Саламея Пільштынова




старонка2/15
Дата канвертавання14.03.2016
Памер3.06 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

ТРЭЦЯЯ АВАНТУРА Ў СТАМБУЛЕ. 1735 ГОД
Другі габрай-лекар, сусед мой, які зваўся Самсон, быў таксама мой вялікі непрыяцель. Не ведаючы, што ўчыніць ад злосці здароўю майму і набытку, наважыўся на такое. Загадаў ён украсці ў мяне патынак [47] адзін гафтаваны, у якім я штодзень хадзіла, і з тым патынкам нейкія чары, закляцці чыніў; была ж я і без таго цяжка хворая на пошасць, а той бязбожны габрай яшчэ прырабіў, што ў мяне рукі і ногі адняліся, а таксама і розум чалавечы, бо мне здавалася, што я дзіця, што павінна ў калысцы ляжаць, і мусілі мне калыску падрыхтаваць, паслаць і калыхаць. Калі знянацку ўбачу руку альбо нагу сваю, дык усчыняю гвалт: «Забярыце ад мяне гэтыя чужыя рукі і ногі!» Я лічыла, што павінна мець рукі і ногі як гадавалае дзіцё. Мужа і найвярнейшых лёкаяў так ненавідзела, што дзеля Бога прасіла, каб яны ад мяне прэч адышлі, бо мне здавалася, што яны маюць у руках аголеныя палашы і хочуць мяне засекчы і ўсё, што ёсць у доме, пазабіраць. Калі хацела ў акно якое зазірнуць, дык бачыла нейкае страшыдла ў абліччы старога чалавека, які меў надзвычай доўгую бараду, а валасы – як тоўстыя ніткі.

I так я дзень і ноч баялася таго прывіда, што дзевяць месяцаў не спала, толькі з ласкі Пана Бога такую палёгку мела ў сваёй хваробе, што нейкі Юзаф, хлопец простага стану, знайшоўся ў Стамбуле. Ён здаваўся ў маіх вачах такім, што я на свеце не бачыла нікога мужнейшага, разумнейшага і вярнейшага. У першую сустрэчу з ім я скардзілася на мужа і лёкаяў сваіх, што хочуць забіць мяне і ўсё пазабіраць, і прасіла яго, таго Юзафа, дзеля Бога, каб служыў у мяне і тое чыніў, што я яму загадаю. Ды і тое прасіла, каб ніколі не спаў, каб на нас не напалі і не забілі. Гэта ён ахвотна паабяцаў, і загадала яму набіць дзве пары пісталетаў і мовіла: «Не зважай, што я хворая; мы ўдваіх нікому не дамося». А тут свае ўласнае рукі баялася, бо лічыла, што яна чужая. Добра, што Юзаф мог мяне пераканаць, і я на чвэрць гадзіны ў тры дні засынала часам, бо ён казаў: «Я не сплю, вартую. Засні, вашамосць пані». Я на ягоныя ўгаворы крыху засынала, а гэты Юзаф меў маіх шэсцьсот чырвоных злотых, якія былі схаваныя пад падушкамі, і добра, што гэты прыстойны чалавек не ўцёк. Юзаф мусіў дзень і ноч сядзець ля мяне з набітымі пісталетамі. Цэлых 9 месяцаў цярпела я такія нягоды, ні есці, ні піць не магла, толькі каву і суровы боб, і то адно часам, і пры тым ад доўгага ляжання пайшлі па маім целе пролежні.

У гэты час, паводле Волі Божае, там, у Стамбуле, быў адзін вельмі багаты купец з Мысыру, гэта значыць з Егіпта, і вельмі добра знаўся ён па зорках. Ён па сваёй патрэбе сачыў за зоркамі, калі будзе памысна выязджаць са Стамбула на караблі ў Егіпет. I вось зразумеў ці то сваім умельствам, ці то дзякуючы чарнакніжніцтву, дзе мой дом, і адкуль я, і чаму так дзіўна хварэю. I вось проста прыйшоў у мой пакой, пышна апрануты, з некалькімі чухадарамі, гэта значыць лёкаямі (я гэтага чалавека ніколі не бачыла), і так мовіў мне: «Шкада мне цябе і твае маладосці, бо ты ў Стамбул прыехала здаровая, а тут паганыя габраі на тваё здароўе замахнуліся і зусім хочуць звесці са свету хутка». Я адказала яму: «Не думаю, што гэта ад чалавека, бо я ні з кім не сваруся, нікому не зайздрошчу». Але той турак так мне мовіў: «Можаш мне верыць: тое, што кажу, праўда». I ён распавядаў: «Укралі ў цябе адзін гафтаваны патынак і закапалі ў зямлі з закляццем, і пакуль той патынак гніе, ты будзеш хварэць, а як згніе дазвання, дык тады памрэш». I так мне мовіў: «Нічога ад цябе не хачу, ніякае ўзнагароды, толькі тую кашулю, якая цяпер на табе». Хоць я заўсёды нашу не грубую, а паўядвабную, але мне брыдка, што яна вельмі нікчэмная, і тут яшчэ капрызнічаю, што не магу сваіх рук і ног бачыць, бо калі спавітая ці хоць добра накрытая, дык кажу разумна. I вось той турак сам сваімі рукамі і з тым Юзафам схапілі мяне, як ваўкі, і паставілі на ногі, і даў мне той турак нейкае кадзенне, і так мне здалося, што на мяне сто карцоў сухога гароху высыпалі з шумам ды крыкам па ўсім целе. Як гэты шум суціх, паклалі мяне і кашулю знялі і, як раней, укрылі далікатна. Пасля гэтага страх, які мела ад сваіх рук і ног, адступіў, і я сказала таму турку: «Нагнаў ты на мяне, пане каханы, апрахензіі [48], калі пра мой патынак мовіў, бо я сама добра памятаю, што ён прапаў». А ён мне адказаў: «Дасць Пан Бог, заўтра прынясу табе твой патынак».

Тут жа паклікала я свайго мужа, бо і пра мужа добрыя думкі ў мяне з'явіліся, што ні мой муж, ні лёкаі мае не прагнуць забіць мяне. Дык вось прыйшоў ён да мяне, і я распавядала яму пра абяцанне вярнуць патынак, і так мовіў мой муж: «Калі гэта сапраўды будзе так, дык той турак вялікай эстымы [49] варты, а калі не – трэба яго кіем з дому выгнаць, што кашулю вышальбераваў [50]».

I вось назаўтра прыходзіць той турак і прыносіць мне мой страчаны патынак і нейкую гліняную місачку, усярэдзіне ўсю чыста спісаную інкаўстам [51] па-турэцку. I сказаў мне: «Што толькі будзеш піць, дык з гэтае місачкі пі і штодзень будзеш пачувацца лепей». А на мужа майго страшна гневаўся, што кепска пра яго гаварыў, быццам быў пры тым і кожнае слова чуў. 3 таго часу штодзённа альбо кожны трэці дзень ён заходзіў да мяне і заўсёды зазіраў у тую місачку, ці ўсе тыя літары ўжо сцерліся. А я сапраўды штодзень, дзякуючы Пану Богу, значна лепшала. Нарэшце ўжо і аднае літары не засталося ў місачцы, і ён загадаў свайму чалавеку разам з маім пайсці да таго габрая, лекара Самсона, і спытаць пра яго. Адказалі ягоныя лёкаі, што такога і такога дня ён захварэў, а сёння раніцай, са страхам, нейкаю дзіўнаю смерцю памёр.

Як даведалася пра гэта, незвычайна сумелася, і мучыла мяне сумленне, што піла з тае місачкі, але не ведала, што ён гнаў на смерць майго непрыяцеля, а мне вяртаў здароўе. У гэты час прыйшоў мой муж, маючы ў руках пяць локцяў вельмі добрага сукна і дванаццаць локцяў венецкага атласу, хочучы падараваць гэтаму турку, егіпецкаму купцу, за ягоныя шчырыя клопаты пра маё здароўе, але той крыху насварыўся на майго мужа, а падарункаў не хацеў браць. Мовіў: «Не дзеля грошай я працую, маю сваіх тры тысячы кес толькі на адным караблі». Што ні чыніў, усё дзеля Пана Бога. Я зусім ачуняла, толькі на нагу не магла ступіць з тае прычыны, што яна ад пошасці сапсаваная была, дык я на мыліцах хадзіла. Але ён мяне дзеля Бога прасіў, наказваючы, каб са Стамбула выехала, бо мяне габраі з зайздрасці зноў зачаруюць. Дык пастанавіла я выехаць са Стамбула, хоць і насуперак волі майго мужа, бо ён палюбіў Стамбул.


ЦУД, ЯКІ МНЕ ВОЛЯ БОЖАЯ НА ПАЧАТКУ ЛЕКАРСКАЕ ПРАКТЫКІ ДЗІВОСНА ПАСЛАЛА
З прычыны доўгае хваробы, хімер ад гэтае хваробы і вялікіх выдаткаў майго мужа, які лячыў мяне і плаціў іншым лекарам за маё лячэнне, я надакучыла яму, бо дзень і ноч настойвала, што не хачу больш жыць у Стамбуле, бо баюся габрайскіх чараў, а муж мой быў рэлігіі лютаранскае альбо пратэстанскае, цяжка было яго пераканаць, што ад чараў можа чалавек і памерці. А я зазнала такое, дык і верыла. Тады ён, угневаны, забраў усю, што меў, маёмасць, большую частку якой захоўваў употай ад мяне ў сваіх добрых прыяцеляў, а саму мяне пакінуў без грошай, строяў і аксэсуараў у Стамбуле, толькі загадаў даваць штотыдзень адзін чырвоны злоты. Я адразу ж аб'явіла, што паеду ў Польшчу.

Як толькі асобныя незычлівыя людзі пачулі, што я збіраюся ехаць, дык неадкладна мяне арыштавалі, сцвярджаючы, што мой муж вінен ім сто леваў. I тут Пан Бог даў мне добрага прыяцеля, друкара, што кнігі выдае, нязнатнага шляхціца, і ён мне пазычыў сто леваў пад распіску, і заплаціла я тыя фальшывыя даўгі, і наняла каляску за трыццаць леваў ад Стамбула да Адрыянопаля [52], аднак грошай на дарогу і заплаціць за каляску няма, лекарства яшчэ дасканала не ведаю і не практыкавала. У той час наведала я аднаго турка, добрага свайго прыяцеля, якога звалі Махмед-ага, касаб-пашу, гэта значыць султанскага мясніка. Ён меў жонку, польку, некалі ўкрадзеную і прададзеную, але ўжо старую. Гэты чалавек падараваў мне дзеля Бога дукат valoris [53] 5, і дробнымі 8 тынфаў, і вельмі добры сівы баранок і блаславіў мяне, каб мне Пан Бог дапамог, каб з гэтае драбніцы шмат багацця мела. I вось развіталася я з гэтымі маімі добрымі прыяцелямі, бо хоць і мела шмат іншых: католікаў, паноў і знаёмых прыяцеляў, але ніхто мне не дапамог. Дык вось, спадзеючыся на Пана Бога, сядаю ў каляску, узяўшы сваю маленькую дачушку Канстанцыю Гальпірову, якой не было і двух годзікаў, і старога чалавека, калеку-жабрака татарына, што крыху ведаў польскую мову, бо калі быў ён купцом, часта прыязджаў у Польшчу. I з гэтае прычыны стаў ён маім знаёмым і казаў: «Як змагу, буду служыць твайму сіроцтву».

I вось мы, дзякуй Богу, прыехалі ў Адрыянопаль, пышны горад. Плачучы, прасіла ў Пана Бога дапамогі і парады, дзе ўзяць трыццаць леваў за каляску, гэта значыць сто дваццаць тынфаў, а тут яшчэ трэба дом наняць і іншыя выдаткі. Як толькі мы спыніліся на рынку, так адразу нас людзі, кожны асобна, запрашае ў дом свой на жыхарства. Пад'ехалі мы да аднаго дому, і далі нам чатыры пакоі а раrte [54], засланыя аксамітнымі ўзгалоўямі, і адразу медны столік быў застаўлены добраю ежаю, і вось мы, дзякуй Богу, абедалі. За жыллё я дамовілася даваць 16 тынфаў у месяц, а ежу ў карчме браць, а пасля разам за месяц заплаціць. А фурман, і слова не сказаўшы, рэчы мае зняў, а сам, забраўшы коней і каляску, паехаў. Праз сем тыдняў толькі прыйшоў па свае заслужаныя трыццаць леваў.

А я на мыліцах яшчэ хаджу, бо яшчэ тая рана ад пошасці не загаілася, і жылы ссохліся ад ляжання, і адна нага карацейшая за другую на паўлокця. Схуднела, змарнела ад хваробы, ад дарогі, ад клопатаў ды ад злыбяды і калецтва ў чужым краі. Дык пражыўшы дні тры, кажу свайму лёкаю Юзафу-татарыну, каб наняў мне турэцкую каляску, бо хачу заўтра паехаць у лазню: у Турцыі надзвычай добрыя лазні. I вось мой лёкай пайшоў і наняў каляску, каб назаўтра паехаць у лазню.

У тую ноч бачыла я ў сне сваю адну вельмі добрую знаёмую і пры жыцці шчырую сяброўку, якая яшчэ ў дзяцінстве памерла; прынесла яна мне слоік мазі і раіла, з вясёлым тварам сцвярджаючы, што гэтая мазь дапаможа маёй назе. Я ўзяла і абяцала ў лазні намазацца. Пасля кажу: «Распавядай мне, якая гэта мазь? Я стакраць лепшымі нагу націрала». Яна мне сказала, што гэта звычайная мазь цырульніка. Прачнуўшыся, я патрабую ад свайго лёкая зялёную мазь, што мне далі ўначы. Ён здзіўляўся, адкуль тая мазь, таксама і я, паразважаўшы, што гэта было ў сне, але добра памятаючы, як тая мазь робіцца, зрабіла такую самую, і нагадвала яна колерам тую, што бачыла ў сне.

I вось паехала я ў лазню разам са сваёй дачушкаю і з гаспадыняю дому, дзе кватаравала, і нагу сваю скалечаную памазала колькі разоў той маззю, і тут у лазні з дапамогаю Пана Езуса адчула палёгку, седзячы, магла выцягнуць і стаць роўна на дзве нагі, але баялася, паводле турэцкіх звычаяў, падзіву і нічога не казала. I зноў на мыліцах выйшла з лазні і села ў прылазніку між прыгожых, здаровых, пышна ўбраных белагаловых, бо тут такі звычай, што як на шлюб альбо на вяселле, так белагаловыя апранаюцца і ў лазню. Бо тут такая традыцыя: белагаловыя сядзяць зачыненыя, нідзе не ходзяць, хіба толькі з мужавага дазволу, а дачка з дазволу бацькі можа пайсці ў лазню і там адна адну бачыць, і цешацца, ядуць і п'юць, могуць і танчыць, і спяваць.

Тыя багатыя пані пачалі мяне хваліць і да сябе запрашаюць, жадаючы бліжэй пазнаёміцца, за што я Пану Езусу дзякавала. Тут кажа мне адна старая белагаловая, аднаго шаўца маці: «Пані лекарка, наведай майго хворага сына, які ўжо год хварэе на крывавую дызентэрыю і ўжо мае сухоты. Заплачу гэтыя чатыры тынфы за каляску». Я цешылася, што тая белагаловая заплоціць за каляску, і адразу ж паехала з ёй у яе дом, да яе хворага сына. Толькі я да таго шаўца-грэка зайшла, як ён стаў мовіць па-турэцку: «Я ведаю добра, што мяне гэтая пані лекарка з дапамогаю Пана Бога добра вылечыць, толькі ж вы не хочаце даць ёй цяпер грошы ў рукі, бо баіцеся: грошы возьме, а мяне не вылечыць. Пані лекарка таксама баіцца, што свае грошы на мяне, хворага, выдаткуе, а я ёй, можа, не заплачу. Дык вось гэтае ваша скнарства давяло мяне да такога стану, бо і іншыя лекары ўжо даўно б мяне вылечылі ад гэтае хваробы, калі б ім наперад заплацілі». Адказалі маці і жонка гэтага пацыента: «Рабі што хочаш». Так ім мовіў хворы: «Дайце мне тую скрынку; там у мяне ў хусцінцы сто леваў, гэта значыць чатырыста тынфаў, усе парамі, бо ў тынфе 10 пар». I гэтыя грошы хацеў мне аддаць, а я па-турэцку ўжо ўмела і разумела, што кажа, хоць размаўляла з людзьмі з дапамогаю свайго лёкая Юзафа Крыміля, бо стары быў у мяне за тлумача; дык я так яму адказваю: «Дай мне цяпер сто леваў на лекарскія выдаткі, тады вазьмуся лячыць цябе, а як вылечу, дасі мне бакшыш, гэта значыць падарунак». Хворы шавец адразу з хусцінкаю разам аддаў, не лічачы, тыя сто леваў, запэўніваючы, што там акурат столькі.

Узяла я тыя грошы, і прыехала дахаты, і прасіла Пана Бога дапамагчы таму хвораму, і так думала сама сабе: «Калі вылечу, слава Богу, а калі не вылечу, грошы трэба будзе аддаць, але сёння выратую сябе ад нястачы, а пасля Пан Бог дапаможа мне, тады і аддам». I вось дзеля Пана Бога ўзялася яго лячыць. Чым і як яго лячыла — тут не варта гаварыць. Дасць Пан Бог, ужо маю напісаную лекарскую кнігу [55] і надрукую яе, там будзе апісана яго лячэнне. Праз сорак дзён па волі Божай ачуняў ён ад свае хваробы, а я атрымала шмат падарункаў, колькі можа даць бедны чалавек, і мой лёкай Юзаф Крыміль меў боты і чаравікі на свае патрэбы. I такую мне той бедны чалавек учыніў вялікую эстымацыю, што мела я шмат прыстойных і карысных пацыентаў.


ШТО Я МЕЛА АД СЛЯПЫХ ПА ВОЛІ БОЖАЕ
Тут у Адрыянопалі быў стары турак, сляпы ўжо больш за дзесяць гадоў. Ён дамовіўся са мною за дзвесце тынфаў з той умоваю, каб мог сам толькі хадзіць і есці. Займаўся ён тым, што цыбукі рабіў, а рабіць турэцкія цыбукі — гэта далікатнае рамяство. Яны надта доўгія і тонкія, рознакаляровыя, і ён гэтым сваім рамяством зноў заняўся, зноў так далікатна лакіраваў, нібыта меў гадоў дваццаць. Гэты сляпы турак, што так добра ў мяне вылечыўся, учыніў мне вялікую эстымацыю ў сляпых людзей.

Таксама ў Адрыянопалі быў адзін чалавек, які зваўся хаджы [56] Маргарыт. Клікалі яго так таму, бо ён хадзіў на багамолле ў Ерусалім. I гэты чалавек меў замужнюю дачку, сляпую больш за дзесяць гадоў, і яна была з ім, з бацькам сваім, на размаітых фэстах. Распавядала мне, што была там, ля тых дубоў, дзе святы Абрам сядзеў некалі і Святая Тройца наведала яго. I была ў Ерусаліме ля Труны Божае ў час Ушэсця Божага, але ад слепаты не магла быць у ерусалімскім касцёле з прычыны вялікага натоўпу людзей. Дык вось яе вывелі на галерэю і пасадзілі ў адным з кутоў, і там яна задрамала. I бачыла такі сон, што Прачыстая Маці прыйшла да яе і нейкую белагаловую, узяўшы за руку, прывяла і так мовіла: «Едзь дзеля Бога дадому. Гэтая белагаловая, якую бачыш ля мяне, прыйдзе ў свой час у Адрыянопаль і вылечыць твае вочы». I вось гэтая белагаловая, якую звалі Анастасія, дачка хаджы Маргарыта, што спала ў Ерусаліме на касцельнай галерэі, была суцешана тым сном і абяцаннем Прачыстае Маці, што будзе бачыць, і вярнулася дадому ў Адрыянопаль.

Пасля гэтага сну гадоў праз пяць я прыехала ў Адрыянопаль і дамовілася з яе мужам і бацькам за пяцьсот леваў, гэта значыць за 2500 тынфаў, каб тую сляпую белагаловую Анастасію вылечыла. I так яе вылечыла шчасліва, што яна золатам вышываць магла. Дык вось калі ўпершыню яна пачала бачыць, далі ёй у рукі абраз Святое Панны Марыі, і яна з вялікай пашанаю пацалавала яго, а пасля ўзняла вочы на мяне і з вялікай радасцю вымавіла: «Ойча мой мілы!» – і мужу – «Памятаеце мой сон, які я бачыла ў Ерусаліме, калі Прачыстая Маці прывяла да мяне нейкую белагаловую, запэўніваючы, што тая мне вочы адкрые і вылечыць? Вось і бачу я твар і постаць, нават вопратку і строй яе». За што мы ўсе Пану Богу дзякавалі.
ГАБРАЙ-КУПЕЦ У АДРЫЯНОПАЛІ
Жыў нейкі габрай у Біліградзе [57] і меў надзвычай прыгожага, вучонага сына, прытым быў вялікі багатыр. Сына, якога звалі Леві, бацька ў гадоў дваццаць ажаніў з адной дзяўчынаю-габрайкаю, а пасля праз колькі месяцаў па вяселлі адаслалі гэтага беднага Леві ў Відынь [58] на вучобу. Ён у Відыні забавіўся каля года. Ягоная жонка з нуды па мужу памерла. Даведаўся Леві, што яго жонка памерла, таксама цяжка захварэў. Бацькі забралі яго з Відыня назад у Біліград. Леві дзень і ноч бяжыць на магілу да жонкі. Яны бачаць, што сын іх вар'яцее пасля жончынае смерці ад гарачага пачуцця. Бяруць яны свайго сына і едуць з ім у Адрыянопаль і гвалтам жэняць, але ён да гэтай другой жонкі і пальцам не дакрануўся.

У той час была я ў Адрыянопалі, прасілі яны ў мяне парады, а гэтую гісторыю распавядаў мне сам Леві, з чаго ён мае такую апрахензію [59] сэрца і безупынную млоснасць, трымценне рук і ўсіх органаў ды бяссонне. I я, што магла і разумела ў падмацавальных сродках і лекавым пітве, усё ўжывала дзеля яго лекавання; не менш 1000 леваў на лекі ён выдаткаваў, пасылаючы ў стамбульскія аптэкі з маімі рэцэптамі. Бачыў Бог і сам Леві, як я клапацілася пра ягонае здароўе, бо мне самой шкада было яго, а быў ён праўдзівы, і пры тым мовіў мне: «Калі б я быў здаровы, дык забраў бы свае грошы (якіх меў 5000 кес) і стаў бы хрысціянінам, пабудаваў бы касцёл і кляштар, каб без жонкі на свеце жыць».

Але ж наш добры Леві з кожным днём слабеў, і вось аднойчы ён запрасіў да сябе двух прыстойных туркаў і мяне, адлічыў мне пяцьсот леваў і тканіны са свае крамы на дзве пары сукенак і мовіў: «Слабею ад кары Пана Бога, але баюся, што пасля мае смерці не захочуць мае бацькі заплаціць за тваю працу і клопаты пра маё здароўе». I заплаціў за мяне сто леваў, якія была я вінна ў Стамбуле вышэй памянёнаму друкару, і распіску маю аддаў мне ў рукі, а мяне прасіў, каб рэшту даравала яму на Страшным Судзе Божым [60]. Назаўтра ён памёр. Бог ведае, дзе ягоная душа. Відаць, духам ён быў ахрышчаны, зямля яму пухам, аман.

I вось з ласкі Божае зарабіўшы колькі тысяч, я выехала з Адрыянопаля, а пасля паехала ў Ямбул [61]. Ямбул – гэта горад, дзе жывуць султаны, гэта значыць сыны татарскага хана. I быў адзін султан, які зваўся Алімгірэй, і меў ён хворую жонку і сына хворага. Гэты султан прыслаў па мяне каляску і дзесяць татар канвою; прывезлі мяне ў Ямбул, і вылечыла я жонку і сына Алімгірэй-султана, і даў ён мне тысячу леваў, чэркескую сукенку, невялічкую каляску, коней і адвёз мяне ў Татар-Пазарджыке [62].

У Татар-Пазарджыку лячыла я жонку нейкага Ібрагіма-эфендзі [63]. Той Ібрагім-эфендзі мае ў сваім уладанні ўсе плантацыі рысу [64], што толькі ёсць ва Урумелі [65], і ён мне добра заплаціў і адвёз мяне ў Філіпбей [66].

У Філіпбеі (гэта Македонія) нарадзіўся Аляксандр Македонскі, а горад таму завецца Філіпбей, што бацька Аляксандра Македонскага зваўся Філіп, і ў гонар яго названы горад. Горад стаіць на рэчцы Мерыч [67], і ў гэтым горадзе камендант называецца назыр [68]. Дзе называецца паша [69], альбо янычар-ага, альбо хасекі [70], альбо бастанджы-паша [71], альбо муселім [72], альбо ваявода, альбо супаша [73], а ў Філіп-беі – назыр, вялікі пан, які меў сем сыноў і дачку. I вось ад кары Пана Бога ўсе ягоныя сыны заўчаснаю смерцю паўміралі. Адзін упаў з каня і зламаў карак, другі з акна выпаў, трэці сярод трыццаці чухадараў, alias [74] лёкаяў, з чоўна ў рэчку Мерыч упаў і патануў, чацвёртага сабакі маленькага разарвалі, шосты [75] згарэў у калысцы без усялякае шкоды ў доме, сёмага сам бацька незнарок застрэліў. Засталася толькі адна дачушка гадоў на сем, але хваравітая, і быццам бы на глісты. Назырава жонка вельмі прасіла ў мяне лекаў для дачушкі, але бацька дзіцяці, назыр, не хацеў дазваляць лячыць сваю дачушку. Аднак маці вельмі хацела яе лячыць. Я ж, не маючы нічога лепшага, як elixir proprietatis [76], а гэта вельмі кепскія лекі, але на глісты добрыя, наліла ў малую пляшачку і дала таму дзіцяці з каваю колькі кропель выпіць. А праз дзве гадзіны гэтае апошняе дзіця памерла, ад чаго я мела вялікі смутак і страх, але не магла нічога іншага прыдумаць, як прыйшоўшы на выклік назыра ў ягоны палац і, дзякуй Богу, маючы таго эліксіру палову лыжачкі, выпіла яго ў прысутнасці назыра. Гэты турак, раззлаваўшыся на сваю жонку за здарэнне з гэтымі лекамі, выхапіў шаблю і хацеў яе забіць. А я яго супакоіла, і ён мне з ласкі Пана Бога і слова кепскага не сказаў.


ПАДАРОЖЖА 3 ФІЛШБЕЯ Ў САФІЮ
Ехаць дарогаю праз высокія горы з Філіпбея ў Сафію ніякім чынам нельга з возам, толькі верхам, дык я купіла сабе каня за 400 тынфаў, справіла сабе турэцкую мужчынскую вопратку і наняла дзесяць коней, каб перавезці мае рэчы і для лёкаяў, а яшчэ знайшлі мы 30 вершнікаў, якія з намі ў гурце паехалі ў Сафію. I вось на той дарозе, што завецца Балканы, нечакана нападае на нас адзін разбойнік, бярэ майго каня за цуглі і кажа: «Кланяюся, пані лекарка, куды едзеш з маленькаю дачушкаю і з набыткам сваім?» Я яму: «Я не лекарка, я мужчына, еду па панскіх справах». Ён мне: «Ведаю цябе добра, ты — пані лекарка, і чаму канвою не маеш?» Я здагадалася, што гэта славуты разбойнік Сары Гусейн-ага, бо я пра яго шмат разоў чула, што ён адзін і на сто мужоў выходзіць адважна. I так я яму адказала: «Мілы пане, аднак, мяне не стане, і калі б наняла і 500 канвойных, бо я чула пра годнага кавалера Сары Гусейна-агу. Яго не стрымае ніякі канвой, а два–тры чалавекі, што з іх?» Тут турак засмяяўся і кажа: «Я той разбойнік, Сары Гусейн-ага, проша, вашамосць пані, са мною разам у дом мой, я ж маю жонку і дзяцей, сыноў і дачок і жыву ў горадзе Карлаве [77]». Я ж прашу яго: «Пане мілы, не разлучай мяне з маёй кампаніяй», але ён мне абяцае і прысягае, што забірае мяне толькі дзеля таго, каб пазнаёміць са сваёй жонкаю і добрымі прыяцелямі.

I вось разлучыў ён мяне з маімі падарожнымі, таварышамі, толькі мяне, і дачушку маю, і трох чалавек, якіх я сабе прыняла – Лео Астаповіча, Лукаша Дабравольскага, і хлопца, і набытак мой, што мела з ласкі Божае, і 10 коней. Узяўшы ўсё гэта, ён свіснуў, і адразу перад ім з'явіўся другі турак, падобны да яго, бо быў гэта ягоны сын, і так мовіў ён свайму сыну: «Аллаха уманэт», гэта значыць: «Гэтую белагаловую даручаю Богу і твайму пільнаму старанню, каб з гонарам яе разам з ейным набыткам у дом наш прывёў і сваёй маці даручыў, а таксама асобны двор прыстойны з усялякімі выгодамі даў». Воляй-няволяй мусіла я з тым туркам-разбойнікам, сынам Сары Гусейна-агі, ехаць да дому ягонага, у горад Карлава. Тры дні і тры ночы ехалі мы праз горы і лясы, без дарогі і сцежкі за тым туркам і двума лёкаямі ягонымі. I так ён нам у дарозе казаў: «Не бойцеся нас, мы вам Богам на дапамогу прысланыя. Мой бацька з кампасіі [78], бярэ вяльможную паню на нейкі час да сябе, бо вас іншыя разбойнікі ў тым лесе пазабівалі б так, як тых 20 вершнікаў [79], што з вамі з Філіпбея выехалі». Так і было, як мы даведаліся, усіх іх забілі, а там былі туркі, грэкі і армяне.

Мы шчасліва дабраліся да Карлава. Карлава – горад у цэнтральнай Балгарыі. Ён месціцца ў такой нізіне, што, калі спускаешся да яго, здаецца, што спускаешся з неба на дол; мы вакол горада разоў колькі сцежкамі аб'ехалі, каб зручней наблізіцца да яго, і ўсе пехатою ішлі да дому Сары Гусейна-агі. I так мовіў сын да маці: «Маці мая, бацька гэтую пані лекарку даручыў Богу і тваім клопатам. Глядзі, каб гэтых гасцей з чужога краю па-чалавечы ў доме тваім прыняла і ўсялякія выгоды стварыла ў ежы, у пітве, ва ўсім, што толькі быць можа для госця». Я Гусейнавай руку пацалавала і з плачам аддалася на яе волю, а Пана Бога шчыра прасіла пра выбаўленне з гэтай няволі.

Былі мы тут прынятыя з ласкі Божае вельмі міла, мелі ўсялякія выгоды ў ежы, у пітве, у спакойным жыцці, бо нам далі а parte домік і штодня хадзілі мы ў лазню, і я на свеце столькі крыніц не бачыла, як у Карлаве. Адны воды з гор у горад льюцца струменямі, і ў кожным двары ёсць там млынок і лазня, іншыя воды, што ў лазню ідуць, гарачыя, як мяркую, ці не з гары Этны, з якое заўсёды агонь выскоквае. На адным падворку і халодная, як лёд, і гарачая вада струменіць.

Пасля, праз дзён колькі, прыехаў проста да майго панадворку гаспадар, Сары Гусейн-ага, спешыўся і зайшоў у пакой. Я сама хацела яму боты з ног сцягнуць, але ён ні ў якім разе мне гэтага не дазволіў. Ягоны чалавек разуў яго, і ён сеў на дыване, абапершыся на ўзгалоўе, і пытаўся, як я маюся, ці добра мне, за што яму я шчыра дзякавала, але заўзята з плачам прасіла, каб мяне, нявінную белагаловую, адпусціў і дазволіў ехаць у Сафію. I ён неадкладна паабяцаў і прысягнуў мне, што з гонарам і з эскортам да Сафіі давязе, толькі што цяпер вельмі небяспечна гэта праз нягоднікаў, бо і тых, усю нашу кампанію, разбойнікі пазабівалі. Выказаў мне і тое, што хоча, каб я палячыла бацьку ягонага зяця, які таксама тут у Карлаве жыве і шэсць гадоў на ногі не становіцца, а чалавек ён стары. Другі довад, што ён сам мае слязлівыя вочы, і хацеў бы вылечыць гэтую чырванаватасць вачэй. Я з ахвотаю паабяцала яму за сорак дзён вылечыць цалкам, але ён мне сказаў: «Я ні ў якім разе сорак дзён на адным месцы сядзець не магу, бо баюся султана», што заўсёды за ім конны атрад сочыць, каб яго злавіць і пакараць смерцю. Тады я шчыра запытала ў яго: «Мілы пане, бачу такога прыстойнага кавалера, ты даволі багаты і шляхетны, а навошта ж тады ты займаешся разбоем?» Адказвае: «У мяне 300 вершнікаў, якім мушу грошы плаціць». Кажу: «Распусці іх». Адказвае: «Баюся султана». Кажу: «Пакарыся ягамосці султану». Адказвае мне Сары Гусейна: «Ужо гэтае шчасце я спрабаваў, бо маю добрага прыяцеля сярод султанавых прыдворных». I гэты прыяцель доўга з султанам пра Гусейна размаўляў, і мовіў той прыдворны: «Найяснейшы султан, Сары Гусейн, слынны разбойнік, мой вялікі прыяцель, і я яго запэўню сваім лістом, і сюды ў Стамбул паклічу, і скажу: «Цябе султан хоча пашою прызначыць і з гонарам на пасаду паслаць», а пасля, найяснейшы султан, загадай яго задушыць». А султан з вялікай радасцю адказаў: «Ах, добра, калі можаш, паведамі Гусейну, абяцай яму, што і візірам зраблю, няхай толькі самахоць у Стамбул прыедзе, і загадаю я яго пакараць смерцю». Дык вось, так мой добры прыяцель даведаўся з вуснаў султана, што хоча мяне, Гусейна, пакараць смерцю, бо іначай павінен быў султан мовіць: «Калі Гусейн хоча быць добрым чалавекам і адступіць ад гвалтоўніцтва, я яму ўсю віну дарую і зраблю яго пашою альбо янычар-агою». «Але султан хцівы, хоча мяне, Гусейна, забіць, і вось, папярэджаны я прыяцелем маім, султанавым прыдворным, каб я, Гусейн, быў заўсёды асцярожны з султанам, і таму мушу ўжо і далей такое разбойніцкае жыццё весці дзеля суфіцыенцыі [80] тых 300 чалавек і выратавання майго жыцця».

I вось я дзеля Бога пражыла 60 дзён у Карлаве ў спакоі і вылечыла таго турка Сердана, бацьку, альбо свёкра Гусейнавага сына, што мог на мыліцах паўсюль хадзіць, і зарабіла шэсцьсот леваў у Карлаве, і з гонарам экскартаваў мяне Сары Гусейн-ага дзеля Бога ў Сафію.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка