Таццяна Кохан Фальклорная аснова вобразаў птушак у паэзіі Яна Чачота




Дата канвертавання21.03.2016
Памер92.3 Kb.
Таццяна Кохан

Фальклорная аснова

вобразаў птушак у паэзіі Яна Чачота

Ян Чачот (1796–1847) – выбітны паэт і фалькларыст, аўтар вершаў-стылізацый, у якіх плённа выкарыстоўваў метрыку, тропіку і вобразнасць народнай паэзіі. Асаблівую цікавасць уяўляюць вобразы птушак, што былі запазычаных творцам з фальклорных крыніц. У паэзіі Я. Чачота пераважаюць вобразы салаўя, зязюлі, голуба, радзей сустракаюцца такія арнітонімы, як: качка, сокал, варона, сарока, цецярук, пава, шпак, арол, сава, каршун, крумкач, шулёнка, сіпа. Асаблівасці паводзін і знешняга выгляду птушак з’яўляюцца ўдзячным матэрыялам, што ілюструе розныя сферы жыцця чалавека, а таксама падмацоўвае рэлігійныя пастулаты. Менавіта ў Бібліі ўзнікла базавая дыхатамія, на якой грунтуецца класіфікацыя птушак у традыцыйнай культуры, – супрацьпастаўленне “чыстых” (свяшчэнных, добрых) і “нячыстых” (д’ябальскіх, злых) арніталагічных вобразаў. Зразумела, што птушыныя паводзіны абумоўлены прыродай, таму ў аповедах пра “нячыстых” птушак робіцца сімвалічная праекцыя чалавечых адмоўных якасцяў і грахоў на прадстаўнікоў арнітафауны; менавіта ўчынкі людзей, зашыфраваныя ў зааморфным кодзе, у выніку і атрымліваюць негатыўную ацэнку [3, с. 190]. Спецыфіка фальклору як узору калектыўнай творчасці абумовіла адсутнасць адназначнага тлумачэння многіх птушыных вобразаў, аднак для Я. Чачота, чалавека веруючага, з акрэсленым светапоглядам і жыццёвымі ўстаноўкамі, такая амбівалентнасць не характэрная. Пры стварэнні сімвала паэт у асноўным абірае адметную рысу птушкі, а пасля “тыражыруе” вобраз-клішэ ў сваіх творах. Паэтычнымі штампамі выступаюць наступныя арнітонімы: салавей – ‘найлепшы спявак’, голуб – ‘пасланнік’, ‘вястун’, сарока – ‘балбатуха’. Птушыны свет твораў Я. Чачота дастаткова лёгка ўкладаецца ў рамкі апазіцыі “чысты”-“нячысты”, аднак пры гэтым птушкі, уключаныя ў катэгорыю “нячыстых” (напрыклад, сарока), могуць не мець яўных адмоўных характарыстык.

Змест фальклорнага вобраза сарокі з аднаго боку абумоўлены знешнім відам i асаблiвасцямі паводзiн рэальнай птушкi (чорна-белая афарбоўка, доўгi хвост, “балбатлівасць”, кемлiвасць, звычка красцi бліскучыя рэчы), з другога – тымі міфалагічнымі ўяўленнямі пра сароку як пакараную Богам за хітрасць птушку. Заўважым, што, паводле народных вераванняў, сарока надзелена прарочымi здольнасцямi (яе стракатанне абяцае прыбыццё гасцей, змену надвор’я, нават папярэджвае пра смерць). Гэтыя значэнні шырока адлюстраваліся ў фразеалагізмах: сарока шчабятала, гасцей казала; сарока на хвасце прынесла; стракоча як сарока; жанкi як сарокi. У песнях беларускага народа актуалізуецца найперш сімволіка сарокі як прарочай істоты: “На стаўбе сарока ў барабаны б’ець, // Цешчунька зяцюньку з перапоем жджэць” [5, с. 307]. Падобная трактоўка вобраза гаваркой птушкі характэрная для твораў Я. Чачота “Яжовыя імяніны” і “Шчабячэце, як сарокі”. Так, у вершы “Яжовыя імяніны” чытаем: “Ужо даўно шчабятала // Сарока нам на паркане; // Яна мілага казала, // Да едзь жа сь ты да нас, пане” [7, с. 30]. Аўтар на першы план вылучае здольнасць сарокі прадказваць прыбыццё гасцей. У вершы “Шчабячэце, як сарокі” гаварлівасць жанчын параўноўваюцца з сарочынай балбатлівасцю: “Шчабячэце, як сарокі, // Падпершыся сабе ў бокі; // Што б не толька лепяталі, // То бы, пэўна, больш нажалі” [7, с. 183]. Падобныя паралелі дапамагаюць аўтару стварыць стэрэаскапічны малюнак, актывізаваць чытацкае ўяўленне.

У вершы “Ой, гаспадыня чорна, як камін” у функцыі мастацкага параўнання ўжываецца вобраз вароны (заўважым, што ў кантэксце твора воран – ‘муж вароны’). Нягледзячы на тое, што, паводле традыцыйных уяўленняў беларускага народа, варона “належыць да нячыстых, нешанаваных, несцеражоных птушак” [2, с. 69], у аўтарскай інтэрпрэтацыі вобраз цалкам губляе сваю злавеснасць. На першы план вылучаецца цёмны колер птушкі, што сімвалізуе неахайнасць і бруд (гэтая асаблівасць вароны прадстаўлена фразеалагізмам паможа вароне мыла, як памерламу кадзiла). Я. Чачот змешвае два планы апавядання, аўтарскі тэкст: “І бедны гаспадар чоран, // Як варона альбо воран,” [7, с. 180] – перамяжоўваецца з нараканнямі героя-гаспадара на бруд: “Ой, гаспадыня! // Нашы дзіцята, як варанята, // Ой, няшчасная да мая хата!” [7, с. 180] У радках прысутнічае імпліцытнае значэнне глупства і цемрашальства мужыка, якое падказваецца чытачу аўтарскай агаворкай “чоран, як варона альбо воран”, бо, калі, згодна з народнымі ўяўленнямі, воран – гэта злавесная істота, то варона – дурная птушка, што нават да выраю не даляцела, бо кожны дзень пасля доўгага пералёту вярталася дамоў, каб паглядзець, які шлях яна адолела (адпаведная семантыка ў фальклорнай традыцыі прадстаўлена фразеалагізмамі дурны мужык як варона, мужык як варона, ды ўсё жонцы абарона). Праз карнавалізаваны вобраз вароны, адначасова агідны і смешны, паэт спрабуе рэалізаваць сваю звышмэту – несці асвету пад сялянскія стрэхі, бароцца з неўладкаванасцю і неўпарадкаванасцю вясковай хаты.

Сацыяльнымі матывамі прасякнуты верш “Ой, чаму ж ты, зязюлечка...”. Нягледзячы на тое, што твор пабудаваны пры дапамозе тыповага фальклорнага прыёму, псіхалагічнага паралелізму, і ў ім выкарыстаны шырока распаўсюджаны ў народных песнях вобраз зязюлі, верш не з’яўляецца сляпым наследаваннем вусна-паэтычнай традыцыі. У энцыклапедычным слоўніку “Беларуская міфалогія” зафіксавана восем разнастайных сюжэтаў, паводле якіх, зязюля – гэта жанчына (жонка, маці, дачка), што за якую-небудзь правіннасць ці па сваёй волі ператварылася ў птушку. Толькі ў адным сюжэце фігуруе самотны кукуль, які адмовіўся ад сваёй жонкі [2, с. 199-200].

У вершы Я. Чачота “Ой, чаму ж ты, зязюлечка...” зязюля, што не мае свайго гняздзечка, а таму не даглядае ўласных дзетак, – алегарычнае ўвасабленне арандатара, які не мае ўласнай сядзібы, а шукае лёгкага хлеба ў чужых маёнтках: “Ой, чаму ж ты, зязюлечка, // Свайго гнязда не ўеш, <…> Чаму ты свайго, паночку, // Дому не збудуеш, // Ды чужы дом і вёсачку // Сабе аляндуеш? [7, с. 193]. Фантазія аўтара стварыла трапную паралель, пры якой дзейнасць чалавека спасцiгаецца ў тэрмiнах птушынага свету, адбываецца праецыраванне ўчынкаў арандатара на паводзіны зязюлі, што актывізуе семантычны патэнцыял абодвух вобразаў.

У вершы “Зязюлька” аўтар звяртае ўвагу чытача на характэрную асаблівасць птушкі падкладваць свае яйкі ў чужыя гнёзды, у другой частцы згаданага твора ўтрымліваюцца вясельныя матывы расплятання касы і надзявання вянка. Вобраз зязюлі, дзеткі якой паляцелі з “прыёмнымі бацькамі” – салаўямі, парадаксальна спалучаецца аўтарам з матывамі шлюбу. Напластаванне сімволікі выкарыстоўваецца для паэтычнага ўвасаблення тэмы будучага замужжа, роздуму над тым, што чакае дзяўчыну за бацькоўскім парогам. Праз адмаўленне паводзінаў бестурботнай птушкі сцвярджаецца станоўчы ідэал паўнавартаснай сям’і. Для паэзіі Я. Чачота характэрна выкарыстанне непрывабных адмоўных вобразаў, якія павінны падштурхнуць чытача да самаўдасканалення.

У баладзе “Падземны звон на горцы ў Пазяневічах” асуджаецца сквапнасць і амаральнасць пападдзі, што для сваіх карыслівых мэтаў здзекавалася са святыні. На першы погляд іранічна гучаць словы паэта, калі ён параўноўвае пападдзю з павай, бо традыцыйна гэтая птушка з’яўляецца ўвасабленнем прыгажосці: “Старая хоць, брыдкая тварам. // Калі прыбярэцца, сябе яна ў мроі // Анёлам малюе, пачвара. <…> Пад ношай убораў сваіх ледзь ступае, // Паглядзіш – ну паваю пава!” [7, с. 105]. Калі заглыбіцца ў семантыку вобраза павы, то можна заўважыць, што людзі здаўна бачылі за знешняй прыгажосцю птушкі напышлівасць і празмерную ганарлівасць. У “Шэстадневе” чытаем: “Паўлін вельмі напышлівы. Калі бачыць чалавека, распасцірае свае крылы і дэманструе сваю прыгажосць<…> Зрэшты, Творца, зрабіўшы яго такім прыгожым, даў яму пачварныя ногі, каб тым утаймоўваўся паўлін, і, гледзячы ўніз, бачыў бы свае ногі, і «вопиял велегласно» [Цыт. па 4, 198].

Найбольш адэкватна д’ябальская прырода “нячыстых” птушак выяўляецца ў баладзе “Узногі”, у якой птушыная зграя карае пана і яго сям’ю за люты нораў і бесчалавечнасць: “Галосяць паны – дзе ім дзецца, не знаюць,// Паўзуць адусюль – о, бяда! – на іх змеі, // Іх шчыльна усіх акружаюць. // А з імі арлы, каршуны з крумкачамі, // Шулёнкі, сіпы, совы хмараю цёмнай // Ляцяць ды хапаюць паноў кіпцюрамі, // Ірвуць на шматы іх няўтомна” [7, с. 125]. Верагодна, асновай сюжэту стала павер’е, што нячыстыя душы ў абліччы крумкачоў і воранаў забіраюць грэшнікаў на той свет. Падобны матыў апісаны А. Афанасьевым: “Зямля трасецца, звяры выюць, ад варон і крумкачоў адбою няма; у вобразе гэтых птушак злятаюцца нячыстыя духі, размяшчаюцца на даху і трубе хаты, схопліваюць душу памерлага ведзьмака, і са страшэнным карканнем, шумна ўзмахваючы крыламі, уносяць на той свет” [1, с. 482]. Услед за Я. Чачотам пакаранне з дапамогай птушак ліхога пана апісаў у ІІ частцы “Дзядоў” сябар паэта, пачынальнік рамантызму ў беларускай і польскай літаратурах, А. Міцкевіч.

Сімвалы птушак плённа выкарыстоўваюцца пры рэпрэзентацыi адцягненных паняццяў і для характарыстыкi з’яў, што патрабуюць светапоглядных ацэнак. Як сведчыць А. Садоўская: “Такую тэндэнцыю варта лiчыць цалкам заканамернай, паколькi ў ёй праяўляецца спецыфiка чалавечага мыслення спасцiгаць нябачны свет абстракцый, неадчувальныя ўласцiвасцi i якасцi праз прызму адчувальных, канкрэтных прадметаў i з’яў” [6, с. 18]. Паводле мадэлі шматступеннага псіхалагічнага паралелізму пабудаваны верш “У лесе такуець цецярук”. Паэт экстрапалюе лёс загубленага арандатарам Баўтрука на лёс забітай стральцом птушкі. У падтэксце чытаецца асуджэнне спажывецкіх адносінаў да жыцця і стральца, і арандатара: “У лесе такуець цецярук, // У карчме такуець наш Баўтрук; // Цецярука стралец забіў, // Баўтрука аляндар згубіў, // Ой, Баўтрук, да цецярук!” [7, с. 180]. Праз мастацкае абагульненне паэт апісвае лёс многіх цецерукоў-Баўтрукоў. У цэнтры ўвагі паэта цяжкі лёс беларускага мужыка. Менавіта ў гэтым вершы некаторыя даследчыкі схільныя бачыць прыкметы рэалістычнага стылю пісьма: “А хата яго да без стрэхі, // У волікаў бакі, як мехі; // І конікі-саколікі // Так худыя, як волікі; // Ой, Баўтрук, да цецярук!” [7, с. 180]. Гаротнае становішча прымушае сялян шукаць суцяшэння і дапамогі ў прыроды. У народных песнях часта выкарыстоўваюцца звароты да птушак з просьбай, каб яны данеслі вестку да каханага (каханай) або да сям’і: “Ой, саколе, ты мой брацейка, // Паляці ты к маёй матачцы // І скажы ты ёй, // Каб прыехала і пераведала” [5, с. 227]. Найчасцей функцыю вестуна выконвае “чыстая” птушка – голуб, улюбёны вобраз песеннай творчасці, сімвал вернасці ў каханні, пяшчотных стасункаў у сям’і: Вы, сызыя, // Вы, сызыя, вы, галубочкі, <…>Да ляціце ў маю сторану, // Накажыце маёй мамачцы, // Накажыце, // Накажыце маёй мамачцы, // Ці я сюды запрададзена, // Ці я сюды, // Ці я сюды запрададзена, // Ці замуж аддадзена?” [5, с. 227]. Зварот да птушкі гучыць у вершы Я. Чачота “Да голуба”: “Голуб мой белы, госць мой вясняны, // Зноў да чыіх ты акон? // Трапіш да мілай мо ты праз туманы, // Ёй занясі мой паклон” [7, с. 49]. Аналагічны матыў выкарыстаны ў вершы “Голуб”: “Я паслаў бы, голуб, // Цябе ў любы край, // Дзе маё каханне, // Дзе мой светлы май” [7, с. 57]. Тымі ж функцыямі вестуна надзеленая птушка з верша “Вандроўная пташка”: “Пташка, пташка, // Скуль ляціш ты – // Ці не з нашых // Ніў? // Каб пачуць мне // Што аб мілай, // Я б шчаслівы // Быў” [7, с. 57].

Яшчэ адной “чыстай” птушкай у традыцыйнай беларускай паэзii выступае салавей, якога шануюць за дасканалы спеў. Я. Чачот услед за народна-паэтычнай традыцый выкарыстоўвае вобраз салаўя ў значэнні адоранага спевака. Звычайна аўтар уводзіць у тэкст сваіх вершаў кароценькае, але ёмістае параўнанне: спеў, як у салавейкі. Гэты матыў мы сустракаем у творах “Яжовыя Імяніны”, “Да мілых мужычкоў”. Спеў салаўя з’яўляецца сімвалам стабільнага і шчаслівага жыцця. У вершы “На прыезд Адама” адсутнасць Адама Міцкевіча парушае status quo, і салаўіная песня губляе сваю прывабнасць: “Не так нам сонка ясна // Блішчыць, як цябе нет. // Радасці ішчам напрасна, // Увесь нам няміл свет. // Салавей не так нам пее, // Рожы не пахне цвет. // Не так нам бела лялея, // Калі цябе тут нет”[7, с. 35]. У гэтых радках вобраз караля спеваў – салаўя, выкарыстоўваецца побач з каралевай кветак – ружай. Такі тэндэм тлумачыцца выдатным літоўскім паданнем: спявак Дайнас горача закахаўся ў прыгажуню Скайстой; дарма ён раніцай і ўвечары спяваў пад яе акном мілагучныя песні: ганарыстая прыгажуня не жадала адказваць на яго пачуцці, тады хлопец утапіўся ў рацэ, і багі ператварылі яго ў салаўя, каб сваім голасам, якім не мог крануць сэрца сваёй абранніцы, суцяшаў няшчасных каханкаў. Толькі пасля смерці юнака Скайстой аддала яму сваё сэрца, памерла з жалю і была ператвораная ў стапялёсткавую ружу, якая пачынае квітнець у той час, калі перастае спяваць салавей [8, с. 73]. Найбольш выразна матыў спеву салаўя як суцяшэння закаханым гучыць у вершы “Спявай па-над Сольчай, салоўку”: “Спявай па-над Сольчай, салоўку, // Хоць я цябе там не пачую. // Увечары прыйдзе ізноўку // Яна ў тваю заціш лясную. // Яна, каго ў думках нам стрэціць // Так люба у дзень гэты весні, // Хоць хвілю здалёк нам пасвеціць //І хвілю тваёй чыстай песні” [7, с. 57]. Аўтар быў знаёмы не толькі з беларускім, але і з літоўскім фальклорам, а таму мог выкарыстаць яго элементы ў сваёй творчасці.

Такім чынам, Я. Чачот пры стварэнні птушыных вобразаў шырока выкарыстоўваў фальклорную сімволіку, дапаўняючы яе ўласнай фантазіяй. У творчасці паэта прысутнічае характэрнае для славянскай міфалагічнай карціны свету супрацьпастаўленне “чыстых” і “нячыстых” птушак. У вершах пераважаюць вобразы з трывала замацаванымі значэннямі (сарока – ‘балбатуха’, голуб – ‘пасланнік’, салавей – ‘адораны спявак’), што робіць тэксты блізкімі, зразумелымі чытачу-беларусу. Ужыванне арнітонімаў у канструкцыях параўнання, паралелізму, паэтычнага зваротка значна ўзбагаціла творчую лабараторыю аўтара.



Спіс літаратуры

  1. Афанасьев, А. Поэтические воззрения славян на природу: Опыт сравнительного изучения славянских преданий и верований, в связи с мифическими сказаниями других родственных народов: в 3 т. Т. 3. М.: изд. К. Солдатенкова, 1869 – 842 с.

  2. Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько, Т. Валодзіна, У. Васілевіч і інш. – Мінск: Беларусь, 2004. – 592 с.

  3. Белова, О. В., Петрухин, В. Я. Фольклор и книжность : миф и исторические реалии. М.: Наука, 2008. – 263 с.

  4. Буслаев, Ф. И. О литературе: Исследования; Статьи. М.: Художественная литература, 1990. – 512 с.

  5. Вяселле : песні ў 6 кн. Кн. 6 / Л. А.  Малаш; муз дадат. З. Я. Мажэйка; рэд. А. С. Фядосік. – Мінск: Навука і тэхніка, 1988. – 664 с.

  6. Садоўская, А. Л. Фразеалагізмы з кампанентам-арнітонімам у беларускай мове: этналінгвістычны аспект. аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук па саецыяльнасці 10.02.01 – беларуская мова. Мінск, 2002. – 23 с.

  7. Чачот Я. Выбраныя творы. Мінск: Беларускі кнігазбор, 1996. – 374 с.

  8. Черты из истории и жизни литовского народа. Составлены, с разрешения начальства, виленским губернским статистическим комитетом. Вильно: тип. О.Завадского, 1854. – 153 с.





База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка