Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч




Дата канвертавання01.04.2016
Памер125.14 Kb.
Літаратурная газета

Пісьменнікі-юбіляры

Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч











Дата нараджэння

26 лістапада 1930

Месца нараджэння

Орша

Дата смерці

25 ліпеня 1984

Месца смерці

Мінск

Грамадзянства

СССР

Род дзейнасці

пісьменнік

Гады творчасці

19511984

Кірунак

гістарычная проза, паэзія, драматургія

Творчасць

Свае першыя вершы Уладзімір Караткевіч апублікаваў у 1951 (аршанская раённая газета «Ленінскі прызыў»). У 1955 верш «Машэка» быў змешчаны ў часопісе «Полымя». Выйшлі зборнікі паэзіі «Матчына душа» (1958), «Вячэрнія ветразі» (вершы і паэма, 1960), «Мая Іліяда» (1969), «Быў. Ёсць. Буду.» (вершы і паэмы, 1986).

У першы празаічны зборнік У. Караткевіча «Блакіт і золата дня» (1961) увайшлі гістарычныя аповесці «Сівая легенда» (паводле якой ён стварыў лібрэта да оперы Дз. Смольскага) і «Цыганскі кароль». Аўтар зборнікаў апавяданняў і аповесцей «Чазенія» (1970), «Вока тайфуна» (1974), «З вякоў мінулых» (1978), раманаў «Каласы пад сярпом тваім» (1968), «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» (1972), «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да Зямлі», 1982), «Чорны замак Альшанскі» (увайшлі аднайменны раман і аповесць «Зброя»), (1983), аповесці «У снягах драмае вясна» (1989). Для дзяцей выдаў «Казкі» (1975) і нарыс «Белавежская пушча» (1975).

Для прозы Караткевіча характэрны вострая фабула, яркія характары, пастаноўка сацыяльна значных праблем. Распрацоўваў пераважна гістарычную тэматыку (паўстанне 1863-1864 і інш.). Многія героі яго твораў вабяць сваёй прыгажосцю і багаццем унутранага свету, маральнасцю, высакароднасцю ўчынкаў, самаахвярным служэннем Бацькаўшчыне. Паэзіі ўласціва яркая вобразнасць, асацыятыўнасць мыслення, глыбіня філасофскага роздуму.

Аўтар п'ес «Млын на Сініх Вірах» (пастаўлена на тэлебачанні ў 1959), «Званы Віцебска» (1977, пастаўлена ў 1974), «Кастусь Каліноўскі» (1980, пастаўлена ў 1978), «Калыска чатырох чараўніц» (апублікавана і пастаўлена ў 1982), «Маці ўрагану» (1985, пастаўлена ў 1988; аднайменны мастацкі фільм — рэжысёр Ю.Марухін, 1990). У 1988 г. выйшаў зборнік п'ес «Старыя беларускія хронікі». Напісаў сцэнарыі кароткаметражных фільмаў «Сведкі вечнасці» (1964), «Памяць каменя» (1966), «Будзь шчаслівай, рака» (1967), сцэнарыі мастацкіх фільмаў «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» (першапачатковая назва «Жыціе і ўзнясенне Юрася Братчыка», з В.Бычковым, 1967), «Чырвоны агат» (1973), «Дзікае паляванне караля Стаха» (з В.Рубінчыкам, 1979), «Чорны замак Альшанскі» (з М.Пташуком, 1984). На тэлебачанні і радыё па яго творах пастаўлены шэраг спектаклей. Па лібрэта Караткевіча пастаўлена ў Беларускім тэатры оперы і балета опера «Сівая легенда» (кампазітар Д.Смольскі, 1978), а паводле яго аповесці «Дзікае паляванне караля Стаха» — аднайменная опера (кампазітар У.Солтан, 1989).

Уладзімір Караткевіч выступаў таксама як публіцыст і крытык. Напісаў нарыс «Зямля пад белымі крыламі» (1977, першае выданне — на ўкраінскай мове, Кіеў, 1972), эсэ «Мсціслаў — Мстиславль» (1985), эсэ, артыкулы пра Ф.Скарыну, Т.Шаўчэнку, Лесю Украінку, М.Агінскага, Я.Купалу, М.Багдановіча, М.Шолахава, Я.Брыля, У.Калесніка, М.Лужаніна, Р.Барадуліна, В.Зуёнка, А.Наўроцкага, Я.Сіпакова. Выйшлі Выбраныя творы ў 2 тамах (1980) і Збор твораў у 8 тамах (1987—1991).

Творчасці У. Караткевіча ўласцівы філасофскія роздумы пра сэнс жыцця і прызначэнне чалавека на Зямлі, пра лёс беларускага народа ў яго трагічным і адначасова светлым, аптымістычным вымярэнні, вострая сацыяльная накіраванасць і грамадзянская страснасць, вернасць ідэалам гуманізму, дабра і справядлівасці, узнёслая рамантычнасць, паэтычнасць. У яго творчай спадчыне захаваліся шматлікія малюнкі, ілюстрацыі да ўласных твораў.

Працаваў як перакладчык. На беларускую мову пераклаў драму М.Карэма «У ноч зацьмення Месяца» (пастаўлена ў 1972), аповесць Э.Гашпаравай «Цяжка быць мустангам» (1981), паасобныя творы Дж. Байрана, А.Міцкевіча, І.Франка, Я.Судрабкална, Б.Мацкявічуса і інш.

Па яго творах пастаўлены мастацкія фільмы, тэле- і радыёспектаклі. У Беларускім тэатры оперы і балета створаны оперы «Сівая легенда» (1978, кампазітар Дз. Смольскі) і «Дзікае паляванне караля Стаха» (1989, кампазітар У. Солтан).

Творы Уладзіміра Караткевіча перакладзены на многія мовы свету.







Бібліяграфія

Раманы

  • Леаніды ня вернуцца да Зямлі (Нельга забыць) (198082, выдадзены ў 1982)

  • Каласы пад сярпом тваім (196264, выдадзены ў 1965)

  • Хрыстос прызямліўся ў Гародні (196566, выдадзены на беларускай мове ў 1972)

  • Чорны замак Альшанскі (1979)

Аповесці

  • Дзікае паляванне караля Стаха (1950, 1958, выдадзеная ў 1964)

  • У снягах драмае вясна (1957, выдадзеная ў 1989)

  • Цыганскі кароль (1958, выдадзеная ў 1961)

  • Сівая легенда (1960, выдадзеная ў 1961)

  • Зброя (1964, выдадзеная ў 1981)

  • Ладдзя Роспачы (1964, выдадзеная на беларускай мове ў 1978)

  • Чазенія (1966, выдадзеная ў 1967)

  • Лісце каштанаў (1973)

  • Крыж Аняліна (няскончаная, выдадзеная ў 1988)

Экранізацыі

Мастацкія фільмы

  • Хрыстос прызямліўся ў Гародні (1967)

  • Дзікае паляванне караля Стаха (1979)

  • Чорны замак Альшанскі (1984)

  • Сівая легенда (1991)

Дакументальныя фільмы

  • Сведкі вечнасці (1964)

  • Памяць (1966)

  • Чырвоны агат (1973)



Лірычныя творы

Туман

Сёння ноччу туман зоры ясныя вымеў,

І прачнулася раніца ў флёрах сівых:

Нават мёртвыя жэрдкі здаюцца жывымі

З-за жамчужных зіхоткіх гірляндаў на іх.

Але ўсё ж праз туманна-дрыжачыя слёзы,

Бы з карцінкі зводнай у тонкіх руках,

Бачны жоўтыя павесмы ніцай бярозы

І чароды на сумных асенніх лугах.

А ў далёкім горадзе зараз таксама

Навісае туман ад спрэчак дурных,

Ад машынных выхлапаў, ад зітханняў,

Ад мільёнаў учынкаў і словаў людскіх.

І праз хмары не можа прабіцца ранне,

І не можа сэрца глядзець на свет...

Як у гэтум сляпым халодным тумане

Адшукаць мне каханай зманлівы след?

Штыль

Якая прыгажосць! - Самкнёны веі.

Якая цішыня! - Вады не чуць...

І ветразі абвіслыя на рэях,

Нібыта ў сне, не дрогнуць, не дыхнуць.

Паміж нябеснай і марскою смагай

Над караблём, што да змярцвення звык,

Арол на мёртвых рэбрах Аю-дага,

Як джала, сонцу высунуў язык.

Праплысці б рэкамі радзімы ранняй,

Пачуць хаця б на міг прызыўны звон:

Радзімы кліч, кліч буры, кліч кахання,

Якім чужыя штыль, спакой і скон.
Нашы бярозы

Танкі з крыжам ляцелі на лес празрысты.

Дым мяшаўся з зямлёю. Сцяліўся пажар.

Палала бярозка, танюткая, чыстая,

Без стогну,

Як Жанна д'Арк.

У дрэўцы, кволенькім, як мімоза,

Цякла зямлі маёй мужная кроў...

Я знаю, як гінуць нашы бярозы:

Без плачу.


Дзве вады

Шум горных ручаін за вокнамі маімі

І мора мерны шум. Накатваюць валы.

Салёны Понт не хоча водаў Крыма

І гоніць іх назад да скал, вяршынь, імглы.

А ўсё ж бяжыць крышталь да пенных хваль салёных

І ломіць іх, хаця ўстаюць сцяной, -

Няма цяплей, радней марскога лона,

Які б там гнеў ні строіла яно.

І ведай, як бы ты ні прагнула адрынуць

І як бы ні была ты халадней ільда, -

Сальёмся мы з табой у вечным і адзіным,

Крыштальная вада і сіняя вада.

Маладая вясна

Маладыя, пушыстыя лісцейкі грушы,

А за імі, на скалах, дубоў галізна.

Ў беласнежным прыбоі, у квецені рушыць

Маладая вясна.

Нібы снег вяршынь ажывае ў цвіценні,

І садоў і аблокаў звіваецца дым:

Белых хмарак алені ў зыркім небе вясеннім

Пралятаюць да мора і дваяцца над ім.

Ты мне сонца! І мора! І подых маю!

Я люблю цябе так, што кроў, як прыбой!

Што ж ты плачаш, чаго ж ты мяне абдымаеш?

Я з табою.

З табой.






Празаічныя творы

Старая казка

Вясною, ледзь пабеглi ручаi i падзьмуў халодны вецер, падчас якога выпускае сваё лiсце дуб, прачнулася ў дупле старой лiпы дачка ляснога цара. Пацягнулася соладка i прыпомнiла адразу, што зноў усё лета пройдзе ў яе без кахання. Моцна вартуе яе лясны цар, i няма вакол нiкога, каму б магла яна цёплае слова сказаць, чорнымi косамi шыю абвiць, пацалаваць у ружовыя вусны. Не зноў жа на аленях усё лета ездзiць. Засумавала, налiлiся ў яе слязьмi прыгожыя вочы.

А ў гэты час далёка i блiзка-блiзка жалейка пастухова запела. Пяе жалейка, i вось расчыняюцца на дрэвах пупышкi, ручаi хутчэй бягуць, "сон" махнаты i пралескi заквятаюць.

I бачыць лясная царэўна пастуха. У яго вочы блакiтныя, валасы на спiну спадаюць, цераз плячо гулкая пуга звесiлася, кашуля белая на плячах, а на нагах стракатыя поршнi.

Вось падыходзiць ён да яе, у вачах яго, як ласка, неба блакiтнае. Спявай, жалеечка! Абняў ён яе i панёс з лесу на паляны светлыя, на зялёныя палi. У вусны яе цалуе, косы расчэсвае, сплятае на iх вянок. Каралева мая майская! - кажа. А там паўсюль святло i сонца, не тое што тут, дзе ўся зямля на аршын заiмшэла i ваўкi бегаюць, даўлячы мухаморы махнатымi лапамi. Да сонца! Да людзей!

Спявае, спявае жалеечка, нясецца з ветрам у твар лясной царэўне спеў кахання, i, як зоры, чырвоныя кветкi на галiнах расчыняюцца.

Але ўсё далей i далей гукi: мусiць, абыходзiць статак. Вось i апошнi водгук жалейкi з ветрам здалёку данёсся.

Працягнула царэўна насустрач ветру ломкiя рукi...

- Мiлы мой! Каханне маё!

Ноч

Скача ноч над зямлёю на чорным канi. Адрываюцца, падаюць з яе плашча ўнiз залатыя зоркi, i пушча ловiць iх пушыстымi рукамi, прымае нячутна i мякка ложыць на зямлю. Унiзе агеньчыкi згаслi, дрыжыць свет салаўiным спевам. Мякка перабiрае капытамi ў паветры стомлены чорны конь. I твар у ночы чорны, на чорных валасах чорная карона i на юнацкiм целе чорныя латы.

Спiце, людзi, вартуе ноч верна ваш сон. Хутка зоймецца свiтанак, выйдзе на бойку з ноччу зара ружовая, пачне пускаць ночы ў твар сонечныя дзiды. Няроўная бойка, сцячэ цела ночы крывёй уласнаю - шэрым туманом, упадзе яно ў балоты, цёмныя лясы ды на дно глыбокiх азёр.

Але далёка яшчэ да святла: толькi-толькi праспявалi першыя пеўнi, вадкая суцень паўсюль, цiшыня.

Скача ноч на бязгучным, перабiраючым капытамi чорным канi, i падаюць, адрываюцца з яе плашча залатыя зоры.
Ліст да вучняў Гудзевіцкай СШ

Дарагія вучні! Вельмі ўзрадаваны, што ваш гурток займаецца такой добраю справай. Рабіце яе і надалей. Вывучайце, ведайце, любіце нашу вечна жывую беларускую мову і нашу літаратуру.

Кніга наша за апошнія часы вырасла да сапраўдных вышынь. Літаратура наша выходзіць паступова ў рады лепшых літаратур свету. І я веру, што пройдзе час і яе паважаць і любіць будуць на ўсёй Зямлі, магчыма, нават, на народнай, на жывой нашай мове. Бо літаратура наша адна з тых рэдкіх літаратур, якая, нягледзячы на інтэлектуалізм, ніколі не губляла сувязі з чалавекам працы, з яго мовай, а значыць моцная не толькі розумам і прыгажосцю, але і сілай, чысцінёй, прастатой, непадробнай народнасцю.

Я даволі шмат чытаю. Паверце мне, многімі нашымі паэтамі і пісьменнікамі мог бы ганарыцца кожны на Зямлі народ. Ганарыцеся і вы. Ганарыцеся сваімі літаратурай і мовай. Ваш Уладзімір КАРАТКЕВІЧ


8 лютага 1966 г.

З запісных кніжак

1982

"...і кожны раз сэрца ягонае перапаўнялася горыччу, і гаркотай, і пагардай да нікчэмнасці людской - гэткае іншы раз выпадае на долю чалавека, які насмеліўся ісці па шляху, па якім аднойчы ішоў сам бог".

С. Унсет. "Улав".

Недзе да 1 - 5 чэрвеня скончыць 3 серыі "Замка".

Да 1 ліпеня - "Мсціслаў".

Да Новага года - "Каласы" (?).

Да Новага года скласці вялікі зборнік вершаў.

Да восені 1983 года скончыць "Каласы".


1/І. Пятніца.

Брыдкі дзень. Ноччу лёг ледзь не ў 5 гадзін (ішлі дамоў у 2 гадзіны, з вокнаў дома афіцэраў танцы). Устаў а 12-й. Шэра і дождж. Вечарам былі Адам з Марыяй і Генадзь з Янінай.

Перафразаваць: "Я ведаў розных людзей. І добрых, і сціплых, і адданых. Але як ты назавеш чалавека, які пераконвае, што ведае, аб чым думае сам пан бог? Чалавека, які запэўнівае, што ён - ягоны павераны? І гэта дапамагае яму адчуваць сябе ўсемагутным і кіраваць мной і табой. Дык вось, з'яўляецца чалавек з гучным голасам і сярэднімі разумовымі здольнасцямі. Ён занадта лянівы, каб зрабіцца земляробам, занадта дурны, каб зрабіцца інжынерам, занадта ненадзейны, каб зрабіцца банкірам, але... ён можа маліцца! Ён збірае вакол сябе іншых такіх самых. І вось нарадзіўся першы прарок... постаць бога вельмі зручная. Ты проста падбіраеш выгодныя табе пастулаты, а пасля кажаш, што іх табе пераказалі зверху. І ніхто не можа давесці, што ты брэшаш".

2/І. Субота.

Тая ж слата і шэрань. 0?. Дождж. Ані ісці куды, ані прымаць каго, ані працаваць. Тэлевізар - нават навагодні - бяздарны. Кніг талковых няма пад рукой. Добра пачынаецца год сабакі.

Як кажуць (нехта): "Жыццё забытае, развіццё забытае, яны глядзяць кіно".

"Я думаю, што з усяго, што паліцэйская дзяржава робіць са сваімі грамадзянамі, самае згубнае і недаравальнае - гэта перакручванне гістарычнага мінулага".

Р. "Хайнлайн". "Калі гэта будзе працягвацца".

(Н.Ф. "Знание", М. 1967, с. 215)



Ісціна неадольная і перад Воблікам яе чалавек не можа здрадзіць.
Складальнікі газеты:
Кіраўнік: Алданава І. Г.

Вучні 9-х класаў: Старавойтава Валерыя, Шахоўская Вікторыя, Забоцін Яўген, Раджапаў Улад, Садоўская Марыя


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка