай ці меншай ступені многія беларускія паэты. Што датычыць Максіма Танка, то ў сваёй творчасці ён карыстаўся Св надзвычай часта, ледзь не ў той ступені, як і традыцыйным сілаба-танічным.

Св узнік у выглядзе бязрыфменнага, астрафічнага (нестрафічнага) верша, рытм якога засноўваецца на чаргаванні якіх-небудзь дапаможных рытмастваральных кампанентаў (міжрадковых паўз, аднатыпных сінтаксічных канструкцый, аднолькавых слоў ці іх граматычных формаў, адных і тых жа радкоў і г. д.). Сёння ўжо можна з пэўнасцю сцвярджаць, што Св – не выпадковая з’ява ў гісторыі нашай літаратуры, не часовая мода. Ён – заканамернасць літаратурнага працэсу нашага часу, часу шырокіх міжлітаратурных кантактаў, адзін з вынікаў эвалюцыі верша як пэўнай моўна-эстэтычнай сістэмы. У чым жа заключаецца гэта эвалюцыя?

Мабыць, у адзін час з усталяваннем вядомых канонаў сілаба-тонікі (аднатыпнасць рытмічнага малюнка ў вершаваных радках, наяўнасць рыфмы і інш.) пачалося іх сістэматычнае парушэнне. Жывая плынь мовы, размоўная інтанацыя пачалі часта “размагнічваць” традыцыйны каркас метра. Байкі, а таксама паасобныя драматычныя творы ўзнялі на вышыню вольны верш. Усё часцей і часцей у працах па паэтыцы пачалі ўжывацца паняцці “пірыхій” і “спандэй”, якія выяўлялі недастатковасць альбо перанасычанасць метрычных націскаў у двухскладовых памерах. Рытмічны “кругазварот” завяршыўся творчасцю У. Маякоўскага: спрадвечная для ўсходнеславянскай паэзіі тоніка знайшла ў яго творчасці сваё арганічнае выяўленне і далейшае развіццё. Пэўную эвалюцыю перажыла і рыфма. Таксама як у даўняй паэзіі яна была зусім не абавязковай (паэзія старажытнай Элады і Рыма, рускія быліны, шматлікія беларускія народныя песні, у асноўным абрадавыя), класічная паэзія XVIII–XIX ст. у пераважнай большасці не магла без яе абысціся. Але ўжо А. Пушкін, які ў маладосці іранізаваў над белымі вершамі В. Жукоўскага, у свае сталыя гады прарочыў вялікую будучыню вершу нерыфмаванаму. Сам жа ён выдатна выявіў не абы-якія магчымасці гэтага віду верша ў паасобных творах пераважна апошніх гадоў жыцця (“Вновь я посетил”, маналогі і дыялогі “Бориса Годунова”, пачатак “Сказки про медведиху”, “Песни западных славян” і інш.). Гэтым самым было пацверджана яшчэ раз права паэзіі на верш нерыфмаваны.



Св, як мы ведаем, добраахвотна адмаўляецца і ад традыцыйнага рытму, і ад рыфмы – гэтых магутных сродкаў эмацыянальнай арганізацыі вершаванай мовы. Аднак, адмаўляючыся тады-сяды ад рыфмы, ад строга вытрыманых “класічных” ямбаў, харэяў, дактыляў і г. д., ці не адмаўляліся тым самым некаторыя паэты ад саміх асноў паэзіі? Мы ж ведаем: паэзія без эмоцый, без пачуцця – гэта ўжо не паэзія. Разам з тым мы не можам сказаць, што Св не выклікае належных эмоцый, не прыносіць нам пэўнага эстэтычнага задавальнення. У такім разе дзе знаходзяцца новыя мажлівасці дадатковага эмацыянальнага выпраменьвання, якія ў традыцыйным вершы належалі рытму, метру, рыфме? Што іх, умоўна кажучы, кампенсуе?

На гэтыя пытанні нельга адказаць без высвятлення прыроды эмоцый. Сучасная эстэтыка, грунтуючыся на навейшым вопыце псіхалогіі, істотна папраўляе думку аб тым, што эмоцыя, эмацыянальны ўплыў – гэта быццам бы мэта мастацтва, яго прызначэнне ў грамадскім жыцці. Эмоцыя – гэта толькі беспамылковы паказчык эфектыўнасці ўздзеяння мастацкага твора, у той час як у аснове мастацтва ляжыць інфармацыя, але, як піша рускі псіхолаг П. Сіманаў, “інфармацыя аб спецыфічным прадмеце, якая таму перадаецца спецыфічнымі сродкамі”. У чалавека заўсёды ёсць патрэба пазнаць, удакладніць свой ідэал прыгожага, дасканалага. Разам з тым кожны чытач (глядач, слухач) мае пэўны эстэтычны вопыт, на аснове якога ўжо загадзя складваецца ўяўленне пра будучую “інфармацыю”. І вось “няўзгодненасць паміж чаканым і рэальна атрыманым рашучым чынам вядзе да ўзнікнення эмоцыі” (П. Сіманаў). Гэта рэальна атрыманае павінна заўсёды імкнуцца быць большым за чаканае. Толькі ў такім выпадку мастацкі твор выкліча станоўчыя эмоцыі, прынясе эстэтычную асалоду.

Прыхільнікі “музычнага” верша бачаць звычайна толькі адзін са спосабаў узнікнення эмоцый – праз мелодыку радка. Прычым гэты самы непасрэдны, “музычны” спосаб часам вылучаецца як адзіна магчымы. Адмаўленне традыцыйнай сілаба-тонікі ў Св успрымаецца як поўная страта эмацыянальнага ўздзеяння твора. На самай жа справе спецыфіка паэтычнай эмоцыі, відаць, ляжыць не столькі ў мелодыцы радка, колькі ў прыродзе паэтычнага вобраза. Якраз вобраз, гэты надзвычай тонкі інструмент пазнання рэчаіснасці, заключае ў сабе навізну і багацце “інфармацыі”, неабходнай для задавальнення эстэтычных патрэб чалавека. Вось чаму меў рацыю У. Маякоўскі, сказаўшы, што ўся паэзія – “язда ў невядомае”.

Заўважана, што ў Св шырока ўжываецца т. зв. умоўна-асацыятыўная вобразнасць. У аснове вобраза ўмоўна-асацыятыўнага ляжыць супастаўленне паняццяў канкрэтных і абстрактных (Максім Танк: “іду над бяздоннем свайго сэрца”, “зораў сяўба расой ападае на песню”, “разгортваю папялішча песень”). Абстрактнае ў такім вобразе ёсць пастолькі, паколькі само нараджэнне ўмоўна-асацыятыўнай вобразнасці звязана з вялікім пашырэннем у паэзіі, як і ў мысленні наогул, абстрактнага элемента, думкі. Аднак, падначальваючыся агульнаму закону паэтычнага выяўлення зместу, абстрактнае павінна выяўляцца ў канкрэтным і праз канкрэтнае, інакш яно рызыкуе ператварыцца ў “голы” сэнс, што для паэзіі зусім непрымальна. Умоўна-асацыятыўная вобразнасць, узнаўляючы глыбока ўнутраныя, змястоўныя сувязі паміж прадметамі і з’явамі рэчаіснасці, патрабуе пэўных намаганняў лагічнага мыслення. Менавіта таму яна асабліва характэрная для лірыкі філасофскай і медытатыўнай. У творчасці многіх паэтаў можна, бадай, беспамылкова ўбачыць сузалежнасць працэсаў нараджэння вобраза ўмоўна-асацыятыўнага і пашырэння інтэлектуальнага пачатку творчасці, станаўлення жанру філасофскай лірыкі. Вобраз умоўна-асацыятыўны, у якім наладжваюцца сувязі паміж паняццямі надзвычай аддаленымі, нават неспадзяванымі і несупастаўляльнымі (з пункту гледжання вобразнасці канкрэтна-пачуццёвай), вобраз, дзе асабліва моцна адчуваецца гэта “невядомае”, мае, відавочна, найбольш шанцаў для няўзгодненасці “паміж чаканым і рэальна атрыманым”, г. зн. для нараджэння эмоцыі. Такі вобраз пры ўспрыняцці яго чытачом апелюе не толькі да адчуванняў, пачуццяў чалавека, але і да магчымасцей лагічнага (хоць тут і мастацкая логіка) мыслення. Можна сказаць больш: эмоцыя тут з’яўляецца як вынік нечаканага, аднак па-мастацку апраўданага супастаўлення з’яў рэчаіснасці.

Калі прыняць да ведама так званую інфармацыйную тэорыю эмоцый, то стане зусім зразумелым імкненне даволі значнай часткі паэтаў да падтэкставасці, з аднаго боку, і да наўмыснай “аголенасці”, празаізацыі радка – з другога. Як першае, так і другое зноў жа заўважаецца пераважна ў прыхільнікаў верша свабоднага, прычым з’яўляецца іх неад’емнай стылявой рысай. Падтэкставасць штурхае чытача да ўласнага ўразумення сэнсу твора, да “садумання” чытача з паэтам, што з’яўляецца адной з важнейшых якасцей сучаснай “роздумнай” паэзіі. Само сабой зразумела, твор павінен быць глыбокім сваёй думкаю, закранаць найактуальнейшыя праблемы сучаснасці. Толькі ў такім выпадку гэтае “садуманне” будзе мэтазгодным, а пэўныя духоўныя выдаткі чытача кампенсуюцца бурнай “эмацыянальнай рэакцыяй” – узнікне і суперажыванне.

Празаізацыя радка мае прычыну крыху іншага парадку. Многія сучасныя паэты прыходзяць да высновы, што канкрэтны, праўдзівы факт ужо сам па сабе, без дадатковага, метафарычнага “ўзмацнення”, можа выкрасаць іскру эмоцыі. Побач з даверам да факта ў паэзіі адчуваецца і давер да звычайнага, “будзёнага” слова. Вобразнасць яе значна папоўнілася так званымі тропамі аб’ёмнага напаўнення (лексіка сацыяльная, палітычная, філасофская). Такія “нявобразныя” словы-вобразы арганічна ўваходзяць у поле эмацыянальнага напружання твора, “працуюць” на яго галоўную думку. Гэта “мясцовая” вобразатворчая тэндэнцыя, абумоўленая патрэбамі часу, супадае з імкненнем усёй сусветнай паэзіі амаладзіць слова, надаць яму ранейшую, перашапачатковую вагу, страчаную ў выніку дэвальвацыі шматлікіх паняццяў. Польская паэтэса А. Каменьска на пытанне часопіса “Иностранная литература”, што здаецца ёй найбольш важным у пошуках, якія ідуць у паэзіі, адказала: “У нашай сучаснай паэзіі, асабліва пасля Другой сусветнай вайны, некаторыя паэты сталі пісаць простай мовай, сталі карыстацца мовай прозы менавіта для таго, каб зноў назваць рэчы сваімі імёнамі”. Такое “амалоджанае” слова, якому вернуты давер, успрымаецца як радасная неспадзяванка, становіцца на мяжы “чаканага і рэальна атрыманага” – выклікае эмоцыю. “Проза” робіцца паэзіяй.

Такім чынам, у гісторыі і айчыннай, і сусветнай паэзіі можна бачыць дзве выразныя тэндэнцыі. У галіне рытмікі – усё большае рытмічнае разняволенне верша, пакарэнне інтанацыяй, якая абумоўліваецца канкрэтным зместам твора, метрычных і, урэшце, рытмічных яго межаў; у галіне вобразнасці – узмацненне аналітычнай, пазнавальнай ролі мастацкага вобраза, яго сэнсавай ёмістасці, што звязана з агульным павелічэннем ролі думкі, лагічнага мыслення ў самім працэсе паэтычнага асэнсавання рэчаіснасці. Відавочна, свабодны верш і ўзнік на скрыжаванні гэтых дзвюх тэндэнцый як мастацкая форма, якая найбольш арганічна можа выявіць адначасова кожную з іх.

Апрача вобразнай спецыфікі, сучасны Св мае яшчэ, прынамсі, дзве спецыфічныя рысы: ідэйна-тэматычную і інтанацыйна-сінтаксічную. Што да першай з іх, то лёгка заўважыць, што свабодны верш – гэта пераважна верш-развага, верш-роздум. Менавіта таму, відаць, асноўная галіна яго бытавання – лірыка медытатыўная, філасофская. Прычым філасофская не як жанр, а як тэндэнцыя да філасофскага асэнсавання пэўнай падзеі альбо з’явы, якога б парадку – інтымнага або грамадскага – яна ні была. Магчыма, няўдача некаторых паэтаў, якія спрабуюць пісаць Св, асабліва паэтаў маладых, абумоўлена характарам іх светабачання. Добра вядома, што маладая паэзія – пераважна паэзія ўражанняў, а не паэзія роздуму. Цікава, што асобныя паэты пачынаюць звяртацца да свабоднага верша не ў першай, а ў другой, трэцяй, чацвёртай кніжцы – па меры таго, як у іх творчасці ўсё больш паглыбляецца роздум над жыццём.



Св можа даць яскравыя прыклады непасрэднай абумоўленасці будовы твора паступовым разгортваннем яго паэтычнай думкі. Пры гэтым асноўную ролю тут адыгрывае інтанацыя. Таму Св часам і называюць інтанацыйным. Інтанацыя ў ім выступае ў поўнай згодзе з сінтаксісам, які яна поўнасцю падпарадкоўвае сабе і ў якім знаходзіць належную падтрымку. Менавіта таму, гаворачы пра кампазіцыю Св, трэба перш за ўсё мець на ўвазе яго інтанацыйна-сінтаксічную структуру. Калісьці В. Жырмунскі ўпершыню звярнуў увагу на вялікую ролю, якую адыгрывае сінтаксіс у Св. “Мастацкае ўпарадкаванне сінтаксічных радоў і звязанае з ім, у большай альбо меншай ступені, заканамернае размяшчэнне націскаў, – пісаў вядомы даследчык верша, – замяняе сабой тую строгую метрычную схему, да якой мы прывыклі ў страфічнай лірыцы”. Пазней Л. Цімафееў выказаўся яшчэ больш катэгарычна. Правільна звярнуўшы ўвагу на аднародную інтанацыйна-сінтаксічную пабудову радкоў Св, ён прыйшоў да высновы, што “гэтая паўтаральная інтанацыя, якая выражана ў падобнай сінтаксічнай будове фразы, і вызначае своеасаблівы рытм верша…”.

Упершыню Св у беларускай паэзіі з’явіўся дзякуючы М. Багдановічу (“Я хацеў бы спаткацца з Вамі на вуліцы…”, 1915). Другое дыханне яму надаў Максім Танк. Услед за ім, а то і побач з ім да Св звяртаюцца ці звярталіся П. Панчанка, С. Дзяргай, А. Лойка, М. Кусянкоў, А. Марціновіч, А. Наўроцкі, М. Рудкоўскі, У. Арлоў, Р. Барадулін, А. Вярцінскі, Я. Сіпакоў і інш. Такім чынам, на працягу ХХ ст. у беларускай паэзіі склаўся Св як новая, яшчэ адна, сістэма вершавання.



* * *

Падагулім нашы назіранні над развіццём розных сістэм вершавання на працягу шасцісотгадовага існавання беларускай пісьмовай паэзіі. У XVI ст. (час узнікнення беларускай пісьмовай паэзіі) панаваў танічны народны верш у дзвюх яго разнавіднасцях – народна-песеннай і рэчытатыўнай. Сустракаўся таксама і антычны (метрычны) верш -- у творчасці беларускіх паэтаў-лаціністаў. З таго ж XVI ст. вядзе сваю радаслоўную і беларуская сілабіка, на якую аказвалі ўздзеянне як метрычны, так і народны танічны верш. З канца XVIII ст. на аснове сілабічнага і народнага танічнага верша пад уздзеяннем рускай паэзіі пачынае ўзнікаць беларуская сілаба-тоніка, якая неўзабаве (канец XIX ст.) поўнасцю выцясняе сілабіку. Пачынаючы з сярэдзіны XIX ст. да сілаба-танічнай сістэмы вершавання паступова далучаецца літаратурны танічны верш ва ўсіх сваіх формах (акцэнтна-складовы, дольнік, тактавік, акцэнтны), а з пачатку ХХ ст. — свабодны верш (верлібр). З такім рытмічным арсеналам беларуская паэзія ўвайшла ў ХХІ стагоддзе – стагоддзе новых мастацкіх пошукаў, у тым ліку і ў галіне рытмічнай выразнасці паэтычнага слова.


Пытанні і заданні для самаправеркі

1. Дайце азначэнне Св. Раскажыце пра яго месца і ролю ў беларускай паэзіі. 2. Што “кампенсуе” ў Св своеасаблівую рытмічную “недастатковасць”? 3. Раскрыйце механізм узнікнення эмоцый, у тым ліку -- паэтычных. 4. Як вы разумееце два тыпы паэтычнай вобразнасці -- канкрэтна-пачуццёвую і ўмоўна-асацыятыўную? Чаму Св шырока карыстаецца менавіта другім тыпам вобразнасці? 5. Падтэкставасць, з аднаго боку, і празаізацыя радка, з другога -- прыналежнасць Св. Чым гэта выклікана? 6. У чым заключаецца ідэйна-тэматычная і інтанацыйна-сінтаксічная своеасаблівасць Св? 7. Пералічыце ў храналагічнай паслядоўнасці гісторыю развіцця сістэм вершавання ў беларускай паэзіі за апошнія шэсцьсот гадоў яе пісьмовага існавання.



ШЛЯХАМІ БЕЛАРУСКАГА ВЕРША

ВІНЦЭНТ ДУНІН-МАРЦІНКЕВІЧ

І ЯГО ПОШУКІ “БЕЛАРУСКАГА ВЕРША”
Умеў ён прынадна настроіць

Тон ёмкі ў дудзе-самагудзе,

Што нам і цяпер яна грае,

І вечна канца ёй не будзе.

Янка Купала.

Памяці Вінцука Марцінкевіча. 1910 г.




ЗГАДВАЕМ УДЗЯЧНА І САРДЭЧНА
2008-мы год ЮНЕСКА аб’яўляла годам Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. Значыць, веліч класіка нумар адзін новай беларускай літаратуры прызнана на сусветным узроўні. Як веліч некаторых іншых выдатнейшых пісьменнікаў розных краін і народаў, “круглыя” юбілеі якіх святкаваліся па рашэннях таго ж ЮНЕСКА. І святкаваліся не толькі ў дзень, калі яны нарадзіліся, але цэлы год.

Калісьці ў некралогу, надрукаваным праз некаторы час пасля смерці Дуніна-Марцінкевіча ў пецярбургскім польскамоўным часопісе “Kraj” (1885, № 10), прароча пісалася: “Удзячна і сардэчна згадаюць яго некалі – калі пасталеюць – наступныя беларускія пакаленні”. У канцы ХІХ ст. і асабліва на пачатку ХХ ст. сталенне беларускай нацыі праходзіла вельмі хутка. І варта было хоць трошкі пасвятлець на палітычным небакраі Беларусі (маю на ўвазе рэвалюцыйныя падзеі 1905--1907 гг. і царскі маніфест аб “дараванні” народу некаторых свабод, у тым ліку -- свабоды друку на нацыянальных мовах), як асобу і творчасць Дуніна-Марцінкевіча пачалі ўздымаць на належную, заслужаную вышыню. Так, ужо ў 1910 г. невялікая кагорта беларусаў-адраджэнцаў годна адзначыла 25-ю гадавіну з дня смерці пісьменніка. Адзіная тады на ўвесь “Северо-Западный край” віленская беларускамоўная газета “Наша Ніва” зрабіла, што магла: прысвяціла аўтару неўміручай “Пінскай шляхты” асобны нумар (№ 48). Побач з артыкуламі Р. Зямкевіча “Вінцук Дунін-Марцінкевіч, яго жыццё і літаратурнае значэнне”, Альгерда Бульбы “Грамадзянскае становішча В. Дуніна-Марцінкевіча”, Ядвігіна Ш. “В. Дунін-Марцінкевіч у практычным жыцці”, вялікім вершам Янкі Купалы “Памяці Вінцука Марцінкевіча” быў змешчаны рэдакцыйны матэрыял. Перадавы артыкул, як сказалі б мы сёння. Хочацца прывесці вытрымку з яго, балазе думкі, выказаныя ў артыкуле, застаюцца актуальныя і цяпер: “Усе культурныя нацыі вельмі шануюць памяць найбольш заслужаных сыноў сваіх і ў гадаўшчыну іх ураджэння, смерці і т. п. успамінаюць іх заслугі. Такія нацыянальныя памінкі маюць вялікую вагу: асвячаюць перад народам жыццё і працу лепшых грамадзян, яны паказваюць моц і сілу ўсяе нацыі, каторая такіх сыноў узгадавала, развіваюць у народзе паважанне да сябе самога, будзяць нацыянальную свядомасць, а разам з гэтым заахвочваюць кожнага да працы для грамадзянства, даводзячы жывым прыкладам, што раней ці пазней родны край ацэніць тую працу павэдлуг справядлівасці”.

Нейкіх сто гадоў – для гісторыі адно імгненне! – прайшло з тае акцыі беларускіх адраджэнцаў. Але як далёка пайшла, кажучы іх выразам, “беларуская справа”! На пачатку мінулага стагоддзя трэба было “развіваць у народзе паважанне да сябе самога”, трэба было заклікаць “маладую Беларусь”, як тое рабіў Янка Купала, займаць “свой пачэсны пасад між народамі”. Не скажу, што гэтыя праблемы не стаяць перад намі і сёння, паколькі нацыянальная свядомасць і гістарычная памяць не перадаюцца генетычна, а прышчэпліваюцца кожнаму пакаленню асобна мэтаскіраваным патрыятычным выхаваннем – у сям’і, школе, грамадскай супольнасці. Аднак цяпер, на пачатку ХХІ ст., мы ўсе выразна ўсведамляем сябе беларусамі, а не нейкімі “тутэйшымі”, маем сваю дзяржаву, незалежнасць якой гарантавана Канстытуцыяй і ўспрымаецца як самая вялікая нацыянальная каштоўнасць. Беларусь заняла “свой пачэсны пасад між народамі”. І неацэнная заслуга ў гэтым – тых неафітаў у справе нацыянальнага адраджэння, у сузор’і якіх зоркай першай велічыні ззяе подзвіг Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча.

Я ўжыў слова “подзвіг”. Сапраўды, у часы Дуніна-Марцінкевіча, асабліва ў першай палове ХІХ ст., калі ў Расійскай імперыі яшчэ панавала сярэдневяковае прыгоннае права, калі да неймавернага сацыяльнага ўціску дадаваўся нацыянальны, калі некалькі стагоддзяў паланізацыі беларускага насельніцтва змянілася (пасля трох падзелаў Рэчы Паспалітай у канцы ХVІІІ ст. і далучэння беларускіх зямель да Расіі) не менш гвалтоўнай яго русіфікацыяй, адкрыта ў друку заявіць, што селянін такі ж чалавек, як пан або царскі чыноўнік, а яго мова такая ж людская, як польская або руская, што “нямаш зямелькі, як Беларусь радзона!” – на гэта ўсё патрэбна была не толькі прадбачлівасць, але і вялікая мужнасць. Гэта было смелым учынкам, подзвігам. Бо толькі за пісанне, друкаванне на “простай” беларускай мове чалавеку пагражала ў лепшым выпадку насмешка ад незычліўцаў ці нават некаторых сяброў, у горшым – Сібір. Літаратурная творчасць на ёй афіцыйна кваліфікавалася як “польская інтрыга”, як жаданне, “кроме “малорусской”, создать еще “белорусскую” литературу и таким образом ослабить литературное и национальное единство, а вследствие этого и политическое могущество русского народа”. З другога боку, і большасць тагачасных нацыяналістычна настроеных польскіх дзеячаў культуры, апалагетаў узнаўлення Рэчы Паспалітай у межах 1772 г., не вітала выкарыстанне ў мастацкай творчасці беларускай мовы. Яны лічылі яе толькі польскай “гварай” (гаворкай), а беларускія землі – адно “крэсамі ўсходнімі” этнічнай Польшчы. “Хіба можна гэтую мову прыстасаваць да ўсіх намаганняў думкі і стылю і ўдасканаліць да ўзроўню самастойнай мовы?” – рытарычны пытаўся адзін з іх у варшаўскім друку.

Праўда, на шчасце, і тады былі разумныя і прадбачлівыя людзі – як у польскім, так і ў рускім асяроддзі, якія разумелі і падтрымлівалі працу Дуніна-Марцінкевіча. Так, яго імкненне пісаць па-беларуску горача вітаў у польскім друку наш зямляк, аўтарытэтны літаратар Уладзіслаў Сыракомля. З другога боку, пецярбургскі часопіс “Сын Отечества” (1856, № 52) таксама выказаўся недвухсэнсоўна пра аўтара “Гапона”: “Творы яго складаюць пачатак калі не наогул новага пісьменства беларускага… дык, у кожным разе, новай пісьмовай літаратуры, якой мы і зычым гэткага ж шчаслівага працягу, якім быў шчаслівы пачатак”.

У сваім вершы “Памяці Вінцука Марцінкевіча” Янка Купала, выяўляючы духоўную сувязь паміж Дуніным-Марцінкевічам і беларускімі адраджэнцамі пачатку ХХ ст. (дый увогуле паміж пісьменнікам і ўсімі беларусамі, у тым ліку і намі), пісаў:

Шмат лет не ручыла нам доля.

Крывымі вяла пуцінамі,

Не маючы ласкі і жалю

Над нашай старонкай, над намі.


Хто мы – адбірала нам памяць,

Чужыншчынай ціснула грудзі.

Не раз падцікалася з думкай,

Што мы ўжо – не мы і не людзі…


Нябожчык Вінцук Марцінкевіч

Не сцерпіў такой нашай мукі, --

Паслухаўшы сэрца, бярэ ён

Дуду беларускую ў рукі…


Як стораж, стаў смела на варце

Радзімых запушчаных гоняў,

Стаў сеяць па-свойску ўсё тое,

Што мы далей сеем сягоння.


А кемкую меў ён натуру, --

Спанатрыў, дзе праўду шукаці,

У тахт беларусавай думцы

Патрапіў запеці, зайграці [5, 134--135]1.


Для пісьменніка выказаць правільную думку, прычым “у тахт беларусавай думцы”, тым больш выказаць своечасова – вельмі важна. Ды, бадай, не самае галоўнае. Галоўнае – па-мастацку, на высокім эстэтычным узроўні выявіць, увасобіць тую думку ў слове. І на гэта таксама звярнуў увагу Янка Купала, кажучы пра Беларускага Дудара:
Калі засмяецца, бывала,

То хоць за бакі ты бярыся;

Калі ж і разжаліцца сумам,

Дык хоць ты з слязою жаніся [5, 135].


Да гонару Янкі Купалы, у ацэнцы творчага даробку Дуніна-Марцінкевіча ён аказаўся больш аб’ектыўны і прадбачлівы, чым, скажам, М. Багдановіч, які нават праз чатыры гады пасля паэтычнага купалаўскага выказвання, у 1914 г., сцвярджаў: “…Заслуга Марцінкевіча перад беларускай літаратурай ляжыць усё ж не ў галіне мастацкіх дасягненняў, а ў галіне чыста гістарычнай”. Тут мы з Багдановічам як з гісторыкам літаратуры катэгарычна не згодзімся. Думаю, аднак, аўтар “Вянка” не выказаўся б так катэгарычна, каб ведаў самыя значныя мастацкія творы пісьменніка. Знакамітыя камедыі Дуніна-Марцінкевіча “Пінская шляхта” і “Залёты” змаглі ўбачыць свет толькі ў 1918 г., калі Багдановіча ўжо не было ў жывых. А вершаваная аповесць “Травіца брат-сястрыца”, быліцы “Злая жонка” і “Халімон на каранацыі” – яшчэ пазней, ажно пасля Вялікай Айчыннай вайны...

Няведаннем асноўных марцінкевічаўскіх твораў абумоўлена, відавочна, і меркаванне Ф. Багушэвіча, выказанае ім у прадмове да “Смыка Беларускага” (1894): маўляў, кніжкі “якогась пана Марцінкевіча… як бы смеючыся з нашага брата (г. зн. з селяніна. – В. Р.) пісаны”. Сапраўды, некаторымі сваімі раннімі творамі пісьменнік, кажучы яго словамі, імкнуўся, з аднаго боку, сялян “заахвоціць… да асветы і паправіць маральна”, з другога боку -- адукаваць паноў, паказаць ім, што вясковы люд – “гэта дзеці адной маткі, што гэта пакрыўджаныя браты і хрысціяне, якія маюць права на веды, як на нябесны хлеб” (з яго допісу ў рэдакцыю варшаўскай “Gazety Polskiej” у 1861 г.). І што, гэта насмешка? В. Дунін-Марцінкевіч ніколі не смяяўся з селяніна. Больш таго, ён выдатна бачыў сацыяльную няроўнасць, усім сэрцам ненавідзеў прыгоннае права. Часам гэтую нянавісць яму ўдавалася праціснуць скрозь цэнзурнае “вушка” нават у друку. Яшчэ ў “Сялянцы”, першым з твораў, які дайшоў да нас цалкам, вуснамі селяніна Ціта заявіў: “Кажуць, што мужык хіцёр, ураг сваім панам і іх абмануе. Як жа нам быць шчырымі, калі яны з-пад ногця кроў нам высысаюць і, як з гадам, з мужыком абыходзяцца. А мы ж такі апошніх сіл дабываем, штоб на іх прыхаці зарабіць”. Якая ўжо тут насмешка з селяніна! Нельга не пагадзіцца з выказваннем таго ж Р. Зямкеваіча, што пісьменнік “ужыўся ў душу простага селяніна, зразумеў яго думкі, яго гора, яго тайныя душэўныя жаданні, палюбіў яго горача і ўвесь свой літаратурны талент пасвяціў падняццю яго да лепшага, людскага жыцця, каб цёмны, загнаны, забіты беларус мог свабодна аджыць і развівацца ў лепшай долі”.

Трэба, разам з тым, не забываць і тое, што мы ведаем не ўсю, а толькі невялікую частку творчасці паэта і драматурга. Беларускі пісьменнік Ядвігін Ш., які вучыўся ў нелегальнай школцы для ваколічнай шляхты, якую ў 1870-я гг. арганізаваў Дунін-Марцінкевіч у сваім маёнтку Люцінка (недалёка ад Валожына) і якая ўрэшце была выкрыта царскімі агентамі і зачынена, прыгадваў, што пісьменнік шмат пісаў, складаў напісанае ў вялізны куфар, які, на жаль, быў пазней знішчаны агнём разам з хатай. Кажуць, напісанае застаецца. Відаць, выказванне гэта не зусім дакладнае: застаецца надрукаванае. Засталіся ў асноўным польскамоўныя і некаторыя беларускамоўныя творы, што ўвайшлі ў кнігі “Сялянка: Опера ў двух актах” (Вільня, 1846), “Гапон: Аповесць беларуская…” (Мінск, 1855), “Вечарніцы і Апантаны: Паэзія” (Мінск, 1855), “Цікавішся? – Прачытай: Тры аповесці і верш з нагоды” (Мінск, 1856), “Дудар беларускі, або Усяго патроху” (Мінск, 1857), “Люцінка, або Шведы на Літве: Аповед гістарычны, у 4-х абразках” (Вільня, 1861), а таксама цудам выратаваны з-пад агню царскіх цэнзараў паасобнік перакладзеных Дуніным-Марцінкевічам першых дзвюх частак паэмы А. Міцкевіча “Пан Тадэвуш” (Вільня, 1859). Тое, што гэтыя кнігі ўбачылі свет і захаваліся, інакш як тым жа цудам не назавеш. І да паўстання 1863 г. царская цэнзура “единой и неделимой” пільна сачыла за духоўным жыццём нацыянальных ускраін. Крыху вальней (ды не надоўга) дыхнулася ў сярэдзіне 1850-х гг., пасля смерці цара Мікалая І (Палкіна – як яго празвалі), чым і скарыстаўся Дунін-Марцінкевіч. Пасля ж паўстання пра друкаванне беларускіх твораў на радзіме і гутаркі быць не магло. Так, як ні стараўся пісьменнік змясціць у афіцыйным друку свае п’есы “Пінская шляхта” (1866) і “Залёты” (1870), на якія хітрыкі ні ішоў, нічога не атрымалася. “Пінскую шляхту” нават падладзіў пад “пінчуцкую гаворку”. “Пінчуцкая” магла сысці за ўкраінскую, а ставіць спектаклі тады па-ўкраінску неяк дазвалялі. Але і гэтая хітрасць не дапамагла. Друкавацца ж нелегальна за мяжой, няхай сабе і ананімна (як гэта раіў А. Ельскі і пазней рабіў Ф. Багушэвіч), было вельмі складана, дый рызыкоўна. Хоць прамы ўдзел Дуніна-Марцінкевіча ў паўстанні 1863 г. і не быў даказаны, усё ж яго арыштавалі, ледзь не год ён сядзеў у астрозе, а пасля дваццаць год, да самай смерці, заставаўся пад наглядам паліцыі. А яшчэ ж – арышт дачкі Камілы, ссылка яе ў Сібір, хранічная адсутнасць сродкаў на жыццё, вялікая сям’я, якую трэба было ўтрымліваць, за лёс якой нельга было не хвалявацца…

Янка Купала, у адрозненне ад Багушэвіча і Багдановіча, “Пінскую шляхту” і “Залёты” Дуніна-Марцінкевіча, несумненна, ведаў, таму і ацаніў Дуніна-Марцінкевіча так высока. З “Залётамі” ён мог пазнаёміцца ў Б. Эпімах-Шыпілы, які яшчэ з 1893 г. меў копію гэтай камедыі і ў пецярбургскай кватэры якога Янка Купала жыў у 1909–1913 гг. Ды і ў згаданым вышэй нашаніўскім артыкуле Р. Зямкевіча ў ліку малавядомых твораў пісьменніка “Залёты” і “Пінская шляхта” называліся. Больш за тое, нават паведамляўся тагачасны ўладальнік гэтых аўтографаў і яго адрас: Аляксандр Ельскі, Узляны Мінскай губерні, маёнтак Замосць. Безумоўна, Янка Купала не толькі чытаў артыкул Р. Зямкевіча (якраз услед за ім у газеце друкаваўся верш “Памяці Вінцука Марцінкевіча”), але, думаецца, не мог не зрабіць усё магчымае, каб тут жа глыбей пазнаёміцца са спадчынай Дуніна-Марцінкевіча, з якой упершыню сустрэўся ў 1904 г. Менавіта тады, па ўспамінах паэта, “трапіў яму ў рукі “Гапон” ці нейкая іншая кніжка Марцінкевіча, выдадзеная за мяжой”, што канчаткова вырашыла яго творчы лёс: з таго часу ён зразумеў, што ён беларус і “стаў пісаць толькі па-беларуску”. Цяперашні ж працяг знаёмства з творчасцю Дуніна-Марцінкевіча выявіўся і ў пэўным уплыве аўтара “Пінскай шляхты” на аўтара “Паўлінкі” – першай купалаўскай п’есы, напісанай праз два гады пасля нашаніўскага ўшанавання Беларускага Дудара. Пра што, дарэчы, сведчаць некаторыя моманты стылёвага супадзення твораў Янкі Купалы і Дуніна-Марцінкевіча.

Вось толькі адзін прыклад.

“А як панна Мар’яна прыгожа выглядае, які свежы тварык, маўляў ружачка толькі што з пучка! З якой нецярпячкай я ждаў шчаслівага моманту, каб пацалаваць беленькую ручку панны. (Падыходзіць з камічнай зграбнасцю і цалуе ручку Марысі. Тая, адступіўшы назад, абцірае руку хвартухом). Панна Мар’яна! Вы не чуеце, вы не ведаеце, як я вас крэпка люблю, як я па вас ныю” [3, 277].

Гэта – не класічная сцэна заляцання шляхцюка Адольфа Быкоўскага да панны Паўлінкі. Гэта – сцэна з “Пінскай шляхты”, герой якой Куторга ой як нагадвае так добра вядомы нам персанаж з купалаўскай “Паўлінкі”!..

Зрэшты, пра тое, што асобныя творы Дуніна-Марцінкевіча былі пашыраныя ў рукапісах яшчэ да іх публікацыі, сведчыць і такі факт. “Залёты” яшчэ за тры гады да таго, як яны з’явіліся ў друку, былі пастаўлены ў 1912 г. аматарскім беларускім калектывам у Вільні. І ніхто іншы, як Янка Купала, адгукнуўся на тую пастаноўку зычлівым допісам у “Нашай Ніве”. Варта згадаць, што беларускі пясняр актыўна ўдзельнічаў у падрыхтоўцы “Залётаў” і “Сялянкі” да друку, перакладаў з польскай мовы на беларускую вершаваныя куплеты з гэтых твораў…

Лёс падараваў Дуніну-Марцінкевічу надзвычай арыгінальны і шырокі талент, а таксама хоць і нялёгкае, але даволі працяглае жыццё. Нарадзіўшыся ў фальварку Панюшкавічы Бабруйскага павета ў сям’і збяднелага шляхціца-арандатара, ён змог скончыць толькі мясцовае павятовае вучылішча, ведаў якога, аднак, хапіла, каб затым нейкі час, да набыцця ў 1840 г. Люцінкі, працаваць памочнікам каморніка, службоўцам палаты крымінальнага суда, перакладчыкам у Мінскай каталіцкай духоўнай кансісторыі. Усе ж астатнія веды набыты, а здольнасці развіты ім цалкам самастойна. Ён ажыццявіў шматлікія падарожжы па роднай Беларусі, а таксама ў Пецярбург, Маскву, Варшаву, Кіеў, Коўна… Ён сустракаўся і падтрымліваў сяброўскія адносіны з многімі выдатнымі сучаснікамі – кампазітарамі С. Манюшкам і К. Кржыжаноўскім, паэтамі Уладзіславам Сыракомлем, А. Пяткевічам і І. Легатовічам, гісторыкам і краязнаўцам К. Тышкевічам, спеваком і музычным крытыкам А. Валіцкім… Ён валодаў некалькімі мовамі, выдатна ведаў беларускую вусна-паэтычную творчасць, пісьмовыя літаратуры, і не толькі блізкія -- польскую, рускую і ўкраінскую, -- але і далёкія (у яго публікацыях сустракаюцца імёны Вальтэра, Дзідро, Эжэна Сю, Бальзака, Дзюма…). Усё гэта, разам узятае, і дазволіла Дуніну-Марцінкевічу шырока выявіць свой літаратурны талент. Верш, паэма, вершаваная аповесць, камедыя, фарс-вадэвіль, опернае лібрэта, публіцыстыка, паэтычны пераклад – далёка не ўсім літаратурам пашанцавала, каб ля самых іх вытокаў адразу сталі такія высокамастацкія віды і жанры, як гэта здарылася з нашай літаратурай дзякуючы Беларускаму Дудару. А да чыста літаратурнага таленту Дуніна-Марцінкевіча дадаюцца ж яшчэ і іншыя яго выдатныя здольнасці – артыста, спевака, кампазітара, рэжысёра, стваральніка і мастацкага кіраўніка першага нацыянальнага тэатральнага калектыву. Па сутнасці, аўтар лібрэта “Рэкруцкага яўрэйскага набору”, “Спаборніцтва музыкаў”, “Чарадзейнай вады”, “Сялянкі” і іншых аперэт – бацька беларускага музычна-драматычнага тэатра. Як слушна сцвярджае А. Сабалеўскі, “Дунін-Марцінкевіч, як і Катлярэўскі на Украіне, узяў на сябе надзвычай складаную задачу – стварыць менавіта сінтэтычны тэатр, які б арганічна аб’яднаў, увабраў усе віды сцэнічнага мастацтва – драматычнага, музычнага, вакальнага, танцавальнага”. Можна толькі ўявіць, якіх вышынь дасягнуў бы беларускі тэатр яшчэ ў ХІХ стагоддзі, калі б на тое былі спрыяльныя ўмовы! Сам жа Дунін-Марцінкевіч выдатна выявіў сябе і як актор – у ролі яўрэя Іагана Бенатана (“Рэкруцкі яўрэйскі набор”, 1841), беларускага селяніна Навума Прыгаворкі (“Сялянка”) і інш.

Несумненна, калі б не пэўныя аб’ектыўныя і суб’ектыўныя фактары, беларусы яшчэ ў сярэдзіне ХІХ ст. мелі б свайго, беларускага, Тараса Шаўчэнку. Ім, як вядома, нашмат пазней, на пачатку ХХ ст., стаў вялікі Янка Купала. Але, відавочна, без Дуніна-Марцінкевіча не было б у нас і Янкі Купалы. Прынамсі, такога Янкі Купалы, якога мы ведаем. Як без В. Жукоўскага не было б такога А. Пушкіна, без І. Катлярэўскага -- такога Т. Шаўчэнкі… На пустым месцы вялікі лес самасейна не вырастае…


АПРАЧА ЎСЯГО, І ФАЛЬКЛАРЫСТ…


Шырыня таленту Дуніна-Марцінкевіча змяшчае ў сабе многія здольнасці – літаратурныя, музычныя, артыстычныя, арганізатарскія… Да іх арганічна далучаецца яшчэ адна – здольнасць навукоўца. А менавіта навукоўца-фалькларыста.

Магчыма, для некага найменне Дуніна-Марцінкевіча фалькларыстам падасца своеасаблівай “нацяжкай”. Сапраўды, ён, як і ўсе пісьменнікі-рамантыкі ХІХ стагоддзя, неаднаразова звяртаўся – у камедыях “Сялянка”, “Пінская шляхта”, паэме “Гапон”, вершаванай аповесці “Купала” і інш. – да народна-паэтычнай творчасці беларусаў. Аднак гэта, зразумела, яшчэ не дае яму права называцца фалькларыстам. Мы ж не ведаем аніводнага фалькларыстычнага даследавання пісьменніка, ніводнай яго спецыяльнай публікацыі запісаў фальклорных тэкстаў -- у адрозненне, скажам, ад яго сучаснікаў А. Рыпінскага [13], Я. Чачота [11], П. Шпілеўскага [10], І. Насовіча [6] і інш. І ўсё ж, думаецца, ёсць поўная рацыя назваць Дуніна-Марцінкевіча фалькларыстам. Паспрабуем паказаць гэта на прыкладзе самага ранняга з вядомых нам сёння твораў пісьменніка – лібрэта камедыйнай оперы “Сялянка”, над якой ён працаваў у 1842–1844 гг. [14].

Бадай, ва ўсіх творах першага класіка новай беларускай літаратуры мы лёгка адшукаем узоры беларускай вуснай народнай паэзіі – песні, прыпеўкі, прымаўкі, прыказкі, розныя выслоўі. Несумненна, ён іх запісваў, паколькі ўтрымаць у галаве вялікую колькасць фальклорных адзінак, прычым успомніць іх адразу, падчас творчай “ланцуговай рэакцыі”, проста немагчыма. Ды і натура майстра мастацкага слова такая, што, нешта цікавае пачуўшы, ён не можа гэтага не занатаваць. Мяркуючы па ўсім, у Дуніна-Марцінкевіча была вялікая калекцыя фальклорных твораў, сабраная ім у розных мясцінах Беларусі, найперш на Бабруйшчыне, дзе ён нарадзіўся і правёў свае юнацкія гады, і на Валожыншчыне, дзе пражыў большую частку свайго сталага жыцця і напісаў усё, што мы сёння ведаем. Хутчэй за ўсё такія запісы захоўваліся ў яго хатнім архіве, у знакамітым старым куфры, куды ён складаў рукапісы арыгінальных твораў. Тым не менш мы сёння, хаця б часткова, можам аднавіць тыя запісы, і аднавіць у іх аўтэнтычнасці. Менавіта гэта пацвердзіць наша выказванне пра Дуніна-Марцінкевіча як аднаго з самых першых беларускіх фалькларыстаў, актыўнага збіральніка скарбаў народнай творчасці. І тут нам дапаможа сам спосаб выкарыстання пісьменнікам асобных фальклорных тэкстаў.

Мы звычайна гаворым пра творчае выкарыстанне фальклору ў арыгінальнай пісьменніцкай працы. Маецца на ўвазе наступнае: паэт, празаік або драматург, звяртаючыся да твораў розных фальклорных жанраў (казкі, песні, прыказкі, прымаўкі і г. д.), карыстаецца імі для вырашэння сваіх пэўных мастацкіх задач – стварэння канкрэтнага хранатопа твора, мадэліравання яго сюжэтнай канструкцыі, для вобразнай (у тым ліку моўнай) характарыстыкі персанажаў і інш. Пры гэтым, як правіла, сюжэты, матывы, фальклорныя моўныя клішэ і г. д. у новай мастацкай сістэме, якой з’яўляецца прыгожае пісьменства, некалькі (а часам і значна) відазмяняюцца. Вылучыць іх з літаратурных твораў, рэстаўрыраваць у “чысты” фальклорны кампанент часта немагчыма, дый няма патрэбы. Такое стаўленне да беларускага фальклору мы можам назіраць у творчасці А. Міцкевіча, Я. Баршчэўскага, Я. Чачота, Уладзіслава Сыракомлі, П. Шпілеўскага…

Што да Дуніна-Марцінкевіча, то характар выкарыстання ім асобных кампанентаў з адметнай сістэмы беларускай вусна-паэтычнай творчасці, у першую чаргу песень, прыказак, прымавак, выразна своеасаблівы. Іх ён выкарыстоўваў (перш за ўсё ў ранні перыяд творчасці), як кажуць, жыўцом, без аўтарскай апрацоўкі, звычайна без змен устаўляў у свае творы. Такія ўстаўкі мы называем аплікацыямі. Перад аплікацыямі, як правіла, з’яўляліся своеасаблівыя “падводкі”, якія адмяжоўвалі маўленне аўтара (персанажа) ад фальклорнага тэксту: “Знаеш прымоўку: …”, “Знаеш прыгаворку: …”, “Знаеш прыпавесць: …”, “Добра кажа тая прыгаворка: …” і г. д.

Чым выкліканы такія шматлікія аплікацыі (іх у “Сялянцы” налічваецца каля 120)? Адказаць на гэта пытанне адназначна нельга. Праявілася тут, несумненна, добрае веданне Дуніным-Марцінкевічам фальклорных тэкстаў, своеасаблівы яго піетэт перад імі. Відаць тут і некалькі наіўны, просталінейны спосаб выкарыстання фальклору ў беларускай мастацкай літаратуры новага часу на самым раннім этапе яе развіцця (канец ХVІІІ – пачатак ХІХ ст.). Разам з тым, думаецца, такое аплікацыйнае выкарыстанне малых фальклорных лірычных жанраў абумоўлена жаданнем пісьменніка ўвесці іх не толькі ў мастацкі, але і ў навуковы, а таксама ў сацыякультурны кантэкст. Што да навуковага кантэксту, то друкаванне ў нязменным выглядзе прыказак, прымавак, песень у складзе мастацкіх твораў было адначасова і адной з першых у беларускай фалькларыстыцы іх публікацыяй. Як мы ведаем, найбольш раннія запісы (1840) беларускіх народных песень, прыказак і прымавак з’явіліся ў кнізе А. Рыпінскага “Беларусь” [13]. Аднак, надрукаваная за мяжой, у Парыжы, прычым з выразнымі антыцарскімі выказваннямі, яна ў тагачаснай Беларусі распаўсюджвацца не магла. Каля 200 прыказак і прымавак, разам з некаторымі песнямі, увайшлі ў зборнік Я. Чачота “Вясковыя песенькі з-над Нёмана і Дзвіны, некаторыя прыказкі і ідыёматызмы”, надрукаваны ў Вільні ў тым жа, што і “Сялянка”, 1846 г. [11]. Вось, бадай, і ўсё, на што хоць тэарэтычна (але, зразумела, не практычна) мог абаперціся пісьменнік, ствараючы “Сялянку”. Што да сацыякультурнага кантэксту, то ў сваіх творах арыгінальнае багацце беларускай народнай паэзіі пісьменнік наглядна дэманстраваў сваім чытачам з выразнымі асветніцкімі і выхаваўчымі мэтамі. Бо чытачамі (а ў час спектакляў – слухачамі) у той час былі ў першую чаргу прадстаўнікі апалячанай шляхты, якія і да сялян, і да ўсяго беларуска-сялянскага ставіліся грэбліва. А “чыстая ж”, самай высокай пробы паэзія гучала менавіта з сялянскіх вуснаў! Значыць, і да сялян, і да беларускай мовы стаўленне пануючага класа, на думку пісьменніка, павінна было змяняцца, паляпшацца…

Вось -- як доказ папярэдніх разваг -- узоры беларускага фальклору ў запісах Дуніна-Марцінкевіча, ўзятыя з арыгінальнага двухмоўнага (беларуска-польскага) лібрэта камедыі-оперы “Сялянка” [14]. Упершыню “Сялянка” была пастаўлена ў Мінскім гарадскім тэатры 9 лютага 1852 г. Сённяшнія чытачы “Сялянкі” (як і гледачы “Ідыліі” або “Пінскай шляхты” ў Нацыянальным драматычным тэатры імя Янкі Купалы) ведаюць твор па яго чыста беларускім варыянце, польскі тэкст для якога ў свой час пераклалі Я. Лёсік (проза) і Янка Купала (вершы). Арыгінал твора ўпершыню перадрукаваны ў першапачатковым выглядзе ў 1-ым томе падрыхтаванага Я. Янушкевічам і выдадзеным “Мастацкай літаратурай” у 2007—2008 гг. двухтомніка Дуніна-Марцінкевіча [3, 40--93].

У “Сялянцы” на беларускай мове гавораць войт Навум, Ціт і іншыя прыгонныя сяляне, на польскай – мясцовае панства. У арыгінале беларускі тэкст, як і польскі, перададзены лацінскімі літарамі. У дадзенай – кірылічнай -- публікацыі ён транскрыбіраваны. Характар тагачаснага вымаўлення ў асноўным захоўваецца (у адрозненне ад вядомага перакладнога тэксту камедыі). Гэта дае, апрача ўсяго іншага, магчымасць адчуць адметнасць гучання беларускай мовы пачатку ХІХ ст. А яе ж літаратурны варыянт адным з першых замацоўваў ніхто іншы, як Дунін-Марцінкевіч!

Заўважым, між іншым: нават у самае поўнае на сённяшні дзень шматтомнае выданне беларускага фальклору, што склала серыю “Беларуская народная творчасць”, запісы Дуніна-Марцінкевіча-фалькларыста не ўвайшлі. Прапануем іх ніжэй, захоўваючы асноўныя асаблівасці аўтарскага напісання.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка