Шамякіна С. В. Казкі уладзіміра караткевіча




Дата канвертавання04.05.2016
Памер318.31 Kb.





Шамякіна С.В.

КАЗКІ УЛАДЗІМІРА КАРАТКЕВІЧА
УВОДЗІНЫ
У 1979 годзе, выступаючы перад аматарамі кнігі ў Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа, Уладзімір Караткевіч адказаў на пытанне пра сваё стаўленне да дзіцячага чытача: “Станоўча. Напісаў чатыры казкі. Вазьмуся яшчэ...”1 Але паводле даследчыка творчасці У.Караткевіча Анатоля Вераб’я, Караткевіч яшчэ ў маладосці даслаў на ацэнку Якубу Коласу рукапіс пад назвай “Казкі і легенды маёй Радзімы”. У лісце, прыкладзеным да гэтых твораў, ён заўважыў, што казак у яго “ёсць яшчэ з паўсотні, дзесятак песень і іншае” 2 Сшытак Караткевіча, які змяшчаў 11 казак, захаваўся ў музеі народнага песняра і быў адшуканы А.Вераб’ём. Адна з гэтых казак, “Лебядзіны скіт”, упершыню была надрукавана ў другім томе Збору твораў у 8-мі тамах Ул.Караткевіча. Адзінаццаць наступных упершыню апублікаваны ў кнізе казак Ул.Караткевіча “Вясна ўвосень”(2000г.). Падрыхтаваў казкі да друку паэт У.Карызна.

У.Караткевіч найбольш вядомы ў Беларусі і за яе межамі як пісьменнік рамантычна-гістарычнай тэмы. Гісторыя народа – галоўны аб’ект яго ўвагі. Але паперадзе пісьмовай гісторыі, зафіксаванай у летапісах і дакументах і звязанай з хрысціянізацыяй Беларусі, існавала шматтысячагадовая язычніцкая гісторыя, увасобленая ў казках, легендах, паданнях. Пра легендарны характар некаторых сюжэтаў Караткевіча гавораць усе даследчыкі яго творчасці. Аднак не толькі клопат пра дзіцячага чытача, але і логіка развіцця самога пісьменніка вымагала ад яго паглыблення ў самыя нетры міфалагічнай свядомасці продкаў – свядомасці, якая і абумовіла ўзнікненне самых розных жанраў фальклору і найперш – жанру казак.

А.Верабей піша: “ Абапіраючыся на народную памяць, мастак выказваў прыхільнасць пераважна да рамантычнага, фальклорна-легендарнага асэнсавання мінулага”3. Такі кірунак творчасці, сам характар таленту былі абумоўлены многімі, надзвычай спрыяльнымі і для самога пісьменніка, і для ўсёй нашай літаратуры, фактарамі: яго дваранскім паходжаннем і захаваннем па гэтай прычыне сямейных паданняў, таленавітасцю родзічаў, песнямі і казкамі, пачутымі ад іх яшчэ ў дзяцінстве, паэтычнымі мясцінамі, дзе прыходзілася жыць, вучобай у Кіеве – горадзе, насычаным старажытнай ўсходнеславянскай гісторыяй, і пад. Напрыклад, вядомы даследчык і сябра У.Караткевіча Адам Мальдзіс успамінае: “У Кіеве я не раз бываў і раней. Але толькі Караткевіч адкрыў мне сапраўдную прыгажосць гэтага старажытнага горада”4. Караткевіч, сапраўды, любіў адчуваць сябе як бы ў “машыне часу”: ён жыў і працаваў з гэтым пачуццём, якое амаль адсутнічала тады ў большасці прадстаўнікоў савецкай інтэлігенцыі. Калі б чалавецтва прыслухоўвалася б да такіх рамантыкаў, як Караткевіч, імкнулася дапамагаць ім у ажыццяўленні сваіх мар, то самалёт і веласіпед з’явіліся б яшчэ ў ХУ ст., бо менавіта тады іх намаляваў Леанарда да Вінчы. Толькі сёння бачыш, як далёка глядзеў Караткевіч, калі ўпарта адстойваў, абіваючы парогі высокіх устаноў, захаванне гістарычнага цэнтра Мінска, у прыватнасці Нямігі. Тады чыноўнікі проста не цярпелі яго і нават браты-пісьменнікі лічылі дзіваком.

А ўсё ж будзе так, як марыў Караткевіч: калі-небудзь, ужо, можа быць, гадоў праз дзесяць, усе кашмарныя “білдзінгі” будуць заменены “гістарычнымі” будынкамі, бо чалавецтва спахопіцца і адчуе, што далейшы прагрэс немагчымы без поўнага, глыбокага убірання ў сябе , а не прабежкі па вярхах, гістарычнай спадчыны – прачым усёй, да драбніц (ужо сёння ганяюцца за антыкварыятам). Як таленевіты мастак, мастак “ад Бога”, Караткевіч адчуваў гэта яшчэ у сярэдзіне ХХ ст. Магчыма, заканамерна тое, што чалавек, які найлепш ведае гісторыю культуры, аказваецца далёка ў будучым, абганяе, як той Леанарда да Вінчы, сваіх сучаснікаў на дзесяткі і нават сотні гадоў. Такім бачыцца сёння У.Караткевіч – прарокам-вестуном іншай, спакойна-творчай рэальнасці, нібы пагружанай у эстэтыку гісторыі, -- не мадэрну. Ён, Караткевіч, сам гэта прадбачыў, гаворачы: “Быў. Ёсць. Буду...”

Мала таго, што Караткевіч вярнуў нам, беларусам, нашу гісторыю, -- ён вярнуў, рэабілітаваў сам тып рамантычнага мыслення і адначасова самы прадуктыўны стыль жыцця – жыцця дзеля ідэалу, дзеля мары. І не яго віна, што неўзабаве пасля адыходу Караткевіча гісторыя зрабіла чарговы віраж – мітуслівы, меркантыльны, -- не дала нават мастакам палунаць у атмасферы рамантычнасці, насычэння жыцця паэзіяй. На гэтым фоне постаць Караткевіча ўзвышаецца адзіным сапраўдным рамантыкам у беларускай сучаснай літаратуры. Гаворачы пра рамантызм Караткевіча, мы маем на ўвазе, што рамантычны геній заключае ў сабе ўвесь Сусвет, а значыць, яго мысленне ў найбольшай ступені міфалагічнае.

Рамантыкі “асноўвалі сваю творчасць на прынцыповым, праблемным супрацьпастаўленні ўсяму адрынутаму буржуазна-дваранскаму свету нейкага іншага свету, які заключае ў сабе ўзвышаныя ідэйна-эстэтычныя каштоўнасці”5. Савецкая рэчаіснасць, у якой прыйшлося жыць Караткевічу, таксама пачынала “буржуазіцца”, а значыць набываць асабліва мяшчанскі, пошлы, антыэстэтчны характар. І чым далей ішоў гэты працэс, чым далей афіцыйная ідэалогія адыходзіла ад народнага светапогляду, тым больш Караткевіч адыходзіў у, кажучы па-сучаснаму, віртуальны свет – гісторыі, легенды, фальклорнай казкі. Гэта якраз вельмі характэрна для пісьменнікаў-рамантыкаў, якія антыгуманным тэндэнцыям сучаснасці, утылітарызму і эгаізму “супрацьпастаўлялі ўзвышаны духоўны свет асобы, якая імкнецца пераадолець сваю адчужанасць і набыць паўнату жыцця ў глыбока творчым далучэнні да вечных каштоўнасцяў прыроды, гісторыі, культуры”6.

Пісьменнікі класічнай эпохі Рамантызму (пачатку ХІХ ст.) перараблялі міфы антычныя, біблейскія, сярэднявечныя, пры гэтым вельмі свабодна маніпуліравалі традыцыйнай міфалогіяй, перамешвалі розныя матывы і вобразы. Праз іх казачную фантастыку праглядае нейкая глабальная міфалагічная мадэль свету, што пачало надзвычай цаніцца ў мадэрністскай літаратуры ХХ ст. Натурфіласофскія погляды рамантыкаў выклікалі ў іх цікавасць да ніжэйшай міфалогіі – так званых духаў прыроды. У цэлым менавіта ў міфалогіі, у казцы рамантыкі бачылі выяўленне гармоніі Прыроды, Космасу, імкнуліся сцвярджаць гэтую гармонію насуперак тэндэнцыі да пазітывізму, драбленню навук, аналітызму.

Міфалагізм асабліва характэрны для ўніверсальнага і фальклорнага напрамкаў у рамантызме. У некаторых славянскіх краінах існавала літаратура, заснаваная на фальклоры, у які арганічна ўваходзілі міфалагічныя персанажы. Пісьменнікі гэтых напрамкаў (браты Шлегелі, Наваліс, Л.Цік, Д.Блейк, С.Кольрыдж, браты Грым, В.Скот, Г.Гейне, А.Міцкевіч, Я.Чачот, Я.Баршчэўскі, Т.Шаўчэнка, Ш.Пецефі, М.Кальцоў і інш.) прыроду ставілі вышэй за культуру, а фальклор разглядалі як частку прыроды, увасабленнем натуральнага мастацтва ў супрацьлегласць прафесійнаму, залішне “штучнаму” мастацтву адукаваных класаў. У фальклоры рамантыкі найбольш цанілі выяўленне зліцця жыцця чалавека з жыццём прыроды.

У многіх краінах (асабліва славянскіх) фальклорны напрамак у рамантызме ўвогуле быў галоўны, другіх амаль не было, прычым рамантычная літаратура і пісьменнікі-рамантыкі сталі асновай нацыянальна-культурнага і нават рэвалюцыйнага рухаў. Да такіх іменна краін можна аднесці Беларусь з яе своеасаблівай з’явай – беларускай школай польскага рамантызму (Адам Міцкевіч, Ян Чачот, Ян Баршчэўскі). Беларускія пісьменнікі-класікі пачатку ХХ ст. (Цётка, Янка Купала, М.Багдановіч) яшчэ больш арганічна засвоілі фальклорную спадчыну свайго народа, ды і пісалі па-беларуску. Караткевіч адчуваў сябе спадкаемцам і беларускай класікі, і ўсёй сусветнай рамантычнай традыцыі, пра што неаднаразова згадваў ў інтэрв’ю, хоць рамантызм свой сціпла адмаўляў. Сапраўды, Караткевіч ведаў, што рамантызм перапоўнены прароцкімі прадчуваннямі, для нашага часу літаральна ашаламляльнымі, а ён прарокам сябе не лічыў, а калі ў душы і лічыў, то не вельмі верыў, што адзін прарок (“няма прароку ў сваёй айчыне”) здольны пераадолець закаснелы бюракратычна-партакратычны лад. Праўда, лад той быў хутка пераможаны, але пераможаны ідэалогіяй, ва ўсім супрацьлеглай светаадчуванню Караткевіча, -- ідэалогіяй, якая схіляецца перад грашыма і абвяшчае, што “чалавек чалавеку – воўк”. Караткевіч, можа, на шчасце, да гэтага не дажыў, але тэндэнцыі ён адчуваў (рыба гніе з галавы, а прагніласць партыйнай вярхушкі была відаць і ў 70-я гады: яна крала, але ўсё ж толькі з сярэдзіны 80-х пачала ўзводзіць крадзеж у дабрачыннасць, апраўдваючы сябе і адначасова разбэшваючы насельніцтва СССР). У гэтых умовах Караткевіч – рамантык-летуценнік – адчуваў асаблівую агіду ад сучаснай яму рэальнасці і шукаў забыцця ў чароўным свеце фантазіі. Вось чаму ён звяртаўся да казкі, легенды, прыгодніцкай тэматыкі. З другога боку, гэта было натуральнае імкненне заўсёды прагнага да пазнання чалавека пранікнуць у таямніцы народнай культуры, народнай творчасці. А вытокі творчасці яго заўсёды цікавілі і ён нават збіраўся пісаць пра гэта кнігу, пра што гаварыў у адказах на анкету Т.Шамякінай. У сваіх доследах ён нязменна прайшоў бы да таго, што было галоўным пастулатам рамантыкаў ХІХ ст., -- разумення фактычнай тоеснасці міфалагічнага і літаратурна-вобразнага мыслення. Пра таямніцы ўласкараткевічавай творчай майстэрні і перспектывах творчага развіцця пісьменніка сведчаць яго казкі, напісаныя ў пару студэнцтва і ў 70-я гады і ўпершыню поўна выдадзеныя ў зборніку “Вясна ўвосень”*.

Мэта курсавой работы – даследаванне казачнай творчасці У.Караткевіча ў аспекце вывучэння яго светапогляду і творчай манеры. Задачы работы:



  • аналіз праяўлення міфалагічнай свядомасці ў казках У.Караткевіча з улікам таго, што гэта можа адбывацца і на падсвядомым узроўні;

  • высвятленне асаблівасцей сюжэтна-жанравай структуры казак У.Караткевіча;

  • даследаванне фальклорных і ўласна літаратурна-белетрыстычных элементаў у казках У.Караткевіча;

  • аналіз стылю пісьменніка, праяўлены ў своеасаблівым жанры – казцы.

Актуальнасць работы заключаецца ў неабходнасці пошуку новых падыходаў даследавання творчасці пісьменнікаў ХХ ст.

Казкі У.Караткевіча амаль не даследаваны, адсюль – наватарства работы.

Практычнае выкарыстанне работы: яна можа быць прадуктыўнай асновай для магістарскіх і кандыдацкіх дысертацый па творчасці У.Караткевіча, пры падрыхтоўцы спецкурсаў і спецсемінараў.
РАЗДЗЕЛ І
МІФАЛАГІЧНАЯ КАЗКА У.КАРАТКЕВІЧА
Цэнтральная казка ў зборніку “Вясна ўвосень” – “Вужыная каралева”. Яна найбольш цікавая з жанрава-сюжэтнага боку і адначасова яна ж належыць да самага старажытнага пласта народнай творчасці, у ёй найбольш праявілася міфалагічнае мысленне. Вядома, што вельмі блізкая сюжэтна казка “Эгле – каралева вужоў” з’яўляецца як бы галоўна-нацыянальнай, знакавай у фальклоры і літаратуры (паэма Саламеі Нерыс) літоўцаў. Але паводле А.Вераб’я, гэтую казку расказаў маленькаму Валодзі Караткевічу яго дзед7. Сапраўды, некалькі варыянтаў народнай казкі пра замуства дзяўчыны з каралём (царом) вужоў зафіксавана і на тэрыторыі Беларусі.

Чаму можна аднесці названы сюжэт да самых старажытных? Справа ў тым, што даследчыкі-міфолагі лічаць матыў Змея самым архаічным у міфалогіі. І ён жа – самы таямнічы. Даследчык міфалагічнага аспекту календара Таццяна Кудрашова (Шамякіна) у сваім артыкуле “Міфалагема Змяі як культуралагічная праблема” дае некалькі версій, што тлумачаць важнасць матыву ў культуры літаральна ўсіх народаў свету. Нам найбольш цікавай здалася версія біялагічная, згодна якой чалавечы мозг складаецца, паводле сучасных навуковых дадзеных, з некалькіх эвалюцыйна розначасавых пластоў – мозгу рэптыліі (!), мозгу млекакормячых і ўласна чалавечага мозгу (кары вялікіх паўшар’яў). “І кожны пласт нясе адпаведную інфармацыю пра саматычную і псіхічную канстытуцыю тых істот, што насялялі нашу планету ў пэўныя эпохі. Якім чынам здымаецца (счытваецца) гэтая інфармацыя – нам невядома, але ў змененых станах свядомасці (напрыклад, у снах) яна нейкім чынам усплывае на паверхню ў выглядзе архетыпічных вобразаў”8 Вобраз змяі якраз адносіцца да такіх архетыпаў.

Праўда, Т.Кудрашова не згадвае пра адзін з найбольш архаічных рытуалаў, які якраз мае дачыненне да казкі У.Караткевіча (а міф заўсёды быў звязаны з рытуалам), -- пра сімвалічны шлюб чалавека і Змея. У архаічных грамадствах з моцнымі татэмістычнымі ўяўленнямі рытуальны шлюб заключаўся вясною з Сонцам, якое ўвасаблялася белым ці рудым быком (рытуал уяўляў сабою надзвычай небяспечныя гульні з быком, якія пасля сталі асновай карыды), і восенню са Змеем, што прадстаўляўся ракою (канкрэтна рытуал заключаўся ў тым, што цнатлівую дзяўчыну памяшчалі на ўпрыгожаны плоцік і пускалі па рацэ: калі плоцік тануў, шлюб лічыўся заключаным, і народ чакаў ад Змея літасці). Нагадаем, што нашы продкі пасля сыходжання ледавіка жылі ў асноўным па берагах рэчак. Шлюб з ракою – тое ж, што сувязь з падземным царствам, іншасветам, бо рака – дарога туды. Раку і адначасова апраметную якраз і персаніфікаваў Змей. Пра тое, што рытуал толькі сімвалізаваў, Караткевіч у казцы гаворыць прама і нават з такой пейзажнай падрабязнасцю, якая бярэ пачатак хутчэй ў літаратурнай, чым у фальклорнай, традыцыі: “Падплыў да берага дубовы човен, аплецены белаю лілеяю, і павезлі яе цераз раку, цераз межатокі дрыгвяныя, дзе толькі аднаму вузкаму палескаму чоўну плысці. К захаду сонца прыплыў човен на далёкую выспу. Уся яна пушчаю дрымучай абрасла, хмелем перавілася, павуціннем пераблыталася. І пасярод гэтага царства мёртвага [падкрэслена мною – С.Ш.], бязладдзя суворага стаіць палац закінуты з дзевяццю вежамі, а вакол яго па ставу нячутка плаваюць чорныя лебедзі. І ўсё як быццам сон здушыў: ціха, як на могілках” (с.41). Тут кожная дэталь – фантазійная, уласна аўтарам выдуманая, а тым не менш нясе выразнае міфалагічнае адценне: рака (заўсёды аддзяляе ў казках царства мёртвых ад царства жывых, звычайных рэчак у казках не бывае), захад сонца (сонца ноччу падарожнічае па падзем’ю), выспа, дрымучасць, бязлюддзе, чорныя лебедзі, магільны сон.

Заўважым, што ў казцы “Эгле – каралева вужоў” кароль вужоў жыве ў моры, а ў беларускіх варыянтах – заўсёды ў рацэ (ці ў калодзежы з жывой вадою), а рака больш стасуецца з сусветнай міфалагічнай традыцыяй. Аднак і ў беларускіх казках дзяўчына – Яліна (Эгле – Елка). Ёсць тут і іншыя цікавыя нюансы: змяя – даволі позняя слоўная форма; больш ранняя – вуж (уж) – сугучная са словам “вузкі”, з рускім “ужас”. Змяя – вуж – той універсальны вобраз, які ўбірае ў сябе ўяўленні пра розныя з’явы прыроды, часта незвычайныя і страшныя: метэарыт, вясёлку, навальнічную хмару, смерч, лаву, рэальных дыназаўраў або марскіх змеяў, якія маглі дажыць да гістарычных часоў. А ў псіхааналітыкаў (З.Фрэйда) змяя – важнейшы эратычны сімвал; вось чаму гаворка ідзе ў казках менавіта пра шлюб, а не пра іншыя стасункі чалавека і жывёлы. Тут мае значэнне нават тое, што змяя – персаніфікаваная рака, а раней многія народы лічылі, што дзеці зачынаюцца ад вады, бо не ведалі, адкуль на самай справе дзеці бяруцца.

Вось і ў Яліны з каралём вужоў нараджаюцца дзеці – сыны Дуб ды Ясень, дочкі Бяроза ды Асінка. Народная казка не акцэнтуе ўвагу на знешнасці дзяцей, а вось для Караткевіча гэта важна: “Старэйшы, Дуб, моцны буў, каржакаваты, моц сваю пытаць любіў. Бярозка была пяшчотная, і з вачэй быццам светлом ззяла. Ды й Асінка была прыгожая: ломкая гэткая, пужлівая, тоненькая” (с.44). Між іншым, паводле народных уяўленняў, прыгожыя ды здаровыя дзеці нараджаюцца толькі ў бацькоў, якія кахаюць адзін аднаго (сёння таму ёсць ужо і навуковыя доказы генетыкаў). І казка Караткевіча – пра каханне; вужу вельмі хочацца, каб яго Ялінка пакахала, ён гаворыць ёй пры першай сустрэчы: “Ах, як цяжка жыці сярод камянёў балотных. Пашкадуй жа ты мяне, караля вужынага, пашкадуй маё прапашчае жыццё, пакахай мяне, гада падкалоднага” (с.44).

Безумоўна, гэта ўжо выключна літаратурна-рамантычнае напластаванне на міфалагічны архаічны сюжэт. А прамежкавая форма – народныя і літаратурныя сярэднявечныя казкі (асабліва папулярныя ў Еўропе) пра каханне Прыгажуні і Пачвары (тыпу казкі С.Аксакава “Пунцовая кветачка”). Сэнс гэтых казак па-філасофску надзвычай глыбокі: толькі сапраўднае, шчырае Каханне здольнае знішчыць у чалавеку жывёльнае, пачварнае, перарабіць пудзіла ў сапраўднага прынца, а жыццё без кахання – як чараўніцтва злой вядзьмаркі, як магільны сон, як прабыванне ў іншасвеце.

У казцы Караткевіча каханне Вужа і Яліны выпрабоўваецца расстаннем. Яліна – з пэўнымі ўмовамі – адпускаецца вужом дадому, каб праведала родных. Яе браты, шкадуючы сястру (жыве там, “дзе й сонца не бывае”), употай прабіраюцца на выспу ў замак і дапытваюцца ў дзяцей, дзе іх бацька. Але як дзяцей ні катавалі, яны не прадалі бацьку, а на злы выкрык сваіх дзядзькаў “У, змяіныя вырадкі!” Ясень адказвае: “Чаго лічыць, хто ад каго нарадзіўся. У нас бацька змей, а справы чалавечыя, а ў вас бацькі людзі, а ўчынкі вашыя, як у змей” (с.46).

Катаванняў не вытрымлівае малодшая дачка Асінка і распавядае, дзе вуж. Браты Яліны забіваюць яго. Пэўныя знакі (згустак крыві ў межытоку) указваюць Яліне на няшчасце. Яна просіць маці адпусціць яе да мужа, папракаючы сябе за тое, што не кахала яго раней, а толькі шкадавала ( між тым каханне як шкадаванне – якраз вельмі характэрна менавіта для славянскай жанчыны). Яліна бяжыць на выспу, бачыць мёртвага мужа і клянецца ў каханні да яго. І адбываецца цуд: “Расплылася каламутная вада, некуды збеглі крывавыя струмені і стаў бачны чысты вір з белым пяском, а на дне яго пад крыштальнай вадой ляжыць цудоўнай прыгажосці юнак у блакітным адзенні з срэбрам, з залатой каронай на галаве залатой. І чуе Яліна голас мужа: “Вось і скончылася ўсё на свеце белым. Зачараваў мяне, прынца гэтага замка, злы чараўнік, і тады толькі мог я зноў ператварыцца ў чалавека, калі самым моцным каханнем пакахае мяне, халоднага вужа, самая лепшая з прыгажунь чалавечага роду. Спазнілася гэтае каханне, няма ўжо паратунку, але сонцу кажу я “дзякуй” за тое, што здолеў абудзіць яго, гэткае каханне, хоць перад смерцю, хоць на гадзіну, на міг адзіны. На ўсё халоднае жыццё гэтага хопіць. Дзякуй табе, і за смерць маю таксама дзякуй” [Падкрэслена мною – С.Ш.] (с.48).

Гэты кульмінацыйны момант – надзвычай цікавы з многіх пунктаў гледжання. У народных казках вуж аказваўся забітым, у літаратурных казках пра шлюб Прыгажуні і Пачвары – наадварот: каханне дзяўчны вяртала да яе мужа ўжо ў чалавечым вобліку, сцвярджала ідэю, што кахаюць не за знешнасць, а за іншыя якасці. Караткевіч сумяшчае фальклорную і літаратурную еўрапейскую традыцыі: Яліна толькі на момант бачыць сапраўднае аблічча змяінага мужа. А далей – аўтарская загадка: з аднаго боку, вуж гаворыць пра сваё далейшае халоднае жыццё, з другога боку, пра смерць. Неабходна неяк растлумачыць гэтую супярэчнасць. Але супярэчлівасць, амбівалентнасць з’яў, якая нашай рацыянальнай свядомасці здаецца парушэннем фармальнай логікі, на самай справе якраз і характарызуе міфалагічнае мысленне. Можа быць, далей Вуж будзе жыць толькі ў вобліку звычайнага вужа, а душа яго – прыгожая, чалавечая, што была заключана ў змяіным целе, -- адляціць у нейкія іншыя сферы?

Змей – істота хтанічная, значыць, звязаная з зямлёю. Зямля, з аднаго боку, умяшчальня царства мёртвых, з другога боку, нараджае літаральна ўсё ў свеце і найперш – расліны. “Усё, што выходзіць з зямлі, атрымоўвае жыццё, і ўсё, што ў яе вяртаецца, набывае новае жыццё. Сувязь паміж homo і humus азначае: чалавек – гэта зямля, таму што ён смяротны; сэнс яшчэ і ў тым, што чалавек жыве, паколькі народжаны ад Terra Mater і вернецца ў яе”9. Інакш кажучы, змей – таму чалавек, што народжаны Зямлёю. Акрамя таго, іерафанія (свяшчэнны шлюб) чалавека з хтанічнай істотай абавязкова спараджае розныя матэрыяльныя формы, сярод якіх, можа быць, найбольш важныя і для цела самой Зямлі, і для чалавека, – расліны. Невыпадкова, што сама Яліна і яе дзеці ператвараюцца ў дрэвы. Дзеці-дрэвы належаць сонцу і небу, але растуць з падзем’я – з царства змея, свайго бацькі. Мы прыводзім уласнае тлумачэнне сэнсу надзвычай глыбокага твора.

У канцы казкі Караткевіч засяроджвае ўвагу дзяцей-чытачоў на тое, што чалавечыя характары Дуба, Бярозы, Яліны і Асіны абумовілі якасці адпаведных дрэў. Такое тлумачэнне – зусім у духу міфалагічнага мыслення з яго анімізмам. Напрыклад, апісанне асіны: “А на краі балота стаіць усімі клятая асіна. Ніякае дрэва не плача так, калі апынецца ў печы. Шчэ далёка дні восені і халады, а яна ўжо чырванее, загадзя перад усім схіляецца. А калі ўжо загадзя схіляецца – значыць, поскудзь – дрэва” (с.48). Адначасова пісьменнік сцвярджае свой погляд на палахлівасць, халопства, рабскую псіхалогію некаторых людзей.

Такім чынам, казка “Вужыная каралева” у найбольшай ступені захавала рысы міфалагічнага мыслення і тыя асаблівасці, якія родняць яе з агульнаеўрапейскай традыцыяй. У той жа час Караткевіч у значнай ступені белетрызуе архаічны сюжэт, дадае дыялогі, надзвычай маляўнічыя пейзажныя апісанні, якія, аднак, не парушаюць агульнай міфалагічнай атмасферы, а, наадварот, згушчаюць яе. Тыя нюансы, што ўводзіць у матыў Караткевіч, у значнай ступені ўзбагачаюць філасофскі сэнс казкі.

РАЗДЗЕЛ ІІ

МІФАЛАГІЧНАЕ – ПАЭТЫЧНАЕ Ў КАЗКАХ У.КАРАТКЕВІЧА


У.Караткевіч гаварыў, паводле ўспамінаў А.Мальдзіса: “Мы ўсё пішам пра тое, як “Ганна завіхалася ля печы”... А трэба – пра незвычайнае, яркае, таямнічае...”10. Праўда, Мальдзіс лічыў, што Караткевіч меў на ўвазе прыгодніцкія, дэтэктыўныя творы. Але што такое яны, як не сучасныя казкі? Дарэчы, у аповесцях і раманах Караткевіча поўна міфалагічных элементаў. А як ішоў Караткевіч да рамантызацыі гісторыі, якраз сведчаць яго раннія казкі.

Але перш чым разбіраць казкі У.Караткевіча, неабходна сказаць, чым адрозніваецца міф ад казкі. “Вужыная каралева” называецца казкай, але на самай справе гэта распавяданы міф, прычым з вельмі архаічнай структурай і з нейкім водгуллем даволі страшнага рытуалу. Іншая справа, што Караткевіч міф літаратурна апрацаваў, ды так, што толькі паглыбіў якраз міфалагічнае ў творы. Казка ж адрозніваецца ад міфа дэрытуалізацыяй і дэсакралізацыяй, паслабленнем веры ў сапраўднасць міфічных падзей, стратай этнаграфічнай канкрэтнасці, заменай міфалагічных герояў звычайнымі людзьмі, міфічнага часу – казачна-няпэўным, перанясеннем увагі з касмічных праблем на сацыяльныя.11 Большасць чароўных казак – гэта міфы, з якіх як бы вынялі свяшчэнную інфармацыю, прыстасавалі спецыяльна для дзяцей і ўзмацнілі розныя авантурныя моманты. Літаратура, у сваю чаргу, звязана з міфам галоўным чынам якраз праз казку, але не выключаецца і непасрэдная сувязь, як у “Вужынай каралеве”. Надзвычай цікава было б прасачыць, як у сваіх творах Караткевіч, з аднаго боку, свядома адступае ад традыцыйных міфалагем дзеля адлюстравання рэчаіснасці, а з другога, як бы нетрадыцыйна выкарыстоўвае міф (прыкладаў тут – безліч). Але цяпер прадмет нашай увагі – толькі казкі Караткевіча, у якіх вельмі своеасабліва пераплятаецца міфалагічнае, казачнае, літаратурнае.

У казцы “Вясна ўвосень” завязка сучасная – з мэтай увесці маленькага чытача ў сапраўднасць, каб ведаў, што ўсё можа здарыцца з чалавекам у жыцці, але далейшая сітуацыя – казачная. Пісьменнік хоча сказаць, што цудоўнае, фантастычнае ўласціва і рэальнасці. Цяжка захварэў маленькі Янка: у яго трызненне, нешта мроіцца (сны-мроі ў народнай казцы не апісваюцца, затое іх вельмі любілі пісьменнікі-рамантыкі). На пытанне маці, чаго ён хоча, ён адказвае: “Сонейка”. А сонейка няма – восень, дажджы. І тады сястра Янкі Аленка пайшла з хаты – “сонейка шукаць, браціка ратаваць”. У дварэ Аленка звяртаецца да Сонца – зусім, як Яраслаўна ў “Слове пра паход Ігаравы”. Але Сонца спіць за хмарамі і адказвае, што звычайна яго птушкі будзяць, а цяпер птушак няма – “хто на поўдзень паляцеў, хто ў дупло схаваўся”. Другія істоты – жабкі, грыбы, вавёрі, Вожык, Верабей – таксама спачатку адмовіліся дапамагаць. А пасля высвятлілася, што Янка заўсёды птушкам дапамагаў: сінічкам сала за вакно вешаў, шчаглам семак сыпаў. Зверы і птушкі так расшумеліся, што Сонейка зацікавілася і паслала на зямлю адзін сонечны прамень. І адразу ўсё ажыло, заварушылася.

Казка вельмі сімптаматычная як для Караткевіча, так і для беларускай культуры ў цэлым, бо згадвае пра светлае, сонечнае, аптымістычнае ў сваёй аснове светаадчуванне беларусаў. Сонечны міф – наш галоўны міф, цэнтральны ў язычніцкай рэлігійнай сістэме, ды і народнае хрысціянства літаральна працята сонечнай сімволікай. Тое ж можна сказаць пра літаратуру – пачынаючы са Слоў Кірылы Тураўскага, “Слова пра паход Ігаравы”, творчасці Сімяона Полацкага. Але ў літаратурных творах сонцавасць – ужо на ўзроўні тропікі: эпітэты, параўнанні. У казцы Караткевіча Сонца – яшчэ персаніфікаваная істота, вобраз-персанаж.

Сонейка ў казцы пачула просьбы Аленкі, звяркоў і птушак і зазірнула да Янкі, а ўсе жывыя істоты панеслі яму падарункі. Натуральна, прырода заўсёды лечыць, хвораму стала лягчэй, ды і ўсім астатнім лёгка і радасна: сонца нібы здымае ўсе праблемы. Сэнс казкі павучальны: усё жывое павінна дапамагаць адно аднаму.

Наступная “Казка пра Пятра-разбойніка” як быццам больш адступае ад міфа, бо пераводзіць дзеянне з касмічна-універсальнага ў сацыяльна-рэальны план. Але так здаецца толькі спачатку. Пётр-разбойнік рэзаў людзей і за гэта напала на яго чорная хвароба. Калі зразумеў Пётр, што не будзе яму даравання, стаў ён на перакрыжаванні дарог і звярнуўся да зямлі: “Скажы, зямля, як мне ў цябе даравання заслужыць?” Сітуацыя тыпова міфалагічная. Па-першае, раскрыжаванне дарог – месца сакральнае як любы цэнтр. Па-другое, Зямля – паняцце свяшчэннае і не менш універсальнае, чым Сонца. Зямля параіла Пятру уздзець сабе на шыю трохпудовыя жорны ад млына і насіць іх, пакуль не сатруцца або не разваляцца. Пётр паслухаўся. А пасля што ён толькі ні рабіў: “І зямлю розным бедакам араў, і лясы карчаваў, і паміраючых ратаваў, і гарады будаваў – ні крышачкі не сцёрліся жорны” (с.55). Тут узнікае ўжо хрысціянская тэма граху і адплаты за яго. Чым можна выкупіць забойства нявінных людзей? Сам Пётр урэшце пераканаўся, што нічым. Але аднойчы ён убачыў, што нейкі чалавек плюе на магілу маці і лае родную зямлю. За такое блюзнерства Пётр забівае кашчунніка. І тут жа цёплы дождж змывае з былога разбойніка каўтун і балячкі, а з шыі падаюць цяжкія жорны: Неба і Зямля даруюць грэшніку. Ідэя твора, безумоўна, святая. Узнікае толькі адно пытанне: ці разумеў Караткевіч, што з дапамогай зла нельга знішчыць зло? Думаецца, разумеў, і значыць, лічыў, што Радзіма – вышэй за жыццё асобнага чалавека. Канцэпцыя некалькі разыходзіцца з сучаснай ідэалогіяй (“радзіма там, дзе добра”, а правы асобнага чалавека – вышэй за усё). Ва ўсякім разе, казка патрабуе глыбокага роздуму.

У казцы “Ноч” таксама персаніфікуецца прыродная з’ява – Ноч. Ноч, згодна антычнай міфалогіі, адно з першасных божышчаў, што ўзнікла з Хаосу ў пачатку Тварэння. Паводле арфічнаму міфу пра стварэнне свету (ён некалькі разыходзіцца з версіяй Гесіёда), Ноч нарадзіла Гею і Урана – Зямлю і Неба.12 Інакш кажучы, Ноч узнікла нават раней за першасных багоў, ад іерафаніі якіх нарадзілася ўсё матэрыяльнае.

Чаму ўзнікае Ноч у Караткевіча? Таму што рамантыкі заўсёды любілі ноч: толькі яна давала магчымасць спакойна марыць. Стыль Караткевіча настолькі своеасаблівы, што цяжка сказаць – персанаж апісваецца ў творы ці гэта ўжо метафарызацыя: “Скача ноч над зямлёю на чорным кані. Адрываюцца, падаюць з яе плашча ўніз залатыя зоркі, і пушча ловіць іх пушыстымі рукамі, прымае нячутна і мякка ложыць на зямлю” (с.71). Ноч апранута ў латы (гэта першы караткевічаў рыцар), бо яе чакае раніцой двубой з ружовай зарою і смерць ад сонечных стрэл. Але аўтар спакойны, бо бачыць і разумее дыялектыку прыроды: цела ночы сцячэ “шэрым туманам, упадзе ў балоты, цёмныя лясы ды на дно глыбокіх азёр” (с.71), але ад іх жа – ад зямнога нізу – адродзіцца наноў праз дванаццаць гадзін. У прыроды смерці няма зусім: ідзе бесперапынны працэс нараджэння – смерці – новага нараджэння. І гэта ж – асноўная парадыгма нашай літаратуры.

У “Старой казцы” Караткевіч зноў вяртаецца да тэмы кахання, але як бы ў касмаганічным арэоле. Твор распавядае пра каханне лясной царэўны і пастуха. Лясная царэўна – увасабленне расліннасці, адроджанай пасля зімы (прычым пісьменнік падкрыслівае – майскай расліннасці). Магчыма, тут своеасабліва адбілася веданне аўтарам шырока распаўсюджанага па ўсёй Еўропе майскага рытуалу, выбару караля і каралевы, якія сваім каханнем абуджаюць стваральныя сілы прыроды”.13 Жыццё адзінае; розныя ўзроўні касмічнага быцця сумяшчаюцца : Жанчына – Расліннасць, Мужчына – Неба (“У вачах яго, як ласка, неба блакітнае”). Безумоўна, Караткевіч на рытуальна-міфалагічны аспект толькі намякае, але затое робіць матыў больш паэтычным: нашы продкі беларусы Майскіх Караля і Каралеву выбіралі (хоць і з самых прыгожых на вёсцы маладых людзей), тут жа каханне ўспыхвае само, ды яшчэ паміж такімі цікавымі персанажамі – лясной німфай і пастухом (пастухі, паводле рускага паэта С.Ясеніна, першыя паэты ў свеце14 ). Праўда, каханне нядоўгае, але яно і немагчымае паміж чалавекам і русалкай. Можна разумець сюжэт і інакш: арганічная сувязь і ўрэшце расстанне Прыроды і Культуры.

Дзве апошнія казкі Караткевіча зусім кароткія, але яны літаральна насычаны філасофска-міфалагічным падтэкстам і надзвычай ўзвышаныя па манеры паведамлення, што дасягаецца своеасаблівай будовай фраз, частымі інверсіямі, пачаткам сказаў з галосных гукаў: “пабеглі ручаі і падзьмуў халодны вецер”, “моцна вартуе яе лясны цар”., “абняў ён яе”, “спявае, спявае жалеечка”. Выказнікі паперадзе дзейнікаў, шматлікія эпітэты (“цёплае слова”, “чорныя косы”, “ружовыя вусны”) ствараюць асаблівы рамантычна-узнёслы стыль распавядання.

Такім чынам, у Караткевіча ёсць група казак, у якіх ён, эксплуатуючы казачны пранцып стварэння цудоўнай атмасферы, надзвычай арыгінальна паядноўвае міф і паэзію, злучаючы іх у дзіўна-фантастычным сінтэзе. Казкі гэтыя толькі ўмоўна можна назваць дзіцячымі, бо яны выклікаюць шмат асацыяцый, але так, відаць, і павінен уздзейнічаць сапраўдны твор мастацтва. Дзеці ж будуць зачараваны самым рытмам, магіяй сугуччаў і словазлучэнняў, якія дзейнічаюць на падсвядомасць. Толькі такія творы і здольныя выхаваць эстэтычны густ. Яны ж, гэтыя казкі, -- найбольш імпрэсіяністычныя: узнікалі ў самога пісьменніка імгненна, пад уздзеяннем нейкага ўражання: сонечнага промня восенню, падаючай зоркі, майскага ветрыку. Але тут Караткевіч шліфаваў свой рамантычны стыль.

РАЗДЗЕЛ ІІІ

ДУХІ ЛОКУСАЎ У КАЗКАХ У.КАРАТКЕВІЧА
Асобную групу твораў У.Караткевіча ў кнізе “Вясна ўвосень” складаюць казкі, дзе галоўныя персанажы – істоты, якія часцей за ўсё і лічацца ўласна міфалагічнымі. Вядома, што так званая ніжэйшая міфалогія (духі прыроды) ў адрозненне ад вышэйшай (нябесныя багі) на Беларусі захавалася, бадай, найлепш з усіх славянскіх краін. У апошні час вобразы ніжэйшай міфалогіі (духі прыроды і дамавыя духі) прынята называць духамі локусаў. “Духі локусаў – міфалагічныя персанажы, што належаць пэўнай прасторы (дому, гаспадарчай пабудове, лесу, вадаёму, полю і пад.) і маюць функцыі гаспадара, апекуна ці абаронцы сваёй сферы пражывання” 15.

Караткевіч у сваіх казках усіх згаданых істот называе чарцямі, гаворачы: “У кожнага з тых чарцей было сваё месца працы. Адзін жыў у вадзе, пасвіў шчупакоў, лінёў ды акунёў. Быў зялёны і калматы, вельмі падобны на купу твані. Звалі яго Вадзянік. Другі жыў у лесе, пасвіў аленяў і быў падобны на аброслы мохам пень. Калі сустрэнеш, то і не адрозніш. Звалі яго Лесавік. Але быў і трэці, што жыў па хатах і пасвіў цвіркуноў. Гэты быў самы шкодны. Рожкі ў яго былі, як у козкі, зубкі, як часначок, хвосцік, як памялцо” (с.5-6). Так у маладыя гады Караткевіч разумеў язычніцкіх божышчаў. Даволі нечаканае яго рэзка негатыўнае стаўленне да Дамавіка, якога ён сапраўды атаясамлівае з чортам, хоць класічная міфалогія адрознівае чорта і духаў локусаў.16 Прычым міфолагі лічаць Дамавіка якраз найбольш блізкім да чалавека духам: часам ён нават мае твар, падобны да твару гаспадара хаты. Аднак у Караткевіча чорт-дамавік пасяляецца ў Янкавай хаце і пачынае шкодзіць. Шкодзіў ён як быццам не вельмі злосна, але пастаянна, і настолькі давёў гаспадара, што той нават надумаў аставіць родны дом і падацца ў свет разам з сям’ёй. І толькі сабраўся, як з’явіўся ў вёсцы павадыр з мядзведзем і папрасіўся да Янкі начаваць. Калі ў хаце ўсе паснулі, чорт вывалак з печы гаршчок з паранай рэпай і пачаў есці. Але разбудзіў Мядзведзя. Той не стаў цярпець, адвалтузіў чорта так, што той ледзь вырваўся і ўцёк у лес.

Узнікае пытанне аб межах уладарання і сілы чорта ды мядзведзя. Мядзведзь – герой вельмі многіх не толькі беларускіх, але еўрапейскіх казак. Увогуле арэал яго ўшанавання – ад Японіі да Англіі. Акадэмік Б.Рыбакоў лічыць, што абагаўленне мядзведзя пачалося яшчэ ў палеаліце. Сапраўды, у лясах умеранага поясу Азіі і Еўропы гэта самы магутны звер, а продкі лічылі яго і найбольш разумным. Заўважым, што не толькі мядзведзь уяўляецца абсалютна рэальнай істотай, а і дамавік, -- але лясны волат перамагае нячысціка. Гэта стасуецца з шматфункцыянальнай характарыстыкай мядзведзя ў народнай культуры: “Чорт баіцца і бяжыць ад мядзведзя; мядзведзь можа перамагчы і прагнаць вадзяніка, зняць чараўніцтва...” 17 Караткевіч, дарэчы, заўсёды любіў мядзведзяў.

У казцы “Чортаў скарб” выгнаннем нячысціка гісторыя не закончылася. Восенню Янка сустрэў яго на полі. Яны завялі гутарку. Аказалася, што чорт прыняў мядзведзя за кошку. Даведаўшыся, што кошка па-ранейшаму ў доме жыве, дамавік адмовіўся вяртацца, хоць і патрэбна яму – ён ў падпеччы скарб закапаў. Янка не стаў аспрэчваць версію з кошкай, вярнуўся дадому, раскапаў скарб і пачаў жыць багата. Больш таго, “на той чортаў скарб паставіў Янка сабе і ўсяму наваколлю новыя хаты, свірны, адрыны, новыя стайні. Сады пасадзіў, млын паставіў. Ва ўсіх сялян па сорак сыноў ды дачок, па сорак коней ды валоў. І ўсе хаты як звон...” (с.11).

Праўда, паводле хрысціянскай маралі, не можа быць шчасця ад чортавага скарбу. Караткевіч, аднак, думае інакш. Пісьменнік ненавідзіць нячысцікаў, але мысленне ў яго міфалагічнае – ён успрымае свет падобна язычніку. Такі цікавы парадокс у прынцыпе вельмі характэрны для творчых асоб.

Амаль дакладна паўтарае гэты твор казка “Надзвычайная котка”, напісаная раней. Адрозненне ў тым, што ў апошняй згадваецца не адзін чорт, а некалькі, хоць асабліва шкодны зноў-такі быў адзін. Пісьменнік не дыферэнцыруе пакуль міфалагічныя істоты: называе чарцямі тых, каго ў народзе лічылі злыднямі і ўвасаблялі ў гэтых вобразах “беднасць, гора, нешчаслівы лёс, хваробы, зімовы змрок” 18.

Казка “Кацёл з каменьчыкамі” уражвае сваім філасофска-сацыяльна-сінтэтычным падыходам да жыцця. Караткевіч ставіць тут праблему, што вечна хвалявала людзей, -- праблему Несправядлівасці. Ён так і піша гэтае слова – з вялікай літары, бо з’ява яму ўяўляецца глабальнаю. Але глабальнаю толькі ў чалавечым грамадстве – не ў прыродзе. Багаты сусед Ігнат адмовіў беднай Мар’і ў дапамозе. А дзеці просяць есці. Как супакоіць іх, Мар’я пачала варыць у чыгунку каменьчыкі. Жабрак, што зайшоў у хату падчас такой своеасаблівай варкі, аказаўся Вялікім Чараўніком. Ён дапамог гаротнай жанчыне: пасадзіў каменьчыкі ў зямлю, а яны ператварыліся ў бульбу. “І так з’явілася на Беларусі Бульба” (с.19). А ў злога зайздросніка Ігната камні павырасталі велічынёй з дом і занялі ўсё поле.

Твор цікавы з многіх пунктаў гледжання. Сюжэт, безумоўна, уласнааўтарскі, хоць парадыгма сюжэту – народная. У многіх былічках ды паданнях расказваецца пра Чараўнікоў, Святога Мікалая ці нават самога Хрыста, якія пад выглядам жабракоў ходзяць па зямлі, робяць цуды, а галоўнае – устанаўліваюць Справядлівасць. Пісьменнік, праўда, заўважае наконт Вялікага Чараўніка: “Толькі чараваць яму ў жыцці дадзена было тысячу разоў і засталіся лічаныя разы. І нічога ён тым сваім чараўніцтвам не дабіўся. Як дагэтуль ішло, так і пасля” (с.14-15). Можна сказаць, што ператварэнне камянёў у бульбу было адзіным удалым чараўніцтвам і адначасова канцом адной вялікай эпохі і пачаткам новай: не ў тым сэнсе, што змяніўся рацыён харчавання беларусаў, а ў тым, што закончылася эра Магіі (веры народнай ў сакральнае) і пачалася эра Рацыяналізму з яе тэхнічным прагрэсам.

Вельмі цікава працуе фантазія пісьменніка: бульба сапраўды падобная на камяні – у творы рэалізуецца разгорнуты троп. Але справа не толькі ў гэтым: у старажытнасці верылі ў “плоднасць” камянёў. На Беларусі ўшаноўвалі вялікія валуны, якія і сілу давалі, і садзейнічалі зачаццю (да іх хадзілі цяжарныя), і гадалі з іх дапамогай, і ад нячысцікаў ратаваліся.19 Многія функцыі камянёў забыліся і толькі адна – апладняючая – засталася ледзь не да нашага часу: нават у ХХ ст. у цывілізаванай Англіі жанчыны з правінцыі прыязджалі ў Лондан і абдымалі калону сабора Святога Паўла з мэтай зацяжарыць. Таму і сітуацыя ў казцы Караткевіча – рост камянёў, ператварэнне іх у гародніну – зусім натуральная з пункту гледжання міфалагічнага мыслення.

У казцы “Аўтух-дамоўнік” пісьменнік зноў вяртаецца да духа локусу, паказваючы дамоўніка блізка да народных уяўленняў: “Удзень ён ціха спаў на ложку з попелу, а ўначы пачынаў сваю нячутную тупатню па хаце і піў са сподачка малачко, як вожык... Спаў ён таксама ўсю зіму... Затое ўлетку нават і ўдзень шпацыраваў, і ўжо тады не было ад яго спакою нікому” (с.50). Аднойчы сын гаспадара вырашыў дамоўніка пакараць за тое, што ён коней заганяе: чалавек прыбраў лесвіцу, наверсе якой Аўтух частаваўся ягадамі бузіны. Дамоўнік упаў у крапіву, пасля трапіў у дзежу з гнаёвай жыжай... Сітуацыя гэтая ўжо зусім літаратурная – не казачная. Але дамоўнік таму і нячысцік, што не даруе здзеку з сабе – ён як быў у гноі, так і лёг на чыстую бялізну. На гэтым канчаецца невялікая казка. Такое ўражанне, што Караткевіч прыдумаў яе толькі з мэтаю рэабілітаваць сябе за казкі “Чортаў скарб” і “Надзвычайны котка”, у якіх усё ж не зусім правільна прадставіў хатняга духа. У той жа час казка “Аўтух-дамоўнік” – іранічная: аўтар падсмейваецца і з дамоўніка-недарэкі, і з людзей. Яму цікава даследаваць стасункі істот, якія належаць да розных светаў.

У казцы “Мужык і дзіва аднавокае” Караткевіч зноў малюе чорта, беручы той аспект фальклорнага вобраза, які згадвае пра здольнасць яго да ператварэнняў. Чэрці могуць прымаць любы воблік, у тым ліку рабіцца то большымі, то меншымі. Праўда, у казцы не проста чорт, а дзіва аднавокае. “Дзіў” як міфалагічны персанаж згадваецца яшчэ ў “Слове пра паход Ігаравы”. Аднавокасць ці аднаногасць, асабліва аднавокасць, заўсёды падкрэслівала дачыненне істоты да іншасвету. Чэрці, як правіла, чапляюцца да п’яных – гэта вельмі пашыраны фальклорны сюжэт. Але тут п’яны мужык абдурвае нячысціка: каб не быць знішчаным дзівам аднавокім, ён едзе на карку чорта з дамоўленасцю не злазіць, пакуль не прапяе ўсе песні. А спявае ён бясконцую “ У папа быў сабака”. Пасля зноў-такі хітрасцю мужык заганяе свайго антаганіста ў бутэльку. Гэты матыў вельмі нагадвае ўсходнія казкі пра джына, што жыве ў бутэльцы ці лямпе. Але дзіва з бутэлькі па кавалачках пачало выдрапоўвацца, а мужык тыя кавалачкі ловіць і зноў на месца піхае. А далей у творы сітуацыя з казачнай робіцца прыземлена-бытавой, рэальнай: менавіта п’яным часцей за ўсё чэрці і здаюцца. Чорт або ў прынцыпе нябачны, або яго вобраз узнікае ў галаве чалавека. І вось мужык ловіць паветра і піхае нешта ў пустую бутэльку: яго рухі недарэчныя і смешныя для назіральнікаў збоку. А праблема, сапраўды, цікавая: чаму п’яныя бачаць менавіта чарцей, чаму ў такім напрамку працуе падсвядомасць атручаных гарэлкай людзей? Гэтае пытанне для псіхіятраў зусім няпростае.

У казцы “Пан тванны, шляхціц багняны” Караткевіч, нарэшце, памяшчае чорта ў самае звыклае для яго асяроддзе – у балота. Якраз у беларускай міфалогіі чэрці ў асноўным у балоце і жывуць. Аднаму з іх хацелася, каб жабкі называлі яго рознымі высокімі імёнамі, якія б падкрэслівалі яго ўладарнае палажэнне: “цар балотны, вялікі князь німярэчны, князь межыточны, магнат тванны, шляхціц багняны, кароль вужыны” (с.70). Але жабкам усё гэта запомніць цяжка, бо мазгоў у іх амаль няма. Яны блытаюцца, тыран злуецца і здзекуецца з іх. Тыя не вытрымліваюць і пачынаюць яго лупцаваць, так што ён урэшце бяжыць да сябе ў балота. Казка невялікая, але цікавая з пункту гледжання жадання пісьменніка да канца даследаваць пэўны міфалагічны вобраз. А можа быць, тут ёсць і некаторы палітычны намёк.

Сістэму бажкоў ніжэйшай міфалогіі завяршае ў кнізе Рыбін цар. Безумоўна, маецца на ўвазе Вадзянік. Да гэтага вобраза пісьменнік таксама трохі іранічны: з аднаго боку, ён адзначае, што “ніхто яго не бачыў з людзей, а таму й не ведае: рыба ён ці яшчэ хто”, а з другога боку, апісвае знешнасць вадзянога духа: “Прачнецца рыбін цар на дне ракі і пачне расчэсваць зялёную барадзішчу” (с.65). Пасля ж аказваецца, што яго барада – вадарослі на дне ракі. Інакш кажучы, персанаж нейкі няўлоўны, зменлівы – як сама вада. Такімі сродкамі аўтар і жадае выклікаць ва ўяўленні дзяцей-чытачоў пэўны вобраз: сапраўды, як інакш уявіць духа – дух гэта ж нешта супрацьлеглае ўсяму матэрыяльнаму, пэўнаму.

Як адзначаюць беларускія міфолагі, “вадзянік звычайна асэнсоўваецца як злы дух”.20 У Караткевіча ён, аднак, такім не падаецца: ён, напрыклад, клапоціцца пра русалак, сваіх дзетак, сумуе па іх, калі яны летам лезуць з вады на дрэвы, “каб грэцца ў месячным святле” (с.67). Паказаны Вадзянік і як працаўнік: “Шмат летам працы рыбінаму цару: павінуючыся яго загадам, пераплывае рыба з аднаго возера ў другое, з гэтай ракі – у іншую” (с.67). Праўда, любіць ён зрэдку і дурэць – яго злыя жарты часта згадваюцца ў народных былічках. Але аўтар свайму персанажу яўна сімпатызуе, лічыць, што сваволіць ён не ад злосці: “Наадварот, калі галадэча – выкіне ён на бераг груды рыбы, як гэта ў Нарачы калісь здарылася...” (с.67). Такі рэзкі пераход з казачнага ў зусім рэальны план – вельмі характэрны для Караткевіча.

Такім чынам, у сваіх казках Караткевіч выводзіць амаль усю сістэму духаў локусаў, вядомую ў беларусаў: чарцей-балотнікаў, дамавіка, злыдня, вадзяніка, русалак (няма казкі пра лесавіка, але ў папярэднім раздзеле згадвалася дачка ляснога цара; акрамя таго, у міфалогіі аналагам лесавіка даволі часта з’яўляецца мядзведзь, а ён прысутнічае нават у дзвюх казках). Ледзь не кожны з духаў локусаў складаны. Да гэтага часу даследчыкі дыскутуюць, як узнікалі, складваліся ў нашага народа ўяўленні аб тых ці іншых духах, міфалагічных істотах. Найбольш распаўсюджаная тэорыя звязвае іх паходжанне з анімізмам – усеагульным адухаўленнем навакольнага свету. Але анімізм – выток і тропаў, асабліва метафары і яе відаў, а таксама сімвалу.

У раздзеле было заўважана некаторае змяшэнне духаў, асабліва дамавіка, балотніка і чорта. Такі падыход у некаторай ступені характэрны і для народных вераванняў. Агульнае і нязменнае ў характарыстыцы такіх істот – уяўленне пра іх як пра чароўную, нязведаную сілу, якая ў асноўным шкодзіць чалавеку. З другога боку, часам дапамагаюць бедным людзям Добрыя Чараўнікі, увасабляючы сабою не сляпыя сілы прыроды, а ўмяшанне нябесных сіл, шчаслівы выпадак, удачу, лёс.

Яшчэ адна асаблівасць прадстаўленай групы казак: свету, у якім жывуць духі локусаў, надаецца асаблівы сэнс. У ім як бы суіснуюць два ці нават больш планаў, пластоў – інакш кажучы, духі локусаў утвараюць як бы “умоўны іншасвет”, другое вымярэнне, што часам перасякаецца з нашым. І ўлавіць мяжу паміж вымярэннямі-светамі бывае даволі складана, таму што “умоўны іншасвет” (не апраметная) – другі бок, іншы план свету рэальнага, ён як быццам “укладзены” у свет рэальны, выяўляе яго асаблівы, вышэйшы сэнс. Як таленавіты мастак Караткевіч імкнецца якраз да перадачы гэтага ўзаемапранікнення розных пластоў усяго існага.

У цэлым у творах пануе, безумоўна, чароўная атмасфера. А да рэальнасці Караткевіч вяртае праз сваю іронію, а яшчэ праз пейзаж. Пейзаж у кнізе яўна літаратурны – такога ў казках не бывае. Напрыклад, у казцы “Рыбін цар”: “Засынаюць азёры. Зрэдку праплыве лебедзь і пакіне за сабою дарожку святла. Праз яе бачна шэрае, плакучае неба. Вось і апошні жораў пратрубіў над рэкамі... (с.65). Такімі сродкамі аўтар імкнецца зацвердзіць у свядомасці і нават падсвядомасці дзяцей адчуванне чароўнасці рэальнага свету, у якім абавязкова жыве Вялікая Таямніца.

РАЗДЗЕЛ ІУ

ЖЫВЁЛЬНЫ СВЕТ У КАЗКАХ У.КАРАТКЕВІЧА


Ва ўсіх казках Караткевіча сустракаюцца жывёлы і птушкі. Але ёсць група твораў, дзе жывыя рэальныя істоты выступаюць у якасці галоўных герояў – казачных персанажаў.

У казцы “Верабей, сава і птушыны суд” пісьменнік уводзіць чытачоў у казачны свет літаральна з першых радкоў: “У тыя даўнія часы птушкі жылі такой самай дзяржавай, як і людзі. Ад дзяржавы той засталася толькі памяць, бо нішто не вечнае на свеце. Але некалі яна была. Былі там свае птушыныя аркестры, свае школы, свае птушыныя суды. А цяпер, сёння, усё птаства толькі слаба-слаба помніць пра тыя часы” (с.20). Птушкі ў творы надзелены чалавечымі якасцямі, і гэта дапамагае маленькаму чытачу зразумець складанасць чалавечых стасункаў, нават некаторыя таямніцы псіхалогіі. Так, верабей пакрыўдзіў сітавак (“Пагарачыўся”), а сітаўкі шкодныя былі і паскардзіліся арлу – цару птушак. Арол, хоць і манарх, але прытрымліваўся дэмакратычных звычаяў, і таму сабраў на вырашэнне справы птушыны суд.

Адчуваецца, што Караткевіч сам з задавальненнем гуляе ў гэтую гульню, надаючы кожнай птушцы пэўныя ўласцівасці і функцыі: “вадзяны бугай – суддзя, удод – пракурор, шчагол – адвакат, чыжык і чачотка – прысяжныя” (с.21). У той жа час дзеці маюць магчымасць пазнаць некаторыя аспекты грамадзянскага права.

За асуджаным вераб’ём пагналася ўсё птаства. Той уцёк і схаваўся ў дупле. Днём птушкі яго вартавалі, а ноччу спаць захацелі і пачалі прасіць пасцерагчы саву. “А сава ў той час была зусім без пер’яў. Голая, як абскубаная курка” (с.22). Сава згадзілася толькі з умовай атрымаць ад птушак адзенне. І тады кожная птушка аддала саве па адным пяры. “А паколькі ў кожнай птушкі свой колер, то апярэнне ў савы з таго часу рознакаляровае” (с.23). Вось такім чынам Караткевіч тлумачыць пэўную прыродную з’яву. А сапраўды, як дзецям давесці, чаму тыя ці іншыя птушкі пярэстыя?

Днём сава заснула, а верабей выляцеў. Цэлы год ганяліся за ім птушкі, а калі злавілі, то “хацелі спачатку пакараць яго тым, што звязаць яму крылы. Але потым раздумалі. Прападзе верабей. І калі чалавечы суд павінен трымацца за чалавечнасць, то птушыны павінен трымацца за птушынасць. Таму звязалі вераб’ю не крылы, а ногі. І стаў з таго часу верабей скакаць адразу дзвюма ножкамі” (с.24). У некалькіх сказах Караткевіч сцвярджае, па-першае, гуманістычныя законы, прынцып справядлівасці, па-другое, абуджае пазнаваўчую актыўнасць чытачоў, па-трэцяе, уводзіць свой неалагізм – “птушынасць”.

У казкі “Жабкі і Чарапаха” супрацьстаяць дурненькія, але самаўпэўненыя спявачкі-жабкі і добрая, разумная Чарапаха. Жабкі лічаць сябе прыгожымі (бо “бліскучыя” – логіка нашых “новых беларусаў”) і таленавітымі, а з Чарапахі здзекуюцца. Але тая надзвычай мудра ( а яе вуснамі – аўтар) заяўляе: “Жывыя – усе прыгожыя” (с.29). Уся казка – мудрая. Пісьменнік сцвярджае разнастайнасць і прыгажосць прыродных формаў, а таксама неабходнасць вучыцца бачыць у нязвыклым -- прыгажосць, цаніць і разумець іншага, не падобнага на цябе.

Зусім невялікая казка “Куцька” цікавая з некалькіх пунктаў гледжання. Па-першае, казачнай атмасферай, створанай увядзеннем у тэкст твора персаніфікаванага касмічнага аб’екту – месяца. Па-другое, надзяленнем маленькага шчаняці чалавечай, у прыватнасці, дзіцячай псіхалогіяй. Па-трэцяе, своеасаблівым узаемапранікненнем рэальнасці і “умоўнага іншасвету”, пра што згадвалася вышэй. І цяжка сказаць: ці мроіцца усё палахліваму шчаняці, ці сапраўды “нешта за адрынаю зарухалася, і вось стуль “нештачка” выходзіць, шэрае, як туман, і без галавы” (с.73). На дзіцячых казках вучыўся Караткевіч псіхалагічнаму майстэрству, тут выпрабоўваў розныя прыёмы псіхааналізу.

ЗАКЛЮЧЭННЕ

Літаратурная казка – адзін з самых складаных жанраў прыгожага пісьменства. Тэорыя жанру яшчэ па сутнасці ў беларускай навуцы не распрацаваная, хоць у літаратуры за два стагоддзі склаліся багатыя традыцыі: “Шляхціц Завальня” Яна Баршчэўскага, вершаваныя міфалагічныя апавяданні Францішка Багушэвіча (“Хцівец і скарб на святога Яна”, “Быў у Чысцы”), казачная творчасць Якуба Коласа, Змітрака Бядулі, Ядвігіна Ш. У гэтым шэрагу – і казкі У.Караткевіча, большасць якіх ён напісаў яшчэ падчас вучобы ў Кіеўскім універсітэце – у пачатку 50-х гг.

Караткевіч і дыпломную працу пісаў па казках, значыць, гэты жанр ў яго творчасці невыпадковы, больш таго, ён вызначыў і напрамак ідэйна-эстэтычных пошукаў, і асаблівасці стылю. Кніга “Вясна ўвосень” дазваляе ўбачыць пачатак фарміравання выдатнейшага майстра. У прыватнасці, можна адзначыць у вобласці казанага зместу наступныя дасягненні:




  1. Уменне перадаць таямнічасць, незвычайнасць самой рэальнасці. У казачнай стыхіі дзейнічаюць часам зусім рэальныя персанажы, яны як бы падпарадкоўваюцца заканамернасцям загадкавага свету.

  2. Своеасаблівае выкарыстанне Караткевічам казачных сюжэтаў і вобразаў: асноўваючыся на традыцыйных матывах, пісьменнік значна трансфармуе іх, зыходзіць з уласнага разумення казачнага жанру. Пры гэтым нельга не заўважыць праяўлення ў творчасці Караткевіча і міфалагічных архетыпаў, хоць даследаванне падсвядомых фактараў пісьменства – праблема будучага.

  3. Уменне зліць два светы – рэальны і “умоўнаіншасветны”, а па сутнасці гэта, з аднаго боку, як бы пранікненне ў нетры прыроднага існавання, а з другога, цікавасць да патаемнага ў жыцці чалавека, яго мар і невыказаных жаданняў.

  4. Імкненне да поліфанізму (які ўвогуле характэрны для жанру літаратурнай казкі): зліцця, сінтэзу гумару і фантастыкі, іроніі і ідыліі. Назіральнасць і дасціпная находлівасць, праяўленая ў казках, у далейшым прывядзе пісьменніка да найцікавейшых сюжэтаў, да бліскучых аналогій і паралеляў.

  5. Ненавязлівая павучальнасць, дыдактычнасць, імкненне да абуджэння дапытлівасці дзяцей.

  6. Пастаноўка важнейшых філасофскіх і маральна-этычных праблем.

  7. Магчыма, у казках адбіліся палітычныя падзеі і сацыяльная атмасфера таго часу -- апошніх год сталінскай улады і 70-х гг. Але дадзены аспект творчасці Караткевіча пакуль астаўся за межамі нашага аналізу.

У галіне формы казкі У.Караткевіча вызначаюцца:

  1. Структурнай дыферэнцыяванасцю (казкі з выразнай міфалагічнай асновай; казкі, дзе міфалагізм як бы непасрэдна перацякае ў паэтычнасць; міфалагічна-фальклорныя казкі, блізкія да былічак; казкі пра жывёл).

  2. Выключнай адухоўленасцю з’яў прыроды і жывёльных персанажаў, што дапамагае глыбока спасцігнуць сутнасць узаемастасункаў чалавека і прыроды.

  3. Дваістыя і нават траістыя сюжэтныя матывіроўкі.

  4. Адпрацоўка пэўных прыёмаў псіхалагічнага аналізу і шліфоўка ўласнага рамантычнага стылю. Як недахоп – некаторая шматслоўнасць некалькіх казак. У той жа час – лаканізм асобных твораў. Караткевіч шукаў розныя падыходы да матэрыялу.

  5. Своеасаблівае перакрыжаванне фальклорных і літаратурных традыцый, у прыватнасці, частыя пейзажныя замалёўкі, якія, як правіла, не парушаюць міфасферу, але не дазваляюць і адрывацца ад рэальнасці.

Навуковы аналіз патрабуе ў далейшым вывучэння казак У.Караткевіча ў адной звязцы з пазнейшымі творамі, якія ці выкарыстоўваюць народныя легенды і паданні, ці ўвогуле заснаваны на іх.


1


2Паводле: Верабей Анатоль. Абуджаная памяць. Нарыс жыцця і творчасці Уладзіміра Караткевіча. – Мн., 1997. – С.79-80.

3 Тамсама, -- С.237.

4 Мальдзіс Адам. Жыццё і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча. – С. 148.

5 Поспелов Г.Н. Теория литературы. – М., 1998. – С.147.

6 Руднева Е.Г. Романтика в русском критическом реализме (Вопросы теории). – М., 1988. – С.103.

7 Верабей Анатоль. Абуджаная памяць. – С.80.

8 Кудрашова Таццяна. Міфалагема Змяі як культуралагічная праблема. // Роднае слова, № 1, 2001. – 102.

9 Элиадэ Мирча. Очерки сравнительного религиоведения. – М., 1999. – С.241.

10 Мальдзіс Адам. Жыццё і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча. – С. 155.

11 Паводле:Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. – М., 1995. – С.110.

12 Паводле: Словарь мифов. Под ред.Питера Бентли. – М., 1999. – С.223.

13 Паводле: Фрезер Д.Д. Золотая ветвь. – М., 1984. – С.164.

14 Паводле: Есенин Сергей. Ключи Марии . Эссе. // Собр.соч. в 6-и томах. Т. 5. – М., 1978. – С.167—190.

15 Славянские древности. Этнолингвистический словарь. У 5-и тамах. Т.2. – М., 1999. – С.155.

16 Гл.: Максимов С.В. Нечистая, неведомая и крестная сила. – М., 1994.

17 Славянская мифология. Энциклопедический словарь. – М., 1995. – С.256.

18 Коваль У.І. Народныя ўяўленні, павер’і і прыкметы. – Гомель, 1995. – С.69.

19 Гл.: Ляўкоў Э.А. Маўклівыя сведкі мінуўшчыны. – Мн., 1992.

20 Коваль У.І. Народныя ўяўленні ... – С.28.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка