Саламея Пільштынова




старонка6/15
Дата канвертавання14.03.2016
Памер3.06 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

АВАНТУРА Ў ДАРОЗЕ НА НАЧЛЕЗЕ
Мы выехалі з Рэвеля і праз больш чым дзесяць міль спыніліся на начлег у добрай, чыстай аўстэрыі. Але ж мы і слова іх мовы не ведалі, а яны нашае (гэтыя людзі завуцца цухны [49]), і засталі мы там колькі чалавек п'яных, што лаяліся. Дык мы ім без цырымоній загадалі выйсці, у плечы і ў карак выштурхалі, зачынілі таксама добра карчму, толькі адзін чалавек надта п'яны за печчу ў куце спаў, пра якога мы ніякага dubium [50] не мелі. Але ў гэтай карчме з ласкі Пана Бога была адна старая белагаловая, якая была полькаю з горада Вільні, з Літвы, і падчас нейкае руіны [51] маскоўскае трапіла ў маскоўскую няволю, і нейкім чынам стала служыць у гэтай карчме, і яна зразумела, што я полька, бо чула, як я са сваімі людзьмі па-польску размаўляла, дык як толькі я спаць уклалася і свечкі патушылі, прыходзіць тая старая белагаловая да майго ложка і ціхенька мне на вуха кажа: «Пані мая, шкада мне цябе, што ты тут, у гэтай карчме, памерці мусіш. Дарма твой ардынанс, туркі і жаўнерскі канвой, бо гэты гаспадар і ўся вёска заўсёды адно ведаюць, каму няшчасце выпадзе: ці купцу, ці пану, дык ужо з гэтае карчмы ніколі не выберуцца. А той п'яны чалавек на тое за печчу, каб адчыніць і даць знак колькім людзям, і вас уначы перарэжуць».

Як я гэта пачула, дык шчыра паверыла і падаравала той белагаловай рубель, а сама пайшла да сваіх сямі жаўнераў, якія мелі флінты і патранташы, даволі пораху і куль, распавяла таксама і маім чатыром туркам пра гэтую навіну і так замаркоцілася і пачала каяцца, як перад смерцю, і прасіла шчыра Пана Бога заступіцца.

Я параіла сваім людзям, каб адразу запалілі свечкі і гаспадару соннаму дзве флінты да грудзей прыставілі, а пасля звязалі, як і таго за печчу чалавека, і загадалі ім маўчаць, бо з багнетам стаяў над кожным жаўнер, і мы на мігі паказвалі гаспадару, што як толькі з вёскі людзі на нас нападуць, дык вы з жонкаю, з дзецьмі, з лёкаямі раней загінеце. Значыцца, мы чакалі літасці Пана Бога, а мужыкі ў вёсцы чакалі свайго шпега, які павінен быў з карчмы прыйсці і ім паведаміць, ці мы добра спім. Так нямала часу прайшло.

Ужо пасля паўночы пачалі мужыкі самі збірацца і паціху клікаць гаспадара, шпега, лёкаяў, а мы адусюль вокны фіранкамі і каберцамі завесілі, каб тыя мужыкі не бачылі, што ў хаце дзеецца. Але ж тым дурным гіцлям вытрымкі не хапіла, і пачалі яны гучна крычаць і ў дзверы ламіцца. Я прасіла тых маіх раз'юшаных жаўнераў, каб, як могуць, дысымулявалі [52], першае, у гэтай справе не рада я страціць аніводнага вайсковага чалавека найяснейшае манархіні і дабрадзейкі маёй, другое, не варта на вецер без патрэбы ўначы порах і кулі траціць. Тут мае чацвёра туркаў узялі па вялікай палцы ў рукі і крычалі па-свойму: «Аллах!», – разоў сто паўтараючы. Тым дурным людзям здалося, што гэта ўначы яшчэ сотня туркаў прыехала, бо што гэта за крык і стуканне палкамі. Але тыя шэльмы толькі ямчэй узяліся за дзверы і ўжо выламалі адну дошку. Праз гэтую дзірку застрэлілі жаўнеры нашы насмерць трох чалавек. Звязаны гаспадар вішчаў, як казёл, прасіў іх, каб адступіліся ад свайго намеру, бо ён мусіць раней памерці з усім домам сваім, бо ляжыць збіты, звязаны і шпег побач з ім. Аднак тыя бязбожнікі не перасталі, дык мой чалавек, Бенядыкт Скалубовіч, малады, здаровы, сумленны, прававерны католік, вынайшаў такое. Кароткаю палкаю знянацку, як хто толькі сунуўся да дзвярэй, так біў у грудзі, што ўжо больш той не падымецца. Так некалькіх тых злачынцаў ледзь не на смерць пазабіваў. У такім страху і, баронячыся, заставаліся мы ад поўначы аж да самага дня, а тых хворых і параненых і забітых дахаты заносілі, а замест іх здаровыя, свежыя і раз'юшаныя людзі прыходзілі.

Аднак з ласкі свае Пан Бог паслаў аднаго вялікага пана, маскаля, які праязджаў непадалёку ад карчмы, дык мае маскалі колькі змогі клікалі на паратунак.

Ён спыніўся, выслухаў нас, пецярых ліхадзеяў злавіў і загадаў звязаць. Сам, той пан маскоўскі, паслаў у двор, але там быў мізэрны падстараста, дык гэты пан сам распараджаўся, абяцаў тую вёску выклікаць у суд і пакараць — усіх павесіць. Як той маскаль зваўся, я запісала, але згубіла, і цяпер не ведаю ягонага імя. Але даволі, Бог яму заплаціць, і станецца ён анёлам.

Пасля шчасліва прыехала я ў Рыгу, а з Рыгі ў Біржы, ва ўладанні светлых князёў Радзівілаў, і адтуль назад адаслала свой канвой, сем маскалёў, дала ім ад сябе пасведчанне, што мяне пільна і старанна ахоўвалі, і дала ім кожнаму па чырвоным злотым, і вярнуліся яны ў свае межы.

Але мне тут у Польшчы цяжэй стала з капейкі жыць, і куды прыеду, у малое мястэчка альбо вёску, адразу пытае кожны шляхціц: хто я, дзе ўзяла гэтых туркаў, цэлы дзень на адказы пойдзе, і ніхто мне і жмені сена не дае. Толькі з ласкі Пана Бога з Біржаў у Вількамір [53], у Вільню, і гэтак далей прыехала ў Карэлічы, пад Наваградак, і тут застала светлага князя яго мосць Міхала Радзівіла, вялікага літоўскага гетмана, з яе мосцю княгіняю, і мне адразу ўначы загадалі з туркамі ў замак прыехаць. Значыцца, князь яго мосць і княгіня яе мосць аглядалі мяне і туркаў маіх, і дзівіўся князь яго мосць, што блаславіў мяне Пан Бог у намерах маіх, бо як сабе зычыла, так мне мой Бог даў, што прывезла тых туркаў, па якіх ездзіла.

А мужа майго, яго мосць пана Юзафа дэ Пільштына, не застала ў той сітуацыі, у якой яго пакінула. Ён патраціў маю маёмасць, якую яму пакінула, ад'язджаючы ў Маскву, а князь яго мосць загадаў мужу майму з Карэліч ехаць у Нясвіж, а з Нясвіжа ў Лахву [54] на Палессе, і тыя туркі са мною, дык мела выдаткі. Пасля я хацела з тымі туркамі ехаць зноў у Турцыю, у іхні край, але ж мне князь яго мосць Міхал Радзівіл забараніў гэтае падарожжа і так мне мовіў: «Мы маем даўні пакт з туркамі, і не варта нам туркаў у Польшчы ў няволі мець». I адабраў ад мяне маіх чатырох туркаў, справіў ім вопратку, даў ім канвой і адаслаў да пашы бендэрскага, а з Бендэр [55] яны шчасліва даехалі да Рушчука над Дунаем, у Турцыю, да дому свайго.

Дык я засталася вельмі маркотная з усіх бакоў, толькі на Бога ў Тройцы Святой Адзінага надзею і веру маю.

Я цяпер усё пра маскоўскі край і ягоныя звычаі пісала, дык тое, што пэўнае чула, дзеля пацехі чытача распавяду. Трэба ведаць, што з даўніх часоў звычай маскоўскіх цароў такі быў, калі хацеў жаніцца які царэвіч, спадкаемца трона, дык мусіць мець поўных дваццаць пяць гадоў, і калі набліжаўся час ягонае жаніцьбы, тады пісаліся лісты па цэлым краі ягоным: кожны пан, альбо князь, альбо бязродны дваранін, які меў адно пекную дачку, мог прыехаць на царскі баль разам з дачкою. Так збіралася некалькі тысяч паненак, і штодзённа баль давалі ў царскіх палатах, елі, пілі, танчылі, а пасля выбіралі з усіх, што былі на балі, колькі з найпекнейшых, а астатніх з бацькамі з пашанаю дахаты ці ў маёнткі іхнія праводзілі, кожнай даме сукенку новую справіўшы і значны падарунак даўшы: пярсцёнак, альбо гадзіннік, альбо таксама бранзалеткі, ці іншае. I вось пасля тых баляў і праводзінаў заставаліся найпрыгажэйшыя, найпякнейшыя дамы, а на апошнім балі ўжо з гэтых найпрыгажэйшых адну сабе царэвіч паненку выбірае па гусце сваім, з ёю шлюб бярэ і з ёю адною ўжо жыве, але не з удавою, толькі з паненкаю.

Але як быў Пятро Аляксеевіч малады прынц, ягоная маці пагрэбавала тым звычаем збіраць паненак, толькі сама, выбраўшы адну годную даму на свой густ, дала ў малжонкі свайму сыну Пятру Аляксеевічу. Узяў ён з ёю шлюб: раскошнае было вяселле, і жыў з ёй добра, пабожна шмат гадоў, і меў з ёю сыноў, дачок. Аднаго сына [56], вывучыўшы добра, ажанілі з дамаю з роду Вольфенбытэль, роднаю сястрою той Лізаветы, што была жонкаю рымскага імператара Карла Шостага і што родная маці Марыі-Тэрэзы [57], імператрыцы цяперашняе рымскае, якая жыве ў Вене, у Аўстрыі, у Немцах. Гэты сын Пятра Аляксеевіча, расійскага імператара, меў са сваёй жонкаю фон Вольфенбытэль сыноў і дачок.

У гэты час пачалася вайна маскоўскага цара са шведамі [58]. Заўсёды шчаслівы, шведаў ён перамагаў, нязменна ў палон па некалькі тысяч браў, як і пад Палтаваю, такую славутую і векапомную вікторыю атрымаў над шведскім каралём, што безліч войска шведскага паклаў, а кароль шведскі мусіў у Бендэры да туркаў уцякаць.

На гэтай вайне, будучы ў ростані са сваёю царыцаю, Пятро Аляксеевіч заўважыў сярод нявольніц адну прыгожую даму, шведку, якую звалі Кацярына [59]. Закахаўся ён у яе і вырашыў за жонку сабе ўзяць, а першую [60] ад сябе аддаліць. Так сталася, што, закончыўшы тую шведскую вайну і прыехаўшы ў сваю сталіцу да жонкі і дзяцей, сабраў ён духавенства і сенат свой, жонку сваю першую, царыцу, і так мовіў да епіскапаў, сенатараў і міністраў: «Ведаеце добра звычай наш маскоўскі, калі цар жэніцца, дык яму жонку на выбар, якая спадабаецца, даюць (так, як я ўжо гэты звычай апісала вышэй з царскім вяселлем), а мяне маці прымусіла, каб жонку маю ўзяў. Жыў я з ёю шмат гадоў, а цяпер не хачу з ёй больш жыць, бо прымушаны быў, а калі хоча мая жонка замуж ісці, развядуся з ёю і няхай мне скажа, каго хоча, той мусіць яе ўзяць і з ёю добра жыць. Калі хоча з дзецьмі сядзець, будзе ўсялякі гонар і павагу мець, як маці царскіх дзяцей». Тут царыца, першая жонка Пятра Аляксеевіча, абазвалася: «О, цар, мужу мой, а ці можаш ты мяне, жонку сваю, замуж аддаваць? А ці магу я цябе пакінуць? Туга і журба сэрца майго не дазваляюць мне зрабіць гэта». Пятро Аляксеевіч кажа: «Гэты свой намер перамяніць не магу, бо цябе ўжо не хачу». Тады царыца кінулася яму ў ногі і прасіла, каб яе разам з усім фраўцымерам у кляштар адправіў, хоча яна скасаваць шлюб і стаць манашкаю да канца дзён сваіх. Гэта цар лёгка дазволіў, загадаў з вялікаю пашанаю ў манастыр яе з усім фраўцымерам адвезці і ў той самы манастыр прызначыў епіскапа і больш за дзесяць базыльянцаў, якія б імшу, ці службу Божую, адпраўлялі б, спаведнікамі былі і дзеля пацехі яе мосці царыцы.

Так і сталася. Апранула яе мосць царыца мнішаскі строй і ўвесь фраўцымер яе таксама, хутка скасавалі шлюб, і сталі сапраўднымі манашкамі з вялікім дастаткам і выгодамі, якія надаў Пятро Аляксеевіч таму кляштару, дзе царыца ягоная стала мнішкаю.

А цар Пятро Аляксеевіч мусіў прысягаць у кансісторыі, што яго жонка Кацярына-шведка была паненкаю, бо яго духавенства папярэдзіла, што маскоўскі цар ніяк жаніцца не можа з удавою. I вось ён сабе вельмі пышнае вяселле справіў з тою Кацярынаю-шведкаю, другою жонкаю, і меў з ёю сыноў і дачок, адна з дачок, як мне вядома, – цяперашняя яе мосць імператрыца Лізавета Пятроўна.

Тут той сын выданы, ці жанаты, Пятра Аляксеевіча, што быў жанаты з фон Вольфенбютэль, вельмі ўгневаўшыся на мачыху сваю Кацярыну-шведку, так мовіў ёй: «О, прасі Пана Бога, каб доўга жыў яго мосць цар, муж твой, бо калі бацька мой памрэ, а ты застанешся, дык цябе лютай смерцю забіць загадаю». Гэтая другая жонка царская вельмі перапалохалася тае пагрозы, кінулася цару ў ногі, каб развёўся з ёю і каб лепш жыў добра з першай жонкаю, царыцаю сваёю, і распавяла пра тую пагрозу, што сын абяцае пасля смерці ягонае ўчыніць. Разгневаны Пятро тут жа хацеў павесіць свайго сына гакам за рабрыну, але другая жонка з плачам, з лямантам прасіла цара, каб сына свайго не караў, і ўсё духавенства, і ўсе міністры, паны прасілі, каб сыну свайму жыццё дараваў. Ды цяжка раз'юшаны бацька не хацеў яму дараваць ні ў якім разе. Тады міністры, баючыся і саромеючыся іншых парадаў, абы не мовілі, што бацька-тыран сына свайго замардаваў, і, баючыся, каб яго ў шаленстве не мучыў доўга, параіліся з дасведчаным лекарам, як бы яго забіць. Параіў той, каб маладому царэвічу не давалі спаць восем дзён і начэй, а пасля дазволілі спаць колькі хоча, дык ён захварэе на летаргію і памрэ. Так і сталася. Не давалі яму спаць восем дзён, а пасля дазволілі спаць колькі хоча, дык ён захварэў на летаргію і памёр. Застаўся пасля яго сын, што, як я вышэй распавяла, ажаніўся з княжною Даўгарукаю і праз воспу памёр.

Тым часам узбунтавалася маці таго маладога царэвіча, што з летаргіі памёр, і не хацела больш сядзець у манастыры; яна скінула строй мнішаскі, апранула свецкі строй і пачала на злосць цару пахваляцца, як раней была царыцаю, і ўсё гэта з цэлым фраўцымерам сваім, а ў кампанію брала дадзенага ёй епіскапа. Даведаўшыся, што першая жонка выйшла з манастыра, Пятро Аляксеевіч баяўся бунту, бо яна была ўкаранаваная разам з ім і, па звычаю тутэйшым, магла войскам кіраваць, дык угневаны цар кінуўся туды і, дзе яе знайшоў, сам, сваёю рукою, абухом сякеры перабіў абедзве рукі і ногі, што ніколі ўжо больш хадзіць не магла і рукамі валодаць, а епіскапа яе жыўцом у агонь укінуў, а як той памёр, дык цела цалкам не паліў, дам усіх загадаў бізуном біць і зноў у манастыры пад суроваю вартаю трымаць. Епіскапа, якога спаліў, шкадаваў, плакаў, сам з ім у той момант памерці хацеў, вельмі пышнае пахаванне наладзіў і сам за труною нябожчыка епіскапа ішоў і крычаў: «Ойча мой, даруй мне, бо не ведаў, што ў шаленстве чыніў». Адна дама, калі яе бізуном па голых плячах і ніжэй біў чалавек, якому гэта было загадана, і ненаўмысна стукнуў ёй па грудзях, дык яна ў прысутнасці цара моцна яму ў пысу дала, што той паваліўся. Угневаны цар кажа: «Як можаш ты ў маёй прысутнасці чалавеку майму поўху даць, які цябе па маім загадзе бізуном б'е?» А тая дама адка-зала: «Найяснейшы цар, загад твой па плячах біць быў, а не па грудзях. За тое яго стукнула, што не выконваў загад царскі». Дык цар засмяяўся і ласку праявіў: аддаў яе ў верхні фраўцымер другое свае жонкі, Кацярыны-шведкі.

Гэты цар, Пятро Аляксеевіч, за сваё жыццё край свой вельмі добра і пахвальна сфармаваў. Першае, разбойнікаў і ліхіх людзей так панішчыў, што не толькі старых і маладых на адной шыбеніцы па некалькі соцень загадваў вешаць, але і жонак і дзяцей павырэзваў, абы благога зародку ў ягонай краіне не было, бо нельга было ні купцу, ні пану, аніякаму чалавеку праехаць. Другое: даў мундзіры свайму войску і маршыраваць загадаў вучыцца, размаітых настаўнікаў, а менавіта: французаў, немцаў, італьянцаў і латынян дзеля моваў размаітых і дзеля аздобы свайго краю наняў, як я сама бачыла ў Пецярбургу, амаль у кожнага афіцэра альбо купца ёсць розныя настаўнікі і танцмайстры, амаль у кожным доме, а асабліва ў штабс-афіцэраў і міністраў. Розныя фабрыкі: сама я купляла аксаміт, градэтур [61], залатыя галуны, залатыя кампанкі [62] з пецярбургскае фабрыкі; і там, дзе былі балоты, дрыгва, там цяпер масты каменныя і драўляныя і пяском роўна высыпаныя, на кожнай мілі пяць слупоў з надпісамі па-маскоўску, па-нямецку і на лаціне, куды ехаць і як далёка.

Па дарозе частыя аўстэрыі з вялікімі выгодамі, і ўсё танна, нельга дорага прадаваць, бо кошт на дзвярах напісаны, а мера праверана, а бедным падарожным і дарма есці і піць даюць. Пецярбург такі прыгожы, такі велічны пабудаваў над Нявою, што лепшы і мілейшы за Стамбул і Вену ў Аўстрыі, бо Стамбул хоць і вялікі, шыкоўны бязмерна, але стары горад: тут палац за тысячу кес, а тут кузня, дзе коней куюць, а тут бакал, што агуркі і гарбузы прадае. I Вена, дзе імператар хрысціянскі рэзідэнцыю мае, тое самае: тут шыкоўны кляштар, а тут халупка якога мясніка альбо бакалара, адным словам: тут стары дом, тут новы палац. Але Пецярбург ах які прыгожы і дыхтоўны, такія доўгія вуліцы, што некалькі соцень камяніц альбо палацаў усе аднолькавыя па вышыні і адзін ля аднаго роўна стаяць, і здаецца – адна сцяна. Асобныя палацы меднай бляхаю крытыя, каля кожнай камяніцы размаітыя дрэвы, ліпы, нават у залеву чалавек не змочыцца, ідучы пад стрэхамі. Вуліцы такія шырокія, што шэсць калясак размінуцца могуць. Нідзе драбніцы смецця альбо бруду не відаць, бо як просты мужык з горада выязджае, дык мусіць даць дзве капейкі, а калі смецце альбо гной возьме, хоць адну жменю, ужо дзвюх капеек не дае; а як у горад мужык заязджае, дык мусіць дрэва альбо камень прывезці, а не прывязе, мусіць даць дзве капейкі. Гэта дрэва і камень – на рэпарацыю мастоў па малых вуліцах. Хлеб, мяса, рыба, сыр, масла вельмі танныя, з садавінаю крыху скупей. Вялікая вольнасць і спакой добрым людзям хадзіць, ездзіць, фарсіць паводле свайго багацця. Людзі прыемныя, ветлівыя. Наш каталіцкі касцёл велічны, у ім – францысканы. Пятро Аляксеевіч у жыцці сваім быў у Ерусаліме і паўсюль, дзе толькі ёсць святыя месцы, як Аінорас [63] і іншыя, дзе толькі быў, даў наказ ці права, каб заўсёды штомесячна на кожны кляштар, дзе ён быў, на пяцьсот леваў з ягонага скарбу давалі, пакуль маскоўскай кароны стане, так і цяпер, да сёння ездзяць мніхі ў Пецярбург з тым правам і атрымліваюць тыя грошы, хоць за дзесяць гадоў разам, нават з ліхвою. Сама я там размаўляла з тымі мніхамі, што былі з турэцкіх краёў у Пецярбургу і атрымалі за дзесяць гадоў грошы з ліхвою. Быў гэты цар і ў Польшчы, Францыі, нават і ў Рыме. Пражыўшы гадоў 60, ён памёр. Я бачыла цела яго ў Пецярбургу ў царкве святых Пятра і Паўла на самы фэст.

Пасля смерці ягонае царом быў унук, сын ягонага сына, што ад летаргіі памёр, і гэты ўнук ад воспы памёр. Пасля гэтага ўнука абралі князі Даўгарукія, як я вышэй пісала, Анну Іванаўну, дачку роднага брата Пятра Аляксеевіча Івана. Гэтая Анна Іванаўна панавала некалькі гадоў і ваявала з туркамі і заўсёды слаўных вікторый дабівалася, а менавіта, узяла ў туркаў Азоў, Ачакаў, Хоцін [64], і на полі бітвы паклалі маскалі туркаў без ліку, а ў няволю некалькі дзясяткаў тысяч мужоў, жонак, дзяцей забралі; таксама яна і з татарамі ваявала. Знішчалі дашчэнту татарскае ханства маскалі, а найбольш бахчысарайскага [65] татарскага хана. Я была ў гэтае Анны, якая шмат мне дапамагла і ў маю бытнасць вяселле справіла сваёй нябозе, што звалася таксама Анна [66]. Выдала яе за Ульрыха, князя гальштынскага, і як Анна Іванаўна, расійская імператрыца, не мела ні мужа, ні дзяцей, дык зрабіла спадкаемцам трона сына [67] маладое Анны, княгіні гальштынскае, сына, якога тая праз год пасля вяселля нарадзіла. Спадкаемца кароны расійскае яна публічна зацвердзіла пры жыцці сваім, а маці таго княжыча, княгіню гальштынскую, – рэгенткаю да ягонага пасталення, да 25 гадоў. I вось яшчэ кажуць, у маладым веку, у 48 гадоў, развіталася са светам мая мілая пані – пашлі, Пане Божа, у рай яе, дабрадзейку маю – Анну Іванаўну, расійскую імператрыцу.

Пасля смерці Анны Іванаўны трон заняла рэгентка Анна, княгіня гальштынская, да пасталення сына свайго, але, вядома, карона павінна была належаць не з міласці, а папраўдзе і доўгу Лізавеце Пятроўне, малодшай дачцэ Пятра Аляксеевіча, але ж яшчэ волі Пана Бога на тое не было, дык Лізавета Пятроўна сядзела ў сваім палацы на Мойцы [68] (так называлася месца). Там я сотні разоў была, а сядзела яна асірацелая, не даходзіла да яе пенсія, як ёй гэта бацька ў тастаманце завяшчаў, і праз нястачу сваю мусіла двор распусціць і абыходзіцца невялікай колькасцю людзей.

Былі імяніны малодшае дачкі рэгенткі Анны, і спраўлялі ўрачысты баль. На гэтым балі былі і забаўляліся ўсе міністры: Остэрман, Бірон і ім падобныя годныя паны. Была там і законная спадкаеміца, Лізавета Пятроўна; прыехала яна павіншаваць гераіню сённяшняе ўрачыстасці, але прынялі яе, небараку, вельмі кепска, не пасадзілі яе на ган-ровым месцы, дзе ёй належала, а на благім месцы за сталом сядзела і зняважлівымі словамі была гэтая манархіня абазваная як рэгенткаю Аннаю і мужам ейным Ульрыхам, князем гальштынскім, так і ўсімі міністрамі абражана, якія казалі: «Што табе трэба ў палатах царскіх і на балях?» Адзін мовіў: «Чакай, браце, заўтра я разбяруся, развітаецца яна са светам». Другі казаў: «У ссылку адправіць!» Іншыя: «У манастыр, у вязніцу кінуць». Вельмі п'яныя былі на імянінах тыя міністры, што наважыліся на царскую дачку і законную спадкаеміцу расійскае кароны так смела наракаць. Заплаканая і прыгнечаная смуткам Лізавета Пятроўна, пакінуўшы тую незычлівую кампанію ў царскіх палацах расійскіх, вярнулася маркотная ў свой палац на Мойцы і там з вялікай тугою распавяла свайму фраўцымеру пра сваю няўдачу і таксама сваім прыдворным. I кожнаму свайму прыдворнаму царэўна падзякавала і казала ім кожнаму, няхай дзе хочуць шчасця шукаюць, бо яе вялікае няшчасце чакае. Але воля Найвялікшага Бога ў Святой Тройцы Адзінага інакш яе лёсам распарадзілася.

Быў пры гэтай манархіні адзін чалавек, зваўся ён Кірыла [69], прафесія ж – бандурыст. Ён супакойваў сваю пані, мовячы: «Пані мая, я, мізэрны чалавек, няварты парады даваць царскай крыві, але ж маю вялікую веру і надзею на Бога і Маці Прачыстую Казанскую, што калі б мяне паслухала і адразу паднялася і з нашымі вернымі лёкаямі пайшла, якія падрыхтаваныя і да апошняй крыві будуць стаяць за сваю пані, і Бог нам дапаможа, дык мы князя гальштынскага заб'ём разам з Аннаю, малжонкаю ягонаю, рэгенткай кароны расійскае, і эрцгерцага Курляндскага Бірона з жонкаю, і сем сыноў ягоных, і міністра Остэрмана, і іншых» і г.д. I воля Божая падмацавала сэрца Лізаветы Пятроўны, і яна стала мужнай, а не палахліваю, і даверылася Пану Богу, і паслухала бандурыста Кірылу. I параіў ён, каб яна апранула ягонае адзенне, а Кірыла – дамскае, і вось з Імем Божым пайшлі яны ўпяцёх, а менавіта: сама Лізавета Пятроўна, бандурыст Кірыла і яшчэ трое верных лёкаяў.

Пайшлі апоўначы проста да палаца, а люд бяспечны, ніадкуль не чакаючы аніякае бяды, напіўшыся на імянінах, і старыя, і маладыя, і малыя, і вялікія – усе афіцэры і штабс-афіцэры, нават жаўнеры спалі. Падыходзіць Лізавета Пятроўна з бандурыстам Кірылам і іншымі да першае варты. Але ўсё-такі пяць жаўнераў не спалі і закрычалі: «Кто идет?» Адказалі: «Свои». Аднак пускаць не хацелі. Хацеў тамбур у барабан стукнуць, каб падняць трывогу, бо нехта гвалтам у палац лезе, а Лізавета Пятроўна выхапіла нож і парэзала рэмень і скуру барабана, а бандурыст Кірыла выхапіў кінжал і забіў на месцы тамбура, гэта значыць барабаншчыка. Лізавета Пятроўна мовіла: «Ці я не дачка цара Пятра, ці вы не падданыя мае і не павінны за мяне стаяць?» Дык тыя чатыры жаўнеры ўкленчылі і прысягнулі, што гатовыя і кроў праліць за сваю манархіню. Пайшлі далей удзевяцярых у палац, проста ў пакоі, дзе спіць князь гальштынскі разам з малжонкаю сваёю Аннаю, рэгенткаю кароны расійскае, і са сваімі дзецьмі, а ўсе спалі, ніхто не чуў. Бандурыст Кірыла паздымаў зброю над ложкам, меў напагатове і кляпы ў рот запіхваць, і вяроўкі. Ён кінуўся на князя гальштынскага, заткнуў яму рот і звязаў яго. Анна, малжонка ягоная, прачнулася, убачыла гэта няшчасце, кінулася ў ногі Лізавеце Пятроўне, прасіла дараваць і не забіваць мужа ейнага, яе самую і дзяцей ейных. А Лізавета Пятроўна лёгка на гэта згадзілася, абяцала жыццё дараваць і цалавала яе і дзяцей ейных і, плачучы, казала: «Калі б вы не пагражалі майму жыццю, не дайшло б да гэтага». I дзе іх бандурыст Кірыла падзеў, гэта толькі Пан Бог ведае і Страшны Суд назаве, а я тое добра ведаю, што іх ён не забіваў. Ён пакінуў Лізавету Пятроўну ў палацы, у царскіх яе пакоях, а сам з тымі людзьмі пайшоў да Бірона, эрцгерцага Курляндскага, і яму, і жонцы ягонай, і сямі сынам ягоным кляпамі раты пазакрываў, звязаў, а дзе падзеў, Пан Бог ведае, але жывыя яны. Учыніўшы там сваё, ён пайшоў са сваімі людзьмі да палаца міністра Остэрмана і яму кляпам рот закрыў, звязаў і схаваў таксама гэтай жа ноччу.

Некалькі дзясяткаў найвышэйшых паноў, якія толькі маглі б быць супраць атрымання Лізаветаю Пятроўнаю расійскае кароны, ён звязаў і пад арышт пасадзіў, куды і што, ніхто не ведае, але нікога не забіў, бо яму Лізавета Пятроўна моцна забараніла рабіць гэта, каб яна шчасліва ўступіла на трон без праліцця крыві. Так і сталася, бо толькі адзін першы барабаншчык і загінуў.

Назаўтра такі нечуваны гвалт стаяў у Пецярбургу, як некалі ў Егіпце, калі ад кары Пана Бога (у часы прарока Майсея) у кожным доме егіпцяніна труп знайшлі, альбо гаспадар памёр, альбо сын першародны, і паўсюль быў плач і нараканні, таксама тое і ў Пецярбургу, калі ўбачылі, што Анны, рэгенткі расійскае кароны, няма з мужам ейным, князем гальштынскім, і з ейнымі нашчадкамі, дык пабеглі да Бірона, эрцгерцага Курляндскага, – і ў ягоным палацы тое ж самае дзеецца, лёкаі і пакаёўкі не ведаюць, дзе пан з паняю і сем сыноў падзеліся гэтае начы.

Тады да міністра Остэрмана – і яго няма. Пытаюцца ў генерала, што на варце палаца з тысячай людзей быў – і яны нічога не ведаюць, хоць павінны былі ведаць, а гэта гарэлка і бесклапотны сон справілі. I вось так удала, і лёгка, і спакойна з ласкі Пана Бога атрымалі карону і спадчыну свайго бацькі Лізавета Пятроўна ў 1741 годзе і кіруе аж да 1760 года, а я зычу, каб як даўжэй яшчэ жыла і шчасліва панавала.



ПРА БІРОНА
Бірон, эрцгерцаг Курляндскі, – гэта лёкай князя курляндскага, мужа Анны Іванаўны, які перад смерцю вельмі прасіў Анну Іванаўну, малжонку сваю, каб Бірону наколькі зможа дапамагала, як я вышэй распавяла. Дык пасля смерці мужа свайго, князя Курляндскага, яна прызначыла яго маршалкам свайго двара, а як Анне Іванаўне Бог спрыяў праз князёў Даўгарукіх, што атрымала расійскую карону, тады падаравала Бірону Курляндыю, таму ён і зваўся герцаг Курляндскі, а пасля жыў ён, аднак, у палацы, дзе і сама яе мосць царыца жыла, Анна Іванаўна, і ён меў з жонкаю сваёю сем сыноў, і заўсёды, калі Біронава жонка сына нараджала, дык яе мосць царыца Анна Іванаўна тое дзіцё з мамкаю, з калыскаю, у свой пакой брала, а як другое нараджалася, першае маці аддавалі, а другое з мамкаю, з каляскаю ў пакой яе мосці царыцы бралі, бо я сама малодшага сына Бірона, Іванушку, бачыла маленькага ў калысцы ў пакоі, дзе спіць яе мосць царыца, але ж ужо тое дзіцё магло само хадзіць. Такую вось вялікую пашану і ўзнагароду атрымліваюць верныя лёкаі.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка