Unici na ziemiach pomiędzy rzekami Biebrzą, Narwią i Brzozówką Unici




Дата канвертавання24.04.2016
Памер136.06 Kb.
Unici na ziemiach pomiędzy rzekami Biebrzą, Narwią i Brzozówką
Unici, w szerokim znaczeniu, chrześcijanie wywodzący się z różnych Kościołów wschodnich, którzy uznawali dogmatykę i jurysdykcję Kościoła rzymskokatolickiego (wraz z prymatem papieża), zachowując własną liturgię, ustrój kościelny, duchowość i specyfikę kościelno-prawną. W znaczeniu węższym, wyznawcy prawosławia, którzy przeszli na katolicyzm, zachowując obrządek wschodni, w wyniku unii brzeskiej (1596) i unii użhorodzkiej (1646). Większość unitów stanowili Rusini zamieszkujący Podlasie, ziemię chełmską, Białoruś, Wołyń, ziemię przemyską, potem Ruś Podkarpacką i Siedmiogród. Sprzeciw wyznawców prawosławia, którzy poczuli się zagrożeni, wywołał spory między zwolennikami i przeciwnikami unitów, trwające w XVII i XVIII w. i dzielące również duchowieństwo katolickie w Polsce na dwa obozy.
Konflikt związany z unitami zaczęła wykorzystywać Rosja, mieszając się w sprawy polskie.
Dążenia unijne chrześcijan zrodziły się po schizmie wschodniej. W 1768 r. pod jej naciskiem rząd polski ograniczył działalność unitów na swych terenach. Za panowania Mikołaja I biskup J. Siemaszko przedstawił projekt likwidacji swego Kościoła (1839) i po aprobacie cara konsekwentnie go realizował. Oficjalnie na terenach państwa rosyjskiego unia przestała istnieć w 1899 r. W zaborze austriackim Kościół unicki cieszył się wolnością. W 1774 r. cesarzowa Maria Teresa wprowadziła nazwę Kościół greckokatolicki. W II Rzeczypospolitej żyło ok. 3,4 mln unitów. Istniały 3 diecezje stanowiące metropolię halicko -lwowską, od 1934 - również odrębny okręg administracji apostolskiej dla Łemkowszczyzny.

Po II wojnie światowej Kościół greckokatolicki został zlikwidowany decyzją synodu lwowskiego, podjętą pod naciskiem władz radzieckich (1946). W następnych latach zniesiono unię na Rusi Podkarpackiej i w Rumunii. Istniał jednak nadal nielegalny Kościół unicki, który po rozpadzie ZSRR (1991) odzyskał tradycyjne wpływy. Unici narodowości ukraińskiej z terenów Polski południowo-wschodniej zostali przesiedleni na ziemie północno-zachodnie. Po okresie prześladowań unici wznowili działalność w 1956 r., jednak w stopniu ograniczonym. Kościoły unickie istnieją w Europie, Azji, Afryce i obu Amerykach, a liczba wiernych sięga 12 milionów.


Prześledzenie dziejów nieistniejących już parafii w dorzeczu Narwi, Biebrzy i Brzozówki, trzeba rozpocząć od do wczesnego średniowiecza. Puszcza w łuku rzek Biebrzy i Narwi nie była w wiekach XIII i XIV bezludna. Przemierzające ją drużyny krzyżackie, litewskie, ruskie i mazowieckie niszczyły osady i osadników. Obszar wciąż był jednak zamieszkały, skoro umiano nazwać liczne rzeki i rzeczki, trafiały się mosty. Puszczę eksploatowano sezonowo. W odpowiednich porach roku przybywała tam ludność z narwiańskich okręgów grodowych, z ziemi bielskiej i grodzieńskiej. Miała w puszczy swoje rewiry, w nich szałasy i budy mieszkalne. Panujące na niektórych obszarach warunki sprzyjały osadnictwu. Zaludniły się one na długo przed nadaniami kolonizacyjnymi w XV w. Pozostały po tym okresie zabytki archeologiczne, grodziska i cmentarzyska. Wzajemne najazdy litewsko – krzyżacko - mazowieckie trwały przez XIV i XV w. W latach 1424–1425 komisarze wytyczyli granicę. Przeszło sto lat wzajemnych walk nie sprzyjało kolonizacji ziem jaćwieskich. Pomimo walk eksploatowano jednak bogactwo puszczańskie. Z Mazowsza ciągnęli Polacy, od strony Grodna chłopi ruscy. Dopiero po 1422 r. należy datować początki wchodów, tj. stałych upraw łąki i barci w dolinie Czarnej Hańczy, Biebrzy i Wołkuszy.

Po zagarnięciu Podlasia przez Litwę załamało się osadnictwo mazowieckie z północnego wschodu. mazowieckich.

Siły książąt mazowieckich okazały się w XIV w. na tych terenach słabsze niż Litwy i Krzyżaków. Traktat podpisany w 1398 r. przyznawał Litwie większość ziem pojaćwieskich, także między Biebrzą a Brzozówką. Książęta litewsko-ruscy wyznawali wiarę prawosławną. Syn Gedemina Olgierd był dwukrotnie żonaty z księżniczkami ruskimi, najpierw z Marią Jarosławną Witebską, potem Julianną Aleksandrowną Twerską. Syn jego Jagiełło przy chrzcie otrzymał na imię Jakub. Olgierd w Wilnie pobudował cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. W mowie i piśmie używał języka ruskiego. Król polski Kazimierz w 1468 r. pisał ­papieżowi, że w Wielkim Księstwie Litewskim jest bardzo wielu schizmatyków.

W XV i XVI w. zetknęły się tu różne pod względem etnicznym i wyznaniowym grupy ludności ruskiej, polskiej i litewskiej. Dalej na północy, mimo sporej liczby Rusinów, nie utworzono dla nich wiejskich parafii greckich. Parafia ruska została ufundowana w Augustowie dopiero za Zygmunta Augusta. Można ten brak tłumaczyć zaleceniem Bony, za czasów, której powstało tu najwięcej wsi. W 1540 r. odnotowano istnienie cerkwi w Jacznie z cudowną ikoną Matki Bożej, pisaną w stylu bizantyjskim; duchowny posiadał 1 włókę ziemi. Przed 1539 r. istniała cerkiew w Nowym Dworze z dwiema włókami funduszu. Podobny fundusz duchowny w 1582 r. posiadał Lipsk. W XVI w. wymieniono cerkwie m.in. w Jacznie (1540) i Knyszynie (1551 r.). Nowe istotne zmiany w strukturze osadnictwa nastąpiły po przyjęciu w 1524 r. ogromnych dóbr królewskich w Wielkim Księstwie Litewskim przez królową Bonę. Król Zygmunt Stary i królowa Bona dążyli do stworzenia prywatnego majątku rodziny królewskiej. Liczne królewszczyzny w Polsce i Litwie były wydzierżawiane lub oddawane w zastaw. Na polecenie Bony urzędnicy podjęli reformę rolną, zwaną pomiarą włóczną.

W XVII w. działania wojenne, przemarsz wojsk, najazd szwedzki (1655–1657) i siedmiogrodzki (1656–1657), moskiewski (1658–1660), litewski (1662) zahamowały, a nawet zniszczyły, osadnictwo tych ziem.

Za rządów pruskich w latach 1795–1807 na rozparcelowanych folwarkach osiedlono kolonistów niemieckich. Od 1807 do 1915 r. duża część późniejszego województwa białostockiego znalazła się w Cesarstwie Rosyjskim. W owym czasie już nie prowadzono na większą skalę zasiedlenia nowych terenów. W 1839 r. na terenach włączonych do Cesarstwa Rosyjskiego Kościół unicki wrócił na łono Kościoła prawosławnego. W dawnym Królestwie Polskim połączenie z prawosławiem nastąpiło 27 kwietnia 1875 r.

W czasie I wojny światowej przeważająca część ludności prawosławnej została ewakuowana w głąb Rosji. Większość powróciła w latach 1918–1921, lecz nie zawsze do dawnych miejsc zamieszkania. Ciężkie warunki życia powracającej ludności, epidemie i choroby, przyczyniły się do spadku liczby prawosławnych.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości sytuacja Kościoła prawosławnego radykalnie się zmieniła. Utracił on dużo budynków i gruntów cerkiewnych na rzecz Kościoła katolickiego, wiele zabrano na skarb państwa. Poprzez szkolnictwo, służbę wojskową, sezonową pracę, urzędy, prasę, książki następował proces polonizacji. Język miejscowy utrzymał się tylko we wsiach zamieszkiwanych przez tzw. ludność tutejszą.

Jednocześnie władze państwowe, nie bez inspiracji czynników kościelnych, zastosowały politykę odwetową i w okresie międzywojennym 451 obiektów sakralnych znikło z mapy II Rzeczypospolitej Polskiej. Wynikiem tego była silna tendencja w pierwszych latach niepodległości do usuwania śladów rosyjskiego panowania, jak pisano odmoskwieczania, pozbywania się carskich pamiątek, łącznie z rozbieraniem cerkwi lub przekazywaniem ich na rzecz kościoła katolickiego w ramach rewindykacji1

W czasie II wojny światowej 1939–1945 represje sowieckie i hitlerowskie dotknęły tysiące mieszkańców miast i wsi. Po wojnie kilkanaście procent ludności wyjechało na tzw. Ziemie Odzyskane lub pod wpływem działalności podziemia do Związku Radzieckiego.

 

Żeby prześledzić historię cerkwi w Boguszowie trzeba przypomnieć, że król Aleksander Jagiellończyk około 1500 r. nadał kniaziowi Michałowi Glińskiemu wielkie dobra w dawnym powiecie goniądzkim, obejmujące ziemię od granicy krzyżackiej do granicy dóbr tykocińskich. Po jego ucieczce do Moskwy Zygmunt Stary przekazał te wielkie dobra Mikołajowi Radziwiłłowi, wojewodzie wileńskiemu. Radziwiłłowie rozpoczęli kolonizację tych dóbr i do 1529 r. założyli około trzydziestu wsi oraz dwór Knyszyn. Radziwiłł jako namiestnik bielski sprowadzał ludność ruską ze wsi hospodarskich spod Bielska oraz Litwinów i Mazowszan. Osadnictwo między Narwią a Biebrzą, Brzozówką i Supraślą było etnicznie mieszane. Wszystkie grupy etniczne szybko się wymieszały. Założono tu obok starych katolickich i prawosławnych nowe parafie. Jeden z największych badaczy osadnictwa na Białostocczyźnie Jerzy Wiśniewski twierdzi, że na tym terenie była jedna cerkiew wiejska w Boguszewie i jedna cerkiew miejska w Knyszynie2.



Na prawym brzegu rzeki Nereśli leży Boguszewo. Przywilej króla Zygmunta I, wystawiony w Krakowie 18 czerwca 1510 r., wspomina imienie Bohuszowie. Parafia boguszewska została założona przez Petronelę Radziwiłłównę Dowojnową – wojewodzinę połocką między rokiem 1545 a 1564. Stanisław Dowojna, wojewoda połocki, i jego żona Patronela Radziwiłłówna, właściciele włości goniądzkiej, w 1547 r. przekazali Jakubowi Czechowi (stąd nazwa Czechowizna) wieś Strzeżewo i królewskie stawy czechowskie3.

Wieś Boguszewo leżała w sąsiedztwie wsi Pęskie, którą w 1514 r. Mikołaj Radziwiłł nadał swemu słudze Mikołajowi Pęskiemu. Położona była w dobrach goniądzkich na 30,5 włókach gruntu średniego, z czego na popa ruskiego była 1 włóka. Pop ruski z Boguszewa miał obrub przy wsi Zalesiu. Patronką cerkwi była św. Prakseda Męczenniczka (Paraskiewa Piatnica). Na mapie z lat 1545–1564, na której przedstawiono obszar wzdłuż rzeki Nereśli i częściowo Narwi, zaznaczono sylwetkę cerkwi4.

Według Jabłonowskiego w 1574 r. w Boguszewie pop ruski ma włók 25. Trudno stwierdzić, kiedy cerkiew w Boguszewie stała się unicka. Wiadomo, że w 1683 r. duchownym boguszewskim był o. Jerzy Kostecki, w latach późniejszych o. Prokop Romanowski (1722, 1723), o. Antoni Romanowski (1723, 1769, 1773), o. Anastazy Łopuchowski (1777).

Zachowało się źródło z 1780 r., dotyczące wizytacji cerkwi w Boguszewie: przybywszy do cerkwi i plebanii Boguszewskiey rzeczy cerkiewne zrewidowałem, co wszystko w całości znalazłem podług wizyty w roku 1761 JMć....choć niektóre rzeczy jako to firanki, obrusy już pogniły. Metryk nie ma, ponieważ i parafii nie ma. Następna wizyta z 1782 r. powtórzyła poprzedni zapis: przybywszy do cerkwi i plebanii Boguszewskiey rzeczy cerkiewne zrewidowałem, co wszystko w całości znalazłem. Superaty żadnej nie ma. Papiery miejscu i osobie służące znajdują się. Metryki chrzstów, szlubów i pogrzebów nie ma5.

W XVIII w. zlikwidowano parafię w Tykocinie, a później w Boguszewie. Wizyta cerkwi boguszewskiej z 1773 r. tak stwierdziła: parafianina żadnego nie ma. Parafia Boguszewo została dołączona do cerkwi w Knyszynie, o czym podaje wizytator w 1785 r. przybywszy do cerkwi Knyszyńskiey i Boguszewskiey wizyty mojej dziekańskiej rzeczy cerkiewne zrewidowałem, które w całości znalazłem6. Natomiast w wizycie z 1788 r. zaznaczono, że w Knyszynie przy tey cerkwi aktualnym plebanem wb. ks. Grzegorz Morozowicz administrator boguszewski. W naukach teologii moralnej mierny, w ustawie cerkiewnym doskonały, trzeźwy, stateczny.7 Odnośnie samej cerkwi w Boguszewie odnotowano: przy tey Cerkwi Aktualnego parocha nie ma, lecz tylko administracya, utrzymuje W.X. Grzegorz Morozowicz, Paroch Cerkwi Knyszyńskiej. Gruntu Funduszowego włóka jedna, we trzy zmiany y morgow dwa, Sianożenci zadosyć z zaroślami. Parafia parafianina żadnego niema, gdyż już od dawnego czasu, wszystkie na obrządek Łaciński poprzechodzili8

Zachował się ślad sprawy z dnia 25 listopada 1789 r., która toczyła się przed konsystorzem przeciwko parochowi boguszewskiemu o niedokonanie pogrzebu dwuletniego zabitego dziecka i dotyczyła proboszcza Bazylego Nornowicza.

W wizytacji dekanatu białostockiego, do którego w roku 1804 należało Boguszewo, stwierdzono brak parafii. W latach 1822–1831 proboszczem knyszyńskim i boguszewskim był Jan Kraszkiewicz (Kraśkiewicz), który pochodził z Białegostoku. Zmarł w Knyszynie 4 marca 1831 r. i pochowany został na cmentarzu katolickim. Pochówku dokonał ks. Stanisław Żebrowski, administrator cerkwi w Boguszewie, który przebywał w tej parafii do 1839 r. Cerkiew w Boguszewie w 1839 r. została zamknięta i stała kilka lat bezczynna.9

W źródle drukowanym z końca XIX w. znajduje się opis szczególnie czczonej ikony św. Paraskiewy z cerkwi boguszewskiej. Boguszewską cerkiew św. Paraskiewy rozebrano i przeniesiono na cmentarz prawosławny w Knyszynie (przy drodze do Krypna). Znajdowała się ona tam do 1940 r., kiedy została rozebrana. Natomiast ikona św. Paraskiewy, według informacji uzyskanych z korespondencji prywatnej, w latach 70. znajdowała się w prywatnym posiadaniu w Stanach Zjednoczonych. W ten sposób zakończyła swój żywot cerkiew w Boguszewie. Obecnie nie ma już żadnych śladów istnienia parafii obrządku wschodniego w tej miejscowości.

Według posiadanych informacji w Boguszowie posługę pełnili następujący duchowni: o. Jerzy Kostecki (1683) figuruje w księgach metrykalnych w Trzciannem, o. Prokop Romanowski (1722), o. Antoni Romanowski (1769, 1773) prawdopodobnie syn Prokopa. W 1748 r. chrzcił w kościele katolickim swego syna Alberta w Trzciannem, o. Anastazy Łopuchowski (1777), o. Grzegorz Morozowicz (1785, 1788), o. Bazyli Nornowicz (1789), o. Jan Kraszkiewicz (1822–1831), o. Stanisław Żebrowski (1831–1839) proboszcz na Knyszynie i Boguszewie.

  Druga cerkiew znajdowała się w Karpowiczach nad rzeką Brzozówką. Akt z 1358 r., rozgraniczający granicę litewsko-mazowiecką, zawarty między Kiejstutem a Siemowitem, wymienia graniczną rzekę Wielka Struga – Vsczewelikey strugi. Późniejsza nazwa rzeki, Brzozowa, pojawia się w dokumentach z XVI w.10 Następna wiadomość pochodzi także z XIV w. i dotyczy szlaku komunikacyjnego Płock – Wizna – Grodno, przebiegającego przez tereny, na których zlokalizowano później Dolistowo, Karpowicze i Suchowolę11. Za czasów Aleksandra Jagiellończyka powstały takie wsie jak Brzozowa (późniejsze Karpowicze), Zabiele i inne. Namiestnicy litewscy oddawali Puszczę Nowodworską pod kolonizację ludności litewskiej i ruskiej, nie zamykając dopływu ludności mazowieckiej. Trudno ustalić, kiedy powstała parafia prawosławna w Brzozowej - Karpowiczach. Nadmienić trzeba, że Karpowicze należą do najstarszych miejscowości na ziemiach pomiędzy Biebrzą i Narwią. Pierwotna nazwa Brzozowa Wielka (Brzozowa Maior) ostatecznie w XVIII w. wyparta została przez Karpowicze.

Właścicielem Karpowicz był wójt zabielski Maciej Moniuszko, który otrzymał je wcześniejszym przywilejem króla Aleksandra. Następnym właścicielem był Mordas Bołotowicz (Bołoticza). 8 lutego 1505 r. Aleksander Jagiellończyk zatwierdził Mordasowi Bołotowiczowi wieczyste posiadanie wójtowstwa zabielskiego, a także młyna na Brzozówce i lasu przy końcu włók jatwieskich i zabielskich.

Nadanie dla Moniuszki, później sprzedane Bołotowiczowi, dotyczy dóbr ziemskich zwanych później Karpowicze12. W dokumencie z roku 1519, dotyczącym sporu o dziesięcinę między proboszczem dolistowskim ks. Stanisławem Dabrówką a właścicielem Brzozowej Mordasem, odnajdujemy wzmiankę o Brzozowej. Do parafii należała wieś Brzozowa i dwór Brzozowa13. Po śmierci Mordasa jego żona Pelagia Hryńkówny, bojarynia, wyszła powtórnie za mąż za Karpa Józefowicza (Jesipowicza). W 1530 r. szlachcic Karp zgodził się oddawać dziesięcinę ze swoich dóbr proboszczowi Dolistowa.

Parafia prawosławna w Karpowiczach istniała do 1616 r. Zdaniem autora monografii o parafii Karpowicze stan kościoła i plebanii karpowickiej niegdyś wsi Wielką Brzozową zwanej z 1780 r. Fertur, że to niegdyś była cerkiew ruska unicka po tym gdy Ruś wszystka przyjęła rzymski obrządek, WJ.PP. Karpowie postarali się o to, żeby ksiądz świecki rzymskiego obrządku był plebanem14

W wykazie kościołów przywróconych od heretyków i odbudowanych w czasach biskupa Eustachego Wołłowicza (1616–1630) wymienia się również i kościół karpowicki15. Fundatorem kościoła był właściciel Brzozowej Józef Karp, marszałek powiatu wołkowyskiego. Dokument nosi datę 2 maja 1617 r. W chwili jego wystawienia kościół już istniał. Zdaniem Józefa Maroszka W Karpowiczach pewnie od przełomu XV i XVI w. funkcjonowała cerkiew, była to pewnie jedyna ze świątyń funkcjonująca na zasadzie ekumenicznej, w ramach planów unijnych Aleksandra Jagiellończyka16. Można, więc przypuszczać, że właściciel przebudował cerkiew na kościół, pozostawiając wezwanie św. Mikołaja.

Jak pisze ks. Ostrowski, z pierwszego opisu kościoła karpowickiego z 1715 r. dowiadujemy się, że kościół fundowany przez Józefa Karpa jest pod wezwaniem św. Mikołaja Biskupa i Wyznawcy17. Jak pisze on też, istniały tam dwa kościoły. To może sugerować, że pierwszy był przerobiony z cerkwi, gdyż według inwentarza z 1715 r. sam kościół duży nachylił się i trzeba go było klinować. Wiadomym jest, że w tym roku pokryto go gontami. Następny został zbudowany w 1773 r.18

Natomiast inwentarz z 1820 r. podaje, że: drewniany w ziemie wlazły okorzuchowania potrzebny. Dach świątyni pokryty gontami, nad nim wznosi się kopuła. W dzwonnicy znajdują się dzwonki, natomiast duża sygnaturka znajduje się na kościele. Wnętrze kościoła wzbogacają trzy ołtarze. W ołtarzu głównym widnieje wizerunek Najświętszej Maryi Panny Krasnoborskiej. W jednym z ołtarzy bocznych znajduje się obraz patrona tego kościoła św. Mikołaja, natomiast w drugim ołtarzu wizerunek św. Antoniego. Ołtarze te są już zbyt stare wszystkie walący się i na nic nie zdatne bez żadnych ozdób.

Kościół w Karpowiczach został zamknięty w 1865 r. Sprzęty kościelne zostały przekazane do Suchowoli, a grunta kościelne i budynki przyjęła w 1866 r. Izba Dóbr Państwowych. Kościół został rozebrany, z pozyskanego materiału zbudowano cerkiew w Knyszynie. W miejscu, gdzie stał wcześniejszy kościół, mieszkańcy Karpowicz w 1989 r. zbudowali murowaną kaplicę19. Bardzo prawdopodobne, że w tym samym miejscu, gdzie stała pierwsza cerkiew.

Ostatnia cerkiew, którą chcę przedstawić znajdowała się w królewskim Knyszynie. Początki Knyszyna sięgają XIV w., kiedy to bojar litewski Wojdyłło, szwagier Władysława Jagiełły, założył osadę Wojdyłłówka. Następnie książę Witold wzniósł w okolicy Wodziłówki dwór drewniany o charakterze strażniczo-myśliwskim.

Z lustracji ziemi bielskiej dokonanej w 1536 r. dowiadujemy się, że o milę od późniejszego Knyszyna nad rzeką Wodziłówką, dopływem Jaskrzanki uchodzącej do Narwi powyżej Tykocina, stał dwór myśliwski. W tym dworze bywali książę Witold, Zygmunt Kiejstutowicz, królowie Kazimierz i Aleksander, stamtąd dokonywali wypraw łowieckich. Dwór dysponował stajniami z obejściem gospodarskim. Do budowy sprowadzano ludzi bielskich, surażskich i grodzieńskich20. Na tym terenie zetknęły się wpływy Polski, Rusi i Litwy, a także Krzyżaków, cztery kultury i dwie religie. Stary dwór Witoldowy21 został w latach 1494–1503 spalony przez Mikołaja Radziwiłła. W końcu XV wieku Jan Radziwiłł przekazał włość knyszyńską bratu Mikołajowi, biskupowi żmudzkiemu, który z kolei podarował ją królowi Zygmuntowi Staremu w 1503 r.

W połowie XVI w. wzniesiono w Knyszynie dwór królewski dla Zygmunta Augusta22. Stanął on na równinie położonej między stawami. Królowa Bona w 1530 r. powołała Aleksandra Chodkiewicza na starostę knyszyńskiego. Z polecenia królowej w 1538 r. Chodkiewicz rozmierzał osadę Knyszyn, wytyczył rynek i ulice23. W 1568 r. Zygmunt August nadał Knyszynowi miejskie prawo magdeburskie i ustanowił 4 jarmarki. Do historii przeszło jego znamienne powiedzenie: Nie jestem królem waszych sumień, świadectwo wyjątkowej tolerancji.

W latach 80. XX w. ustalono ostatecznie, że dwór stał przy dzisiejszej ulicy Białostockiej na terenie, który w XVIII w. Prusacy podzielili na parcele miejskie. Prof. Józef Maroszek o ówczesnych odkryciach powiedział: ustaliliśmy, że na miejscu dzisiejszej szkoły była cerkiew zbudowana w 1551 r. – malutka, stojąca tuż obok dworu królewskiego. Zygmunt August zbudował ją specjalnie dla swoich dworzan, z których część wyznawała prawosławie24.

Cerkiew wzniesiono, gdyż ciągle wzrastała liczba mieszkańców pochodzenia ruskiego. W parafiach Suraskiej i Knyszyńskiej, ziemi Bielskiej musiało być na pewno po parę, jeśli nie więcej cerkwi.25

Cerkiew św. Spasa stała bez wątpienia już na obszarze należącym do dworu, niedaleko radziwiłłowskich zabudowań folwarcznych, zajętych w czasach Zygmunta Augusta na stajnie starościńskie. Pierwsza wzmianka o cerkwi Przemienienia Pańskiego (Spasa) odnosiła się do 1551 r. Privilej popu mesta knyśynskogo cerkwi S. Spasa na 2 vloki zemli v gruntach mestkich do toe cerkvi prydannye na većnost26. Można przypuszczać, że jej lokalizacji dokonał zakładając miasto w latach 1538–1540, pierwszy królewski zarządca dóbr knyszyńskich – Aleksander Chodkiewicz. Według prof. Jerzego Wiśniewskiego dwie cerkwie wiejskie i miejska w Knyszynie znajdowały się tylko w części południowej omawianego obszaru (puszcza Knyszyńska), gdzie sięgał wpływ ludności ruskiej z południa27.

Zachował się przywilej Zygmunta Augusta z 1551 r. dla knyszyńskiej cerkwi Przemienienia Pańskiego (Spasa) na dwie włóki ziemi, w którym czytamy: Żikgimont Avgust, Boż’ju milost’ju korol Pol’skij, velikij knjaz’ Bil nam ćelom bogomolec naś pop s Svetogo Spasa v meste naśom Knyśinskom Ignatej, i povedil pered nami, iż on, budući pri toj cerkvi, pożiven’ja ni kotorogo meti ne możet, dlja togo iż nadan’ja żadnogo k nej, zemli też, s ćogo by mel chlebokorme’e meti, emu ne pridano, a zvlaśća, iż vsju zemli meżi poddanych naśich na voloki pomereny i na ćynśu rozdany. I bil nam ćelom, abychmo emu k toj cerkvi Bożoj nadali dve voloki vol’nych, tak jako po inśim dvorom naśim na cerkvi Boz’i s roskazan’ja naśogo po dve voloki vol’nye est’ nadano, jakoż i voevoda Novogorodskij, marśalok dvornyj, podskarbej zemskij, starosta Slonimskij, pan Ivan Hornostaj o tom nas żedal. A tak my, dlja razmnożen’ja faly Bożoe i na prićinu pana voevody Novodvorskogo, za ćolobit’em togo pana, z laski naśoe hospodarskoe to ucynili, pridali es’mo k toj cerkvi Bożoj dve voloki vol’nych meti budućye sveśćenniki, kotorye v toj cerkve Bożoj budut, tye dve voloki derżati i vżivati na većnye ćasy, a za nas Hospoda Boha prositi, a platu ni kotoroho a nich davati i povinovatstva żadnogo polniti ne maet. I na to es’mo emu dali ves’ naś list z naśoju pećat’ju. Pisan u Knyśine Leta Bożogo Narożen’ja 1551, meseca oktjabrja 26 dnja. Podpis’ ruki ego korolevskoe milosti. Ivan Hornostaj, marśalok dvornyj, podskarbij zemskij. Przywilej był sporządzony w Knyszynie, natomiast cerkiew musiała być zbudowana o wiele wcześniej.

Zachował się dokument z dn. 21.04.1553 r. o zakupie ziemi przez knyszyńskiego duchownego o. Ignacego, w którym czytamy: Działo się w Knissinie, w piątek przet świętym Jurgą, dnia XXI Aprila. Przet sławietnemi pany Jackiem liagwójtem, na miejscu wójtowskim bandącym, Szymonem Rudem, Stanisławem Worsa, piotrem Kuropathwa, Jakubem Szaphejem etc. Stanąwszy oblicznie, przet urzędem wyżej mienionym, sławetny Adam Węgrowski m.k. jawnie i dobrowolnie zeznał, nie będąc przymusziony, ani przypiędzony, jeno swej wolej, iż przedał pół włóki ziemie uczciwemu ojcu Hihnatowi swieszczeniku knissinskiemu, za pół dziesiąty kopy gr. liczby i monety pol., wie wszystkich trzech poliach. Które polie lieży na dwu miesciach, ob miedze Hrynia Rakowicza, a z drugią stronię Jakubowa Nadolna, a w trzecim polu ob obiedze Mieszia Chromczniego. Nic sobie nie ostawując, ani dzieciam, ani żadnemu swemu krewnemu, przyjacielowi, na wieki. Wolen bandzie dać darować, przedać, przemieniać i na swój pożytek obrócić. A po smierci ojca Ichnata swieszczennika św. Spasa wolna będzie żona i dzieci jego i potomki do tej ziemie, pół włóki.28

Według Regestrum wybierania poboru w mieście knyszyńskim r. 1577 zaznaczono, że na ulicy dworskiej na drugiej stronie pop ruski pogorzał oraz inni też pogrzeli, domy i place, z których nie płacono: popa ruskiego, dom 115. Paroch cerkwi św. Spasa w Knyszynie otrzymuje od Zygmunta Augusta 1551 r. 2 włóki „wolne” tak jak po inszych dworach król na cerkwie boże z rozkazania po 2 włóki wolne nadano. W tym samym źródle drukowanym znajdujemy informację, że 1574 r. oprócz parafii knyszyńskiej pop ruski ma dwie włóki w Boguszewie i dwie w Chrabołach.29 Jeśli zaś chodzi o same Chraboły to: w 1529 r. bartnicy spod Bielska, podlegający namiestnikom zamku w Bielsku Podlaskim – Piech Chrebołowicz, bracia Iwan i Protas Fediewiczowie z Chrabołów świadczyli o przynależności puszczy knyszyńskiej. To na miejscu ich łaźni bartnych powstała wieś Chraboły, a nazwę spod Bielska przeniesiono pod Knyszyn.30

Historyk knyszyński E. Chodorowski pisze: 1439 r. jest faktem historycznym, że cerkiew w Knyszynie i w Boguszewie sięga czasów pierwszej unii Kościoła Wschodniego z Zachodnim od 1439 r. zawartej we Florencji, bo są nazwiska księży z cerkwi unickiej w Knyszynie i cerkwi w Boguszewie. Wypisał je z kroniki parafii knyszyńskiej opracowanej przez ks. Kazimierza Cyganka. Parafia knyszyńska z całą pewnością jednak była wówczas parafią prawosławną, gdyż na terenie Podlasia unia florencka nie została wprowadzona. Unici pojawili się w Knyszynie dopiero po unii brzeskiej. Dokładnej daty ustalić nie można, ale być może na pocz. XVII w. starosta Jan Zamojski (1574–1603) powiedział wówczas: Kiedy by to mogło być, abyście wszyscy byli papieżnikami, dałbym za to połowę zdrowia mojego, ażebym drugą połowę żyjąc, cieszył się z tej świętej jedności. Ale jeśli kto gwałt wam będzie czynił, dam wszystko zdrowie przy was, abym na tę niedolę patrzył31. Natomiast co do protestantyzmu Jan Zamojski nakazał swemu podstarościemu knyszyńskiemu Pawłowi Wierzbieckiemu Nowych wiar, abyś w Knyszynie nie dopuszczał ...a polecił ... pomóż ile możesz do poprawy kościoła knyszyńskiego ks. plebanowi32

Źródła historyczne podają, że w 1574 r. istniała również cerkiew we wsi Chraboły. Sama wieś notowana jest w lustracjach XVI w., a jako wójtostwo chrabołowskie należy do folwarku w Knyszynie33. Po śmierci króla starostwo knyszyńskie oddane zostało Janowi Zamojskiemu. Później Knyszyn przeszedł do rodziny Orsetti, Jana Glińskiego, Czapskich, na początku XIX w. do Krasińskich, a w XX w. – Raczyńskich.

W 1664 r. zostały spisane włóki kościelne. Z zapisu wynika, że: Na Kościół stary plac No 1 na którym teraz dzwonnica stoi i Crucyfiks. Kościół iest w tym miescie No 2 iest Farski kturem Ius Patronatus K. IMci należy y cerkiew unicka34. W źródle drukowanym czytamy, że: 19 kwietnia 1732 r. dokonano podziału własności cerkiewnej przy ul. Dworskiej: Mając ubodzy szpitala knyszyńskiego plac, od cerkwi ciągnący się wszerz do ul. Błotniej, przy Wygonie, przez Andrzeja Żabkę mieszczanina na szpital, od Jakuba Grądzika, zduna. A że ten plac był zapisany anno 1570 die 4 julii i zostawał in posesjone prezbitera knyszynskiego nie mającego na to żadnego skryptu.35 W 1732 r. podzielono parcelę cerkiewną wzdłuż, rozpoczynając od ul. Dworskiej (Białostockiej), a nie tak jak było wcześniej w poprzek, gdy cerkiew stała od Gościńca i ul. Dworskiej, a wówczas szpitalna własność znajdowała się z tyłu cmentarza cerkiewnego, od strony Wygonu i Ogrodników dwornych36.

Więcej o cerkwi knyszyńskiej dowiadujemy się z wizyty z 1773 r. Cerkiew pod tytułem Przemienienia Pańskiego, drewniana słomą kryta, z połapem, pomostem bardzo zrujnowanym Cmentarz od ulicy dylami oparkaniony. Wyposażenie cerkwi było ubogie. Szaty liturgiczne określono jako stare. Księgi cerkiewne jak ...Trebnik drukowany i inne księgi do używania niezgodne, gdyż były prawosławne, być może pochodziły z czasów fundacji cerkwi. Parafia posiadała ... gruntu włok 3 na trzy zmiany, z zaroślami i sianożęciami. Plac z ogrodem na cerkiew jest zbudowano. Item półplacek na Gonięckiej ulicy37Wizyty dziekańskie z lat 1774, 1776, 1779, 1780, 1781, 1782 powtarzają powyższe adnotacje. Natomiast w wizycie z 1785 r. jest wzmianka: przybywszy do cerkwi Knyszyńskiey i Boguszewskiey czasu wizyty mojej dziekańskiej rzeczy cerkiewne zrewidowałem, które w całości znalazłem. Co się zaś Dekretu Reformationis wizyty generalnej tyce, o wyerugowaniu cerkwi nowej, żadnego początku nie ma. Co do zabudowania początki poczynił po pogorzelisku. Przeto zaleca się teraz serio, aby sam w teologii wyuczył się, o cerkiew nową u JW kolatora dobrodzieja dopraszał się.

W „Wykazie proboszczów dekanatu podlaskiego z 1788 r.” czytamy: ... Cerkiew pod Tytułem Przemienienia Pańskiego Fundacyi Nayaśniejszych Regnantow, w kollacyi I.W. Czapskiego, starosty Knyszyńskiego. Przy tey Cerkwi jest Aktualnym Parochem W. X. Grzegorz Morozowicz zwany, w Kazusach pomierny. Gruntu Funduszowego włók trzy na trzy zmiany. Ogród jeden na którym Plebania y Cerkiew stoi. Parafij żadnej nie ma38. Podczas wizyty generalnej dekanatu białostockiego z roku 1804 stwierdzono, że cerkiew knyszyńska ma być wkrótce rozebrana, a na jej miejsce przeniesiona cerkiew z Topilca39. Wizyta z 1773 r. informuje, że cerkiew znajdowała się na dawnej ulicy Białostockiej i dysponowała placem na ulicy Goniądzkiej. Cmentarz znajdował się przy cerkwi na obecnej ulicy Białostockiej, ...gdy budowano szkołę, to przy kopaniu fundamentów wykopywano bardzo dużo kości ludzkich40 Druga cerkiew unicka zlokalizowana była przy ulicy w kierunku Białegostoku i młyna. Przy świątyni mieszkał kapłan tej konfesji Jan Morozowicz. W Knyszynie było 1363 mieszkańców, w tym 857 chrześcijan. Wśród nich byli rzymscy katolicy, unici oraz ewangelicy41.

Władze pruskie zarządzeniem z dnia 15 lutego 1797 r. postanowiły, że nabożeństwa protestanckie i grekokatolickie należy odprawiać wspólnie w cerkwiach Białegostoku, Tykocinie i Knyszynie. Według „Litevskich Eparchial’nych Vedomosti” z 1868 r. po pokoju zawartym w Tylży w Knyszynie została jedynie jedna biedna unicka cerkiew z małą liczbą wiernych. Po przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej cerkiew unicka została zamknięta w 1846 r. ze względu na bardzo zły stan. Rolę parafialnej świątyni pełniła cerkiew boguszewska.

W 1856 r. właściciel Knyszyna, gen. Krasiński, pobudował za 2500 rubli cerkiew poświęconą Przemienieniu Pańskiemu42. Stanęła ona w miejscu spalonej w 1812 r. podczas nawały francuskiej. W cerkwi znajdowała się dużej wartości ikona Przemienienia Pańskiego. Ówczesny proboszcz, o. Tomasz Taranowicz, postanowił wyremontować świątynię, ofiarodawcy przekazali 600 rubli, tyleż wynosiła też dotacja państwowa. Ksiądz Cyganek w swej kronice napisał: Ciekawostką jest, że parafia rzymsko-katolicka po kasacie parafii grecko-katolickiej przejęła wraz z unitami i odpust Przemienienia Pańskiego, który był obchodzony do lat trzydziestych naszego wieku. Tradycja tego odpustu jednak nie ginęła i jeszcze niedawno parafianie knyszyńscy świętowali ten dzień wstrzymaniem się od pracy.

15 sierpnia 1868 r. cerkiew została ponownie po remoncie wyświęcona. Źródła podają, że materiał do budowy cerkwi w Knyszynie pozyskano z rozbiórki cerkwi unickiej w Knyszynie i zamkniętego kościoła w Karpowiczach.43

Dom parafialny został zbudowany przy ulicy Starodawnej, grunta należące do cerkwi leżały między rzeką Jaskranką a ulicą Starodawną. H. Stasiewicz odnotował, że w Knyszynie zostaje powołany do życia mały klasztor żeński, mieszczący się przy ulicy Grodzieńskiej … zlikwidowany w 1900 r.44

W 1870 r. została zbudowana kaplica na nowo otwartym cmentarzu prawosławnym. Grunta na cmentarz były wydzielone z areału cerkiewnej ziemi. Do 1800 r. cmentarz znajdował się obok cerkwi przy ulicy Białostockiej, a następnie zlokalizowany został przy szosie prowadzącej z Knyszyna do Tykocina. 6 października 1875 r. poświęcona została nowo zbudowana drewniana cerkiew cmentarna św. Paraskiewy.

Liczba prawosławnych w parafii knyszyńskiej wynosiła wówczas 326 osób, zamieszkałych w miejscowościach: Knyszyn, Bajki, Boguszewo, Chojnowo, Chraboły, Długołęka, Dziękol, Goniądz, Grądy, Jasionówka, Jaświły, Kołodzież, Kramkowo, Krasne, Kreczkowo, Krypno, Masie, Mikicino, Mroczki, Niewiarowo, Nowiny, Penskie, Przewalanka, Szczorsy, Wiliamówka, Tatary, Zastocze, Znoski. W Starodolistowie i Czechowiźnie działały szkoły cerkiewno-parafialne, do których uczęszczało 40 uczniów. 98 dziesięcin ziemi cerkiewnej nadzielono w roku 1865 w pobliżu cerkwi, z gruntów folwarcznych grafa Krasińskiego, w zamian za poprzedni nadział we wsi Boguszewie, odległym o 10 km od Knyszyna. Szkołę rosyjską powszechną pod nazwą Prichodskoje Knyśynskoje Ućiliśće urządzono na piętrze ratusza, później na ul. Starodwornej w domu Dunikowskiego. W 1900 r. wydzielono drugą szkołę – żeńską, która mieściła się przy ul. Goniądzkiej w domu Zubrzyckiego, a potem przy ul. Tykocińskiej. Około 1910 r. powstała szkoła pod nazwą Gorodskoje Ućyliśće (dwuklasowa średnia) w domu Hauslera przy ul. Goniądzkiej.45

I wojna światowa spowodowała zbiorowy wyjazd ludności prawosławnej do Rosji. W odrodzonej niepodległej Polsce sytuacja prawosławia uległa całkowitej zmianie. Kościół prawosławny nie mógł liczyć na pomoc w organizowaniu życia religijnego.



Dane statystyczne o chrztach, ślubach i zgonach w parafii Knyszyn46

Rok

Chrzest

Ślub

Zgon

Rok

Chrzest

Ślub

Zgon

 

 

 

 

 

 

 

 

1878

19

4

25

1897

27

7

10

1879

20

4

9

1898

22

5

19

1880

15

9

5

1899

18

8

14

1881

21

2

17

1900

21

8

11

1882

21

8

21

1901

23

13

7

1883

23

2

14

1902

27

13

11

1884

25

5

13

1903

23

6

10

1885

20

12

16

1904

29

15

17

1886

26

10

14

1905

22

8

8

1887

23

8

11

1906

21

15

12

1888

32

10

17

1907

30

4

6

1889

17

8

8

1908

18

11

7

1890

10

8

9

1909

27

4

8

1891

19

10

12

1910

22

4

10

1892

15

14

4

1911

30

8

12

1893

17

16

6

1912

31

9

15

1894

24

17

10

1913

12

 

 

1895

30

17

10

1914

27

 

 

1896

21

4

10

 

 

 

 

Źródło: G. Sosna, Bibliografia parafii prawosławnych na Białostocczyźnie, cz. demograficzna – chrzty, śluby i zgony, Ryboły 1992, s. 57–58.


W latach niemieckiej okupacji władze przeznaczyły świątynię na kościół ewangelicki. Po ustąpieniu Niemców, cerkiew była zamknięta do 1925 r., kiedy ją rozebrano i przewieziono na cmentarz prawosławny w Wasilkowie. Antimins z cerkwi knyszyńskiej do 1966 r. znajdował się w cerkwi ciechanowieckiej, a stamtąd przekazany został do Archiwum Metropolii Warszawskiej. Należy też podkreślić, że w cerkwi knyszyńskiej w wielkim ołtarzu znajdowała się ikona Matki Bożej, obecnie znajduje się w cerkwi wasilkowskiej. Madonna della tondo, Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus i Świętym Janem, kopia według Rafaela, oraz obraz z unickiej cerkwi Przemienienia Pańskiego w Knyszynie, wzmiankowany w wizytacji dekanatu podlaskiego w roku 1773: ołtarz wielki z obrazem Najświętszej Panny Pana Jezusa w ręku trzymającej. Obecnie obraz przechowywany jest także w cerkwi w Wasilkowie. W latach 1923–1925 na placu po byłej cerkwi przy ulicy Białostockiej wybudowano szkołę. W czasie II wojny światowej, gdy została spalona plebania, na jej odbudowę zużyto materiał z cmentarnej cerkwi. Odbudowana plebania dotrwała do czasów obecnych. Natomiast w 1940 r. cerkiew cmentarna w Knyszynie została rozebrana i zużyta na opał. Szczególnie czczona ikona św. Paraskiewy znalazła się aż za oceanem, w Stanach Zjednoczonych. Jedynie na cmentarzu znikome pomniki z krzyżami dowodzą, że kiedyś żyli tu wyznawcy prawosławia. Duchowni: O. Ihnat (1551, 1553, 1554), o. Stefan Żelazowski (1657), o. Eustachy Aponowicz (1693) chrzcił dziecko rzym – kat. niejakiego Piłata, a kumem był Marcin Szostakiewicz47, o. Wawrzyniec Stanisław (Ostasiewicz) Stasiewicz (1713–1738) był żonaty z Konstancją. Ten ksiądz bardzo często chrzcił dzieci katolickie48, o. Jakub Miskiewicz (1738–1744), o. Jakub Baranowski (1744–1758), o. Michał Nowicki (1758–1766), o. Grzegorz Morozowicz (1766–1787) był żonaty z Eudoxią i mieli syna Mateusza Jana, który im się urodził 4 lutego 1771 r. i potem został księdzem i objął od 1802 r. stanowisko proboszcza po ojcu49, o. Jan Mateusz Morozowicz, o. Leon Popławski (1800), o. Mateusz Jan Morozowicz (1802), o. Jan Kraszkiewicz (1822–1831) pochodził z Białegostoku jako syn Szymona i Marianny po Józefie z Gogolewskich. Zmarł w Knyszynie 4 marca 1831 r. na suchoty w wieku 63 lat jako wdowiec, pozostawiając córkę Katarzynę. Pochował go ksiądz Stanisław Żebrowski administrator cerkwi unickiej w Boguszewie, na cmentarzu św. Marka w Knyszynie50, o. Stanisław Żebrowski (1831–1839), o. Tomasz Taranowicz (1868–1879), o. Bazyli Smirnow (16.09.1879–1884), o. Paweł Iwacewicz (12.12.1895–1900), o. Mikołaj Makarewski (18.10.1900–7.06.1906), o. Aleksander Teodorowicz (19.08.1906–1915 ewakuacja). Psalmiści: Józef Tymiński (1878), Tomasz Gutowski (1879–11.08.1897), Sergiusz Strachowicz (9.09.1897–15.05.1898), Klemens Kreczetowicz (6.06.1898–4.11.1899), Zachariusz Pietruczuk (19.11.1899–26.11.1903), Mikołaj Bielacki (26.11.1903–), Mikołaj Krejdicz (1905–10.08.1907), Piotr Doroszkiewicz (21.09.1907–31.08.1910), Jan Sawicki (31.08.1910–21.01.1914), Filip Misiukowicz (Filimon Miśnikowicz) (12.03.1914–). Opiekunowie: Paweł C. Bogdanowicz (1868), Wincenty G. Jewdokimow, mieszcz. m. Knyszyn (6.02.1883; 12.11.1887), Antoni I. Bokacz, nacz. poczty (18.03.1893), Piotr V. Jasieńko, ob. wsi Penskie (23.08.1897), Teodor O. Chomicz, felczer (19.03.1898; 12.02.1902; 6.06.1908).

Omawiając nie istniejące już cerkwie i parafie obrządku wschodniego w dorzeczu Biebrzy, Narwi i Brzozówki przypominamy o roli, jaką odegrały w historii Kościoła prawosławnego. Należy pamiętać, że prawosławie na ziemiach w dorzeczu Narwi, Biebrzy rozwijało się od zarania dziejów. Pierwsi osadnicy prawosławni zagospodarowali puszczę, współzakładali miasta i wsie, budowali cerkwie. Znane rody rusko-litewskie piastowały wysokie godności w państwie polsko – litewskim. Na panujących w państwie stosunkach zaważyła początkowo unia państwowa, później zaś decydujące znaczenie miała unia kościelna. Unia brzeska ostatecznie zadecydowała o stosunkach między wyznawcami Kościoła wschodniego i zachodniego. Unia w ogólnym rozrachunku całkowicie podporządkowała wiernych obrządku wschodniego władzy papieskiej. Za unią opowiedziała się większość biskupów, część duchowieństwa oraz już spolonizowana i zlatynizowana szlachta i magnaci. Za prawosławiem opowiedziało się kilku biskupów, większość duchowieństwa i szlachty oraz szerokie rzesze wiernych. Unia doprowadziła do wojen religijnych, powstań kozackich, osłabienia więzi ludności ruskiej z Rzeczypospolitą. W Rzeczypospolitej Cerkiew prawosławna nie cieszyła się poparciem władz państwowych. Unię z kolei widziano jako pomost prowadzący wyznawców obrządku wschodniego do Kościoła katolickiego.



Kościół unicki w praktyce nie został uznany za równorzędny z łacińskim. Obrazują to dzieje przedstawionych w publikacji parafii, które posiadały bardzo skromne, czasem pozostające w ruinie, cerkwie. Beneficja ziemskie również były stale uszczuplane na rzecz duchownego katolickiego. W 1839 r. doszło do zjednoczenia unitów z prawosławiem. Zdecydowało o tym kilka czynników. Najważniejszym był stan Cerkwi grekokatolickiej. Duchowieństwo unickie było kształcone w katolickich seminariach i całkowicie oddane Kościołowi rzymskokatolickiemu, nie zważało na tradycje Cerkwi, która znalazła się w trudnej sytuacji. Dalsze samodzielne funkcjonowanie Cerkwi grekokatolickiej wydawało się niemożliwe. Mogła być albo wchłonięta przez Kościół rzymskokatolicki, albo przyłączona do Cerkwi prawosławnej. 12 lutego 1839 r. zebrał się w Połocku sobór, w którym wzięli udział uniccy biskupi, wyższe duchowieństwo oraz przedstawiciele świeccy. Podpisali oni akt przyłączenia unitów do prawosławia. Na terenie Królestwa Polskiego połączenie nastąpiło w 1875 r. Przełomem w dziejach parafii prawosławnych był wybuch I wojny światowej. Po jej zakończeniu sytuacja prawosławia diametralnie się zmieniła. Wiele cerkwi rewindykowano i przerabiano na kościoły katolickie, inne zburzono. Było to wynikiem silnej tendencji do usuwania śladów rosyjskiego panowania, czy też pozbywania się carskich pamiątek.

1 M. Dolistowska, Kościół pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Łapach i jego architekt Kazimierz Skórewicz, Białostocczyzna” 1996, nr 3, s. 65.

2 J. Wiśniewski, Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny, geneza, rozwój oraz zróżnicowanie i przemiany etniczne, „Acta Baltico – Slavica”, t. 11 (1977), s. 25.

3 J. Maroszek, Dolina Nereśli w przeszłości, „Białostocczyzna” 1997, nr 2, s. 9.

4 Tamże, s. 13.

5 Księga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego... w roku 1773..., oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 32–33.

6 Księga wizyty ... dz. cyt., s. 75.

7 Księga wizyty ... dz. cyt., s. 76.

8 A. Mironowicz, Wykaz proboszczów dekanatu podlaskiego z 1788 r., „Białoruskie Zeszyty Historyczne” 1994, nr 2, s. 104.

9 K. Cyganek ks., Kronika parafialna kościoła knyszyńskiego, Knyszyn 1944, s. 168-169.

10 A. Kamiński, Pogranicze polsko-rusko-jaćwieskie między Biebrzą i Narwią, „Rocznik Białostocki”, t. 4 (1963), s. 29.

11 J. Maroszek, Dolina Biebrzy…op. cit., s. 3.

12 J. Maroszek, Pogranicze Litwy i Korony w planach króla Zygmunta Augusta, Białystok 2000, s. 78.

13 S. Ostrowski, Karpowicze – dzieje parafii, „Białostocczyzna” 1995, nr 1, s. 22.

14 Tamże.

15 J. Kurczewski, Biskupstwo wileńskie od jego założenia aż do dnia obecnych..., Wilno 1912, s. 42.

16 J. Maroszek, Pogranicze…op. cit. s. 464.

17 S. Ostrowski, Karpowicze…op. cit.,s. 25.

18 J. Maroszek, Karpowicze…op. cit., s. 32.

19 Spis kościołów i duchowieństwa archidiecezji białostockiej, Białystok 1998, s. 256.

20 J. Glinka, Zamek obronny w Białymstoku na przełomie XVI i XVII w., „Rocznik Białostocki” t. 2 (1961), s. 54.

21 Teka Glinki, nr 56, s. 2.

22 M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki”, t. 8 (1968), s. 363.

23 Akta albo sprawy sądów miasta knyszyńskiego 1553–1580, oprac. J. Maroszek, Białystok 1999, s. 19.

24 J. Maroszek, Wiemy, gdzie stał dwór królewski, „Kurier Poranny Magazyn” z 19.12.1999 r., s. 16–17.

25 A. Jabłonowski, Polska XVI w. pod względem geograficzno-statystycznym, T. 6. Podlasie cz. 2, Warszawa 1909, s. 116.

26 Tamże, s. 17-18.

27 J.Wiśniewski, Zarys dziejów osadnictwa na Białostocczyźnie, [w:] Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny, t. 1 (1980), s. 21.

28 Akta albo sprawy sądów miasta knyszyńskiego 1553–1580, oprac. J. Maroszek, Białystok 1999, nr 2, s. 32–33.

29 A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 231.

30 J. Maroszek, Pogranicze…op. cit., s. 49.

31 H. Stasiewicz, Knyszyn i ziemia knyszyńska, Knyszyn 1997, s. 110.

32 Akta albo Sprawy…op. cit., s. 21.

33 J. Maroszek, Pogranicze.. op. cyit., s. 49.

34 Kościół parafialny pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Knyszynie. Studium historyczno-architektoniczne, oprac. na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku, Białystok 1991, s. 17.

35 J. Maroszek, Pogranicze.. op. cit., s. 236.

36 Akta albo Sprawy…op. cit., s. 17

37 Księga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego w roku 1773 sporządzonej, J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996 s. 72.

38 A. Mironowicz, Wykaz proboszczów dekanatu podlaskiego z 1788 roku, „Białoruskie Zeszyty Historyczne” 1994 nr 2 s. 104.

39 Księga wizyty...op. cit., s. 75.

40 J. Wąsicki, Pruskie opisy miast polskich z końca XVIII w. Departament Białostocki, Poznań 1964, s. 56.

41 M. Małek, Knyszyn pod rządami pruskimi (1795–1807), [w] „Białostocczyzna” 1993, nr 3, s. 31.

42 Z. Zabielski, Tytuły knyszyńskich świątyń katolickich, [w] „Wiadomości Kościelne”, Białystok 1996, nr 1, s. 97.

43 . S. Ostrowski, Karpowicze…op. cit.,s. 25–26.

44 H. Stasiewicz, Knyszyn…op. cit., s. 96.

45 E. Chodorowski, Od szkolnictwa parafialnego do powszechnego i średniego w Knyszynie i okolicach, „Białostocczyzna” 1993, nr 3, s. 40.

46 G. Sosna, Bibliografia parafii prawosławnych na Białostocczyźnie, cz. demograficzna – chrzty, śluby i zgony, Ryboły 1992, s. 57–58.

47 K. Cyganek ks., Kronika ..op. cit. s. 167.

48 Tamże.

49 Tamże, s. 168.

50 Tamże.





База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка