В. П. Рагойша беларускае вершаванне




старонка11/13
Дата канвертавання14.03.2016
Памер2.59 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Беларускі санетарый
Пра сталасць і развітасць любой паэзіі сведчыць, апрача ўсяго іншага, і наяўнасць у гэтай паэзіі разнастайных жанраў і відаў верша, якія выпрацавала нацыянальная і сусветная вершатворчасць. Гісторыя літаратуры паказвае: кожны сапраўдны пісьменнік не толькі пашырае наша, чытацкае, светабачанне, светаадчуванне і светаразуменне, але і ўдасканальвае, узбагачае саму тэхніку мастацкай творчасці, тыя спосабы і сродкі, той інструментарый, з дапамогай якіх і можна спрабаваць шырэй і глыбей спасцігнуць духоўны космас чалавека. Маладыя творцы павінны заўсёды пра гэта памятаць. Павінны дбаць як пра сучаснаспь, арыгінальнасць, глыбіню зместу сваіх твораў, так і пра адэкватнасць паэтычнай формы гэтаму зместу.

Адзін з самых дасканалых, вышуканых відаў верша, якія выпрацавала сусветная паэзія, -- санет. Узнік ён у Італіі ў ХIII ст., адкуль і пайшла ва ўсе мовы і літаратуры свету форма і сама назва верша (sonetto, ад sonare – гучаць, звінець). Санет складаецца звычайна з чатырнаццаці радкоў, аб’яднаных у два катрэны (чатырохрадкоўі) і два тэрцэты (трохрадкоўі). Найбольш распаўсюджаны яго памер – пяці-, радзей чатырох- або шасцстопны ямб. Дзве рыфмы спалучаюць катрэны (абба абба ці абаб абаб). Тры рыфмы тэрцэтаў размяшчаюцца ў залежнасці ад характару папярэдняй рыфмоўкі: ввг ддг ці ввг дгд -- “французскі” санет або вгд гвд ці вгд вгд – “італьянскі” санет. Такая будова санета цесна звязана з разгортваннем у ім паэтычнага зместу. У катрэнах ідзе развіццё тэмы, у тэрцэтах – кульмінацыя і развязка. Як адзначаў М. Багдановіч у артыкуле "Санет" (1911), у першых васьмі радках “развіваецца тэма санета, а ў астатніх – заключэнне да яе; ставіцца пытанне і даецца адказ; малюецца абразок і выкладаецца паясненне к яму” [3, 194]. Асаблівая нагрузка падае на апошні тэрцэт, нават на апошні радок тэрцэта (т. зв. санетны замок), які па вобразна выказанай думцы павінен быць самым моцным у санеце. Больш таго, па законах класічнага санета апошняе слова у ім павінна быць своеасаблівым сэнсавым “ключом” да ўсяго твора. У той жа час ніводнае слова, выключаючы хіба службовыя, не павінна паўтарацца.

Строгая рэгламентаванасць санетнай формы, зразумела, ускладвае на паэта дадатковыя цяжкасці і значныя абавязкі, абмяжоўвае яго фармальныя пошукі. З друтога боку, форма дысцыплінуе вершатворца, падштурхоўвае яго да лаканізму, афарыстычнасці вобразнага выказвання, абумоўлівае пругкасць, сэнсавую ёмістасць вершаванага радка. Вось гэта апошняе, а таксама эстэтычная дасканаласць, прыгажосць самой паэтычнай формы і прывялі да таго, што санет даволі хутка распаўсюдзіўся ў еўрапейскай (найперш італьянскай, іспанскай, партугальскай, французскай, англійскай), а затым і ў сусветнай паэзіі. У скарбніцу сусветнага санетарыя найбольш значны ўклад унеслі італьянцы Дантэ Аліг’еры (1265--І321) і Франчэска Петрарка (1304--1374; аўтар звыш 300 санетаў), француз П’ер Рансар (1524--1585); англічанін Уільям Шэкспір (1564--1616), немец Іаган Вольфганг Гётэ (1749--1832), палякі Адам Міцкевіч (1798--1855) і Юльюш Славацкі (1809--1849), славенец Францэ Прэшарн (1800--1849), славак Павол Гвездаслаў (1849--1821), чэх Ян Колар (1793--1852; напісаў 615 санетаў) і інш. Дарэчы, адну з найбольш поўных анталогій сусветнага санета ўклаў і выдаў у сваіх выдатных перакладах украінскі майстар слова Дмытро Паўлычка [11, 14].

Пачынаючы з ХVIII--XIX ст. cанет добра абжыўся і ва ўсходнеславянскіх літаратурах. У рускую паэзію ў ХVШ cт. яго увёў Васіль Традзьякоўскі. Пасля яго да гэтага віду верша звярталіся Аляксандр Сумарокаў, Гаўрыіл Дзяржавін, Аляксандр Пушкін, Міхаіл Лермантаў, Валерый Брусаў, Іван Бунін, Ганна Ахматава і многія іншыя рускія паэты [13]. З XIX ст. санет вядомы і ва ўкраінскай паэзіі. Найбольш прызнаныя майстры ўкраінскага санетапісання -- Іван Франко, Леся Украінка, Уладзімір Самійленка, Мікола Зэраў, Міхайла Драй-Хмара, Максім Рыльскі, Андрэй Малышка, Сцяпан Крыжаніўскі, Дмытро Паўлычка [15].

У Беларусі санет вядомы з пачатку ХVП ст., калі Мялецій Сматрыцкі ў славутым “Трэнасе” (Вільня, 1610) надрукаваў свой пераклад на лацінскую і польскую мовы санета італьянца Франчэска Петраркі “Папскаму двару ў Рыме”. Аднак затым шматмоўная паэзія Беларусі два стагоддзі да санета не звярталася. I толькі на пачатку XIX ст. вуснамі нашага вялікага земляка Адама Міцкевіча, хоць усё яшчэ і не беларускім словам, яна стала прызнавацца санетам у любові да роднага краю і ў каханні да жанчыны, разважаць над праблемамі чалавечага існавання, складанасцю грамадскіх узаемаадносін і г. д. У 80-х гг. XIX ст. міцкевічаўскі санет "Бура" (з цыкла "Крымскія санеты") упершыню загучаў і на беларускай мове -- у перасатварэнні Аляксадра Ельскага [1].

Сапраўднымі творцамі беларускага нацыянальнага санета сталі класікі нашай літаратуры Янка Купала і М. Багдановіч. Янка Купала, верагодна, яшчэ да 1904 г., калі ён карыстаўся ў сваёй творчасці польскай мовай, напісаў сем польскамоўных санетаў: “Беларус”, “Не для вас…”, “На змярканні”, “...Перастаньце марыць пра слаўнае мінулае”, “Гэй, у свет!..”, “…З вечным болем замкнёныя ў сваіх марах”, “Зямля...” (датаванне іх усіх 1906 г., відавочна, было абумоўлена першапачатковым жаданнем паэта выдаць у тым годзе кніжку на польскай мове). Вытрыманыя ў духу традыцый польскіх санетапісцаў (А. Міцкевіча, Ю. Славацкага, А. Асныка, М. Канапніцкай, Я. Каспровіча і інш.), купалаўскія санеты, аднак, вызначаліся сваёй сацыяльнай і нацыянальнай беларускай канкрэтыкай. Сімптаматычна, што ў гэтым санетным шэрагу першым ідзе верш “Беларус” (“Віаłorusin”). Пройдзе ўсяго некалькі гадоў, прагрымяць лёсаносныя падзеі 1905 г., і беларусы ўжо на сваёй мове заявяць на цэлы свет аб сваім жаданні і праве "людзьмі звацца".

У 1910 г. Янка Купала напісаў першыя тры санеты на беларускай мове – “Жніво”, “…Па межах родных і разорах” і “Запушчаны палац”. Першы з іх быў надрукаваны 15 ліпеня 1910 г. у "Нашай Ніве" з паметай: Пецярбург, чэрвень 1910 г. Усе тры ўпершыню былі змешчаны ў зборніку "Шляхам жыцця" (1913). Як і наступныя тры – “Я люблю”, “На вялікім свеце” і “Для зямлі прадзедаў маіх...”, – датаваныя 1912 г. Потым паэт тры гады да санета не звяртаўся, хоць пісаў у гэты час многа і плённа. Аднак у драматычным 1915 г., калі руска-нямецкі фронт наблізіўся да Вільні, перажыванні паэта, яго роздум над праблемамі жыцця і смерці, крэўнай сувязі з родным народам і Бацькаўшчынай часта адліваліся ў дасканалую санетную форму. Шэсць санетаў напісаў ён у гэты час – чвэрць ад усіх вершаў, напісаных за цэлы год. Гэта былі такія творы філасофскага складу, як “Маё цярпенне”, “Таварыш мой”, “На суд”, “Сярод магіл”, “Чаму?”, “Бацькаўшчына”. У наступныя тры гады Янка Купала зусім замаўчаў як паэт, пацвердзіўшы старое выслоўе: калі гарматы гавораць, музы маўчаць. У Беларусі ў крывавай бойцы сышліся мільённыя арміі, родная зямля была заліта крывёй тысяч нявінных ахвяр, вера ў адраджэнне Бацькаўшчыны згасала па меры разгарання ваеннага пажару. Давала пра сябе знаць і неўладкаванасць асабістага жыцця: голад, холад, няўпэўненасць у будучым. Аднак 1918 г., яго пачатак і асабліва канец, прынёс надзею. А потым і ўпэўненасць, што “не загіне край забраны”. Жывучы ў Смаленску, Янка Купала быў сведкам падрыхтоўкі, а затым і абвяшчэння Савецкай Беларусі. Паэт набываў Бацькаўшчыну, а разам з гэтым да яго зноў вяртаўся паэтычны голас. І першае, што ён напісаў 29 кастрычніка 1918 г. пасля доўгага творчага сну, быў санет “Для Бацькаўшчыны” з яго знакамітым пачаткам:
Я зноў заснуўшую было жалейку

Бяру і пробую ў ёй галасоў:

Ці хопіць светлых, звонкіх думак-слоў,

Ці гладка пойдзе песня-дабрадзейка? [8, 36].


Песня-дабрадзейка пайшла “гладка”: услед за санетам паэт у гэты дзень напісаў яшчэ чатыры (!) класічныя вершы: “У дарозе”, “Песня”, “Свайму народу” і “На сход!”. I ўсе наступныя дні былі паэтычна-плённыя, на свет з’яўляліся па адным, а то і па некалькі вершаў. Сярод іх – два санеты: “Пчолы” і “Наша гаспадарка”, з іх падкрэслена патрыятычным пафасам. Усяго ж аўтар “Жалейкі” напісаў 22 выдатныя філасофскія, грамадзянскія і пейзажныя санеты, паклаўшы тым самым моцны падмурак беларускага санетапісання [8].

У стварэнні паўнацэннага беларускага санетарыя Янку Купалу дапамог М. Багдановіч, які звярнуўся да санета годам пазней. Усе адзінаццаць санетаў паэта – гэта наша паэтычная класіка: “...Паміж пяскоў Егіпецкай зямлі”, “...Замёрзла ноччу шпаркая крыніца”, “Прынадна вочы ззяюць да мяне” і інш. М. Багдановіч пераклаў з французскай мовы на беларускую санеты Поля Верлена (“Шынок”, “Млоснасць”) І Алексіса-Фелікса Арвера (“...Я тайну у глыбіні душы хаваю”), даследаваў гэтую вершаваную форму як літаратуразнавец (артыкул “Санет”).

Вось, для прыкладу, "Санет" Багдановіча, эпіграфам для якога паэт узяў словы вядомага французскага паэта і вучонага Ніколы Буало: “Беззаганны санет варты адзін цэлай паэмы”:
Паміж пяскоў Егіпецкай зямлі,

Над хвалямі сінеючага Ніла,

Ўжо колькі тысяч год стаіць магіла:

Ў гаршчку насення жменю там знайшлі.

Хоць зернейкі засохшымі былі,

Усё ж такі жыццёвая іх сіла

Збудзілася і буйна ўскаласіла

Парой вясенняй збожжа на раллі.


Вось сімвал твой, забыты краю родны!

Зварушаны нарэшце дух народны,

Я верую, бясплодна не засне,

А ўперад рынецца, маўляў крыніца,

Каторая магутна, гучна мкне,

Здалеўшы з глебы на прастор прабіцца [2, 137].


Побач з Янкам Купалам, М. Багдановічам і ўслед за імі да санета звярнуліся Змітрок Бядуля (“...Тут неба -- даль бязбрэжная, як мора”), Алесь Гарун (“Жыццё”), Якуб Колас (“Наперад!”), Язэп Пушча (“Адаму Міцкевічу”), Ю. Лявонны (“…Крыштальнай цвеценню заружавелі далі”), П. Трус (“Над кубкам возера”), У. Жылка (“Меч”, “Каханне”, “Хараство”), У. Дубоўка (“…Прамерыць гоні шмат разоў араты”, “…Ля Мядзела ёсць возера адно”), Максім Танк (“Трэска з дома Шэкспіра”, “Санет”, “Антысанет”), К. Кірэенка (“Санеты з Філадэльфіі”). Пазней да іх далучыліся С. Грахоўскі, Э. Валасевіч, Х. Жычка, Р. Барадулін, Я. Сіпакоў, М. Федзюковіч, В. Жуковіч, А. Лойка, М. Маляўка, У. Паўлаў, А. Мінкін, А. Хадановіч, З. Марозаў, С. Шах, В. Шніп і іншыя вершатворцы. Санет стаў адным з найбольш пашыраных класічных відаў беларускага верша. А Алесь Звонак, адзін са старэйшых беларускіх паэтаў, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі імя Янкі Купалы 1992 г., нават выдаў асобную кнігу -- "Санеты" (1982), якую склалі 170 твораў гэтага віду верша, у тым ліку сатырычныя санеты, санеты-байкі. Узоры беларускага санетапісання ўвайшлі ў кнігу “Анталогія беларускага санета” [1].

Да таго часу, пакуль санет прыйшоў у беларускую паэзію, сусветны санетарый быў ужо надзвычай багаты і разнастайны, стварыў не толькі пэўныя трывалыя каноны санетапісання, але і пастараўся мадыфікаваць, а то і разбурыць гэтыя каноны. Напачатку санет стаў прыналежнасцю выключна інтымнай лірыкі. Паступова тэматычныя і жанравыя рамкі яго пашыраліся. Ва У. Шэкспіра санет напоўніўся філасофскім зместам. Калі ж выдатны ўкраінскі вершатворца І. Франко стварыў т. зв. "вольныя" і нават "турэмныя" санеты, якія-небудзь тэматычныя абмежаванні для гэтай формы верша перасталі ўвогуле існаваць.

Праўда, сама форма – пры любых матывах і тэматыцы – надае зместу медытатыўную настраёвасць, вымагае ад паэта слоўна-вобразнай ашчаднасці, лаканізму выказвання. Янку Купалу санет прыдаўся найперш для роздуму не столькі філасофскага, не ўнутрана асобаснага (хоць, зразумела, маецца і гэта), а найперш для разваг агульнаграмадзянскага значэння, для выяўлення трывог, хваляванняў і надзей, звязаных з сацыяльнымі і нацыянальнымі праблемамі існавання свайго народа. Бацька нацыі, ён на пачатку XX ст. -- у самы мадэрновы перыяд развіцця еўрапейскай паэзіі -- не спакусіўся рознымі чыста фармальнымі вышукамі, якіх тады ў паэзіі было нямала, не паддаўся эгацэнтрызму, душэўнаму самакапанню і самалюбаванню, што тады нават некаторым выдатным майстрам слова не дазваляла азірнуцца вакол сябе. Зрэшты, калі ён і прыслухоўваўся да свайго ўнутранага голасу, да асабістага болю, то аказвалася, што гэтым голасам гаварыў яго зямляк-беларус, гэта быў боль роднай зямлі.
I калі здзекваецца нада мною хтосьці –

Над Бацькаўшчынай здзекваецца ён маей,

Калі ж над ёй -- мяне тым крыўдзіць найцяжэй [8, 35] .
Гэта не былі пустыя словы. Паэт заўсёды помніў галоўнага адрасата сваёй паэзіі: “Для Бацькаўшчыны-маці буду йграць!”. I іграў як толькі мог. На самых розных інструментах, у тым ліку і на чатырнаццаці струнах санета.

З часам паэты, адступаючы ад першапачатковых канонаў, пачалі уразнастайваць і саму мастацкую форму санета. Шэкспір, у прыватнасці, пісаў санеты у форме трох катрэнаў і аднаго заключнага двухрадкоўя (аБаБ вГвГ дЕдЕ жж), сцвердзіўшы за такой формай найменне санета шэкспіраўскага тыпу. Відавочна адрозненне яго ад кананічнага санета (аБаБ аБаБ ВВг ДДг), якім, у прыватнасці, пісаў Багдановіч.

Прыгадаем адзін з санетаў Шэкспіра у перакладзе Дубоўкі:
У люстра глянь на вобраз дзіўны свой,

Скажы яму стварыць такі ж, як гэты.

Абразіш свет, спазніўшыся сяўбой,

Благаславіць не здолеўшы кабеты.


Якой красуні люба не было б,

Каб ты ўзараў нявораныя гоні?

Які б дзівак на звод павёў свой род,

Любоў ва ўласным пахаваўшы лоне?


Ты адлюстровак матчыным вачам,

Яе прадвесні успамін дзівосны.

Ты ўцеху знойдзеш некалі і сам,

Праз вокны старасці пабачыш вёсны.


Як не пакінеш памяці такой,

Ты сам памрэш і вобраз твой з табой.


У санет прыходзілі новыя памеры, знікала раўнастопнасць чацвёртых радкоў катрэнаў (кульгавы санет), на ўвесь санет сталі ўжывацца толькі дзве рыфмы (суцэльны санет) або імі зусім не карысталіся (белы санет), катрэны і тэрцэты мяняліся месцамі (перавернуты санет), не ставала аднаго катрэна (безгаловы санет), катрэна і аднаго тэрцэта (палавінны санет), аднаго або двух вершаваных радкоў (скарочаны санет) ці, наадварот, з’яўляліся чатыры катрэны і чатыры тэрцэты пры двух рыфмах (падвойны санет), колькасць тэрцэтаў даходзіла да трох ці нават чатырох (хвастаты санет) або ў канцы кожнага санета з'яўляўся адзін ці некалькі лішніх радкоў (санет з кодаю). Адступленні ад рытмічных канонаў абумовілі з’яўленне санетоіда, або фальшывага санета (на працягу страфы мяняецца памер, катрэны маюць розныя рыфмы і г. д.), санеціны (пішацца карацейшымі, чым звычайна, памерамі), брахісанета (санеціна, у якой кожны радок -- аднаскладовае слова або адна стапа). Фармальныя вышукі прывялі да санета-акраверша, у пачатковых радковых літарах якога прачытваецца нейкае слова, да санета-бурымэ (санет на зададзеныя рыфмы), фігурнага санета (санет у выглядзе нейкай фігуры), санета-цэнтона (санет, складзены з асобных радкоў іншых аўтараў), ланцужковага санета (кожны наступны радок у санеце пачынаецца словам, якім заканчваецца папярэдні радок, або рыфмай да гэтага слова), рэхасанета (апошняе слова кожнага радка санета – “рэха” перадапошняга), двухмоўнага санета (санет з выкарыстаннем міжмоўнай аманіміі), макаранічнага санета (санет, які пішацца адначасова на двух ці некалькіх мовах) і інш.

Зразумела, за няпоўныя сто гадоў свайго няхай сабе і актыўнага развіцця беларускі санетарый асвоіць усё багацце сусветнага санетапісання не змог. Ды, відаць, няма на свеце нацыянальнай паэзіі, якая б адна валодала ўсёй, без выключэння, жанрава-тэматычнай і фармальнай разнастайнасцю санета. Тым не менш беларускі санет дасягнуў у сваім развіцці даволі значных поспехаў, мае ў сваім арсенале нямала здабыткаў, чым можа пахваліцца нават перад такімі багатымі суседнімі літаратурамі, як руская, украінская, польская.

З самага пачатку ўзнікнення беларускага санета заўважыліся дзве выразныя тэндэнцыі: арыентацыя на класічны кананічны санет і жаданне адысці ад прынятых канонаў, мадыфікаваць іх дзеля больш арганічнага выяўлення зместу твора. Першую тэндэнцыю ўвасабляў Багдановіч, другую -- Янка Купала. I хоць аўтар "Вянка" аднойчы адступіў ад прынятай кампазіцыі, па-свойму звязаўшы радкі санета рыфмамі і скараціўшы яго на адзін радок (“У Вільні”), у астатніх выпадках ён строга вытрымліваў правілы кананічнага санета -- ажно да забароны паўтараць у санеце асобныя словы. Толькі ў двух выпадках ён парушыў гэтае правіла: у санеце “...На цёмнай гладзі сонных луж балота” двойчы ўжыў слова “гніль” і ў аўтаперакладзе “Санета” (“…Что ж из того, что стих в душе кипит?”) паўтарыў слова “холодный” (праўда, у крыху змененым выглядзе: “холодным”). Больш адступленняў ні ад кампазіцыйнага, ні ад рытмічнага ці рыфмічнага малюнка класічнага санета ў Багдановіча не заўважым. Менавіта гэта багдановічаўская традыцыя падмацавалася пазнейшымі перакладамі на беларускую мову санетаў Шэкспіра, Міцкевіча, Гётэ і інш.

Аднак побач з багдановічаўскай развівалася ў нас і купалаўская традыцыя. У Янкі Купалы толькі частка санетаў напісана “багдановічаўскім”, асвечаным працяглай традыцыяй рускай паэзіі, пяціскладовым ямбам. Паэт, асабліва ў 1910–1912 гг., звычайна ламаў пракрустава ложа вершаванага памеру. Побач з Я4 (“...Па межах родных і разорах”) і Я6 (“Запушчаны палац”) у яго з’яўляюцца трохскладовыя памеры – Ам4 (“Жніво”) і Ан3 (“Я люблю”). Больш таго, ён звяртаецца да тактавіка (“Для зямлі прадзедаў маіх...”), што ўжо зусім парушала ўсталяваную традыцыю санетапісання. Да гэтага, бывала, не захоўвалася агульнапрынятае чаргаванне мужчынскіх і жаночых рыфмаў. Некаторыя літаратуразнаўцы вытлумачваюць гэта пэўнай творчай нявопытнасцю Янкі Купалы, а таксама “агульнай збедненасцю нацыянальнай літаратуры з прычыны неспрыяльных умоў гістарычнага развіцця” [5, 144]. На самай справе, як нам здаецца, прычына тут у іншым: у даволі смелым стаўленні песняра да некаторых паэтычных канонаў, у жаданні знайсці адэкватную форму для выяўлення думкі і пачуцця, нават калі б дзеля гэтага трэба было адысці ад нейкіх канонаў. Відавочна, невыпадкова, што з дваццаці двух яго санетаў толькі два (“Таварыш мой” і “На суд”) супадаюць у метрычным малюнку і рыфмоўцы, усе ж астатнія маюць кожны сваё аблічча, утвараючы 9 відаў і ажно 21 (!) разнавіднасць (паводле метрынага малюнка і рыфмоўкі). Ужо сярод санетаў на польскай мове, самых ранніх, мы не знойдзем ніводнага двайніка. І гэта пры “нязбедненасці” польскай літаратуры, пры ўсёй строгай кананічнасці польскага санетапісання. Хто з беларускіх паэтаў, апрача Янкі Купалы, мог і можа адважыца на такое! Абедзве традыцыі, купалаўская і багдановічаўская, увасобіліся ў творчасці беларускіх паэтаў ХХ ст. Аднак трэба прызнаць, што купалаўская традыцыя знайшла больш прыхільнікаў. У прыватнасці, яе падхапіў і далей развіў яшчэ адзін волат беларускага прыгожага пісьменства – Якуб Колас. Так, у санетапісанні ён смела выкарыстоўваў амфібрахій, дактыль і нават вольны дольнік, звяртаўся да дактылічных рыфмаў, чаго, у прыватнасці, руская і ўкраінская паэзія амаль не ведаюць, не прымаюць. Якубу Коласу належыць і першы, вельмі рэдкі ў беларускай паэзіі, санет-акраверш ("Зорка").

Як мы ўжо заўважылі, беларускія паэты з пералічаных вышэй разнавіднасцей санета асвоілі далёка яшчэ не усе. Апрача названага, можна указаць яшчэ на белы санет (“Белыя санеты” Х. Жычкі), перавернуты санет (“Жаласны дуэт” А. Зарыцкага), санетоід (“Санет кахання” Я. Сіпакова) і некаторыя іншыя нешматлікія формы санета. Вядома, тут ёсць над чым працаваць – засвойваць арганічна чужое, прапаноўваць новае, сваё. Хаця, як мне здаецца, натуральнаму развіццю санета да гэтага часу перашкаджае пэўны скептыцызм, нявер’е ў значныя выяўленчыя мажлівасці санетнай формы, даволі пашыраная думка, што санет, быццам бы, абмяжоўвае, заціскае творчае ўяўленне паэта. З такім меркаваннем спрабаваў спрачацца (праўда, неяк занадта асцярожна) Алесь Звонак у сваім "Санеце пра санет":
Не папракай, што трапіў я ў палон санета,

Дзе б’ецца плоць і кроў паэзіі ў цісках.


Што да Максіма Танка, то ён з гэтага выпадку спраўся нават сам... з сабой. Два яго вершы – “Санет”, “Антысанет” – увайшлі ў адну кнігу “Дарога, закалыханая жытам” (1976). Калі ў першым вершы паэт адстойваў форму санета, з гордасцю заяўляючы, што “санет // Калісьці збудаваў вялікі Дантэ, // А сам Шэкспір на ім адкрыў сусвет”, то другі твор прасякнуты ўжо адкрытым скептыцызмам у адносінах да санета, які нібыта “грудзі і стан” паэтавай Музы “чатырнаццаццю клямрамі сціскае”. Такім чынам, з аднаго боку, санет, паводле Максіма Танка, – гэта стары надзейны карабель, прыдатны і ў наш касмічны век; з другога – “вопратка багіняў старажытных”, знешне эфектная, нават прыгожая, але нязручная, не прыдатная для штодзённага ўжытку. Су-пярэчнасць відавочная, хутчэй за ўсё і надуманая. Бо “Антысанет” паэта напісаны ўсё ж у форме санета! I гэта, як мы бачым, не перашкодзіла яму даволі-такі ўдала выявіць думку, не перахапіла паэтавага дыхання, сціснуўшы яго грудзі “чатырнаццаццю клямрамі” – чатырнаццаццю радкамі.

У апошні час, нібы спрачаючыся з думкай аб бесперспектыўнасці формы санета, даволі цікавыя эксперыментальныя санетныя цыклы надрукавалі паэты маладзейшага пакалення. Абодва яны – Юрась Пацюпа і Серж Мінскевіч – у духу сучаснага постмадэрнізму абапіраюцца на папярэднія традыцыі сусветнага і беларускага санетапісання. Так, Пацюпа ў Цыкле “Мезальянсы, або Юрлівыя санеты” [12], уваскрашаючы ў нашай памяці найперш літаратурны вопыт XVII--XVIII ст. (Ф. Князькін, Д. Рудніцкі, “Курніцкі зборнік” і інш.), падае першыя ў беларускім нацыянальным санетапісанні прыклады аплікаванага санета, санета-брахікалана, санета-газэлі-туюга, санета-цэнтона, паспалітага санета, трайного санета і інш.

Вось прыклад адной толькі першай страфы апошняга з названых санетаў – “Павучанне”:
Граматыкі вучыць – карысна для паэта,

Найгорш, здаецца мне – віно і піва піць

І досціп засушыць – без роздуму і мэты

Пражыўшы, нібы ў сне, – дзе хмель штодня кіпіць [12, 31] .


Кожную з гэтых дзвюх частак страфы, як і ўвесь санет, можна ўспрымаць самастойна, прычым кожны раз па-свойму. Разам з тым, прачытаўшы радкі падрад, мы атрымаем яшчэ адно ўражанне. Адзін твор змяшчае, па сутнасці, тры сэнсы. Адсюль – і назва санета. Пасля Пацюпы "Трайны санет пра вечнае каханне" ндрукавала Таццяна Барысюк [4].

Што да Мінскевіча, то сваімі "Мінскімі/Менскімі санетамі" [10] ён адрасуецца да вядомых санетаў, найперш крымскіх і адэскіх, А. Міцкевіча. Адрасуецца са значнай доляй іроніі (у адносінах да сучаснасці), эксперыментуючы ў галіне метрыкі (стварае нават своеасаблівы сучасны сілабічны верш) і рыфмікі. Вось адзін з такіх яго санетаў, “Да Свіслачы”, – алюзія на вядомы санет Міцкевіча “Да Нёмана”:


Рака дваровая, смарагдавая Свіслач!

На санках да цябе ляцелі мы ў сумёт,

Аднойчы тут марак ледзь не пайшоў пад лёд,

І ўратаваць змаглі дзіцячай моцай сціслай.


Там, дзе над берагам каса вярбы навісла,

Яна любіла быць, сачыць стрыжоў палёт,

А я, кідаючы галыш у люстра вод,

Па хвалях ёй хацеў пачуццяў столькі выслаць!


Рака дваровая, ты крыўды не бяры,

Што скутая ў мурох твая сястра старая –

Выток жа твой бруіць, да мора парывае…
За мора ці за Буг сплылі яны, сябры,

Стагоддзе адышло, той не вярнуць пары.

А ты – усё жывеш, і я -- не паміраю [10, 16].

Думаецца, гэтых прыкладаў зусім дастаткова, каб паказаць: сучасны беларускі санет, нягледзячы ні на што, жыве, развіваецца. У яго – вялікае будучае.

Сучасныя беларускія паэты не толькі пішуць санеты, але і аб’ядноўваюць іх ў архітэктанічныя кампазіцыі – нізкі, цыклы, вянкі. I калі гаварыць пра наватарства ў гэтай галіне, то пэўныя яго пробліскі заўважаюцца найперш у архітэктанічнай арганізацыі буйных санетных структур, ад санетных дыпціхаў (“Белыя санеты” Х. Жычкі), трыпціхаў (“Гуманізм” Алеся Салаўя, “Радзіма” Алеся Звонака), тэтрапціхаў (“Год” Р. Барадуліна) і да больш значных. Так, у таго ж Алеся Звонака сустракаюцца санетныя цыклы з пяці (“Сумленне веку”, “Дзіва”) і нават з шасці санетаў (“Святлісты дзень красавіка”). А ў беларускага паэта замежжа Міхася Каваля ёсць карона санетаў “Мярэжа”, якая ўключае ў сябе сем твораў, напісаных гэтым відам верша, у Алеся Салаўя – цыклы з 23 (“Несмяротнасць”) і нават з 25 санетаў (“На хуткіх крылах вольнага Пегаса”).

Адна з найбольш складаных і рэдкіх архітэктанічных структур – вянок санетаў. Своеасаблівасць яго ў тым, што паўтарэннем асобных радкоў усе чатырнаццаць санетаў звязаны паміж сабою, а таксама з магістралам – пятнаццатым, заключным санетам, які складаецца з першых радкоў папярэдніх санетаў. Кожны наступны санет пачынаецца радком, якім заканчваецца папярэдні. Чатырнаццаты санет завяршаецца радком, якім пачынаецца першы. Гэты ж радок пачынае і магістрал. Такім чынам ствараецца арыгінальнае архітэктанічнае кола. Вянок санетаў – складаная вершаваная форма, якая патрабуе глыбокай, своеасабліва выяўленай вобразнай думкі, дасканалага паэтычнага майстэрства. Слабыя ж, анемічныя радкі вянка санетаў у выніку іх шматразовага паўтарэння назойліва кідаюцца ў вочы, зніжаючы вартасць усяго твора.

Узнік вянок санетаў, як і сам санет, у Італіі ў ХIII ст., затым перавандраваў у іншыя літаратуры. У Расіі першы вянок санетаў (перакладны) з’явіўся ў 1889 г. Арыгінальныя вянкі санетаў стварылі В. Іванаў, В. Брусаў, М. Валошын, І. Сяльвінскі, С. Кірсанаў, М. Дудзін і іншыя вядомыя рускія паэты. Пэўнае пашырэнне вянок санетаў набыў ва Украіне (В. Бабынскі, М. Вінграноўскі, І. Гнацюк, Т. Каламіец, І. Мацынскі, Б. Нячэрда, М. Тарэшчанка і інш.). Першыя беларускія вянкі санетаў напісалі паэты беларускай дыяспары. Гэта творы Міхася Кавыля “Цяжкія думы” (1956), “Чорны лёд” (1958) і Алеся Салаўя “Вянок санетаў”(1958). На Бацькаўшчыне першы вянок санетаў з’явіўся з-пад пяра Ніла Гілевіча (“Нарач”, 1964). Затым да гэтай вершаванай формы звярнуліся Х. Жычка (“Абеліск”), А. Сербантовіч (“Васілёк”, “Курганы”, “Салдат”), Алесь Звонак (“Праўдзе веку”, “Кругі”, “Званы”), П. Сушко (“Поле”), У. Дзюба (“Выток”), Я. Сіпакоў (“Жанчына”), Т. Бондар (“Шляхі”), Я. Крупенька (“Вянок братэрства”), П. Макаль (“Ворыва”), В. Аколава (“Аршанскі прарок Караткевіч”) і інш. З. Марозаў надрукаваў дзесяць вянкоў санетаў (“Сад”, “Наканаванне”, “Таемнасць”, “Вянок Беларусі” і інш.) [9]. С. Шах напісала т. зв. безгаловы, усечаны вянок санетаў “Ноч” (1999). У ім 8 паўсанетаў, пачынаецца ён з аднаго тэрцэта, які выконвае ролю эпіграфа. У 2003 г. паэтэса выдала зборнік з 15 вянкоў санетаў “На ўсё дабро ў адказ” [16]. У ім большасць вянкоў санетаў напісана традыцыйным чатырохстопным ямбам, некаторыя – чатырохстопным дактылем (“Зорнасць”, “Хатка”, “Вёсачкі”, “Вера”) і нават чатырохстопным анапестам (“Песня”)…

Форму санета і нават вянка санета даволі плённа распрацоўваюць і асобныя рускамоўныя паэты Беларусі. Як яскравы прыклад можна прывесці творчасць І. Катлярова. У 1999 г. ён выдаў кніжку «Но даже умираем, чтобы жить» [6], якая змясціла 15 асобных вянкоў санетаў. А праз тры гады чытачы з прыемнасцю сустрэлі яго вялікі зборнік санетаў «Куда б ни шел – иду к своей судьбе» [7]. Зборнік склалі каля 300 (!) твораў гэтага віду верша, у якіх шчыра і па-філасофску мудра асэнсоўваюцца найбольш значныя праблемы нашага жыцця: патрыятызм, служэнне ісціне, слову, каханне, грамадзянская мужнасць, вернасць і здрада, жыццё і смерць і інш.

Можна смела сцвярджаць: для паэта напісанне ўдалага вянка санетаў – своеасаблівы экзамен на творчую сталасць. Зразумела, не кожны паэт, асабліва малады, адважваецца здаваць гэты экзамен. Яшчэ менш тых, хто гэты экзамен вытрымлівае. І ужо самая складаная, працаёмкая, самая вышуканая архітэктанічная санетная структура – гэта вянок вянкоў санетаў.
Л і т а р а т у р а

1. Анталогія беларускага санета / Уклад. і прадмова Я. Хвалея. – Мінск, 2002.

2. Багдановіч, М. Поўны збор твораў: у 3 т. / Максім Багдановіч. – Мінск, 1992. – Т. 1.

3. Багдановіч, М. Поўны збор твораў: у 3 т. / Максім Багдановіч. – Мінск, 1993. – Т. 2.

4. Барысюк, Т. Трайны санет пра вечнае каханне / Таццяна Барысюк // ЛіМ. – 2003. – 26 верас.

5. Грынчык, М. Шляхі беларускага вершаскладання / М. М. Грынчык. – Мінск, 1973.

6. Котляров, И. Но даже умираем, чтобы жить: венки сонетов / Изяслав Котляров. – Минск, 1999.

7. Котляров, И. Куда б ни шел – иду к своей судьбе: сонеты / Изяслав Котляров. – Минск, 2002.

8. Купала, Я. Санеты: на бел., англ., ісп., пол., рус., укр., фр. мовах / Янка Купала; уклад. Ж. Дапкюнас, В. Рагойшы; рэд. перакладаў Л. Казыра; паслясл. В. Рагойшы. – Мінск, 2002.

9. Марозаў, З. Гронкі зорных суквеццяў: вершы, паэма, вянкі санетаў / Змітрок Марозаў; прадм. В. Рагойшы. – Мінск. 1998.

10. Мінскевіч, С. Мінскія/Менскія санеты / Серж Мінскевіч. – Мінск, 2002.

11. Павличко, Д. Сонети. Світовий сонет / Дмитро Ппавличко; передм., укр. переклад сонетів зарубіж. авторів та примітки Д. Павличка. –, 2004.

12. Пацюпа, Ю. Мэзальянсы, або Юрлівыя санэты / Юрась Пацюпа // Arche=Пачатак. – 2001. -- № 1. – С. 89--103.

13. Русские сонеты. – Ростов-на-Дону, 1996.

14. Світовий сонет: антологія / Переклад, передм., довідки про авторів та примітки Д. Павличка. – Київ, 1983.

15. Український сонет: антологія / Упоряд. А. Добрянського. – Київ, 1976.

16. Шах, С. На ўсё дабро ў адказ: вянкі санетаў / Соф’я Шах. – Мінск, 2003.
Пытанні і заданні для самаправеркі

1. Раскажыце пра ўзнікненне і пашырэнне ў еўрапейскай паэзіі санета. 2. Што ўяўляе сабой санет як від верша? Што характэрна для італьянскага санета ў адрозненне ад французскага і санета шэкспіраўскага тыпу? 3. Калі і дзякуючы каму санет узнік у рускай і ўкраінскай паэзіі? Пералічыце лепшых рускіх і ўкраінскіх санетапісцаў. 4. Калі санет з’явіўся ў шматмоўнай літаратуры Беларусі? Які ўклад у санетапісанне ўнёс Адам Міцкевіч? 5. Янка Купала – сапраўдны «бацька» беларускага санета. Ахарактарызуйце санетарый песняра. 6. Раскажыце пра ўклад у беларускае санетапісанне М. Багдановіча. 7. Якая з дзвюх школ санетапісання – купалаўская ці багдановічаўская – запанавала ў беларускай вершатворчасці ХХ ст.? Назавіце лепшых беларускіх санетапісцаў. 8. Якія сучасныя разнавіднасці санета вы ведаеце? 9. Што ўяўляе сабой вянок санетаў? Калі і дзе ён узнік, якое пашырэнне набыў у еўрапейскай, у тым ліку ўсходнеславянскай, паэзіі? 10. Калі і дзякуючы каму з’явіліся вянкі санетаў у беларускай паэзіі? Хто з беларускіх паэтаў вызначыўся ў напісанні вянкоў санетаў?


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка