Саламея Пільштынова




старонка10/15
Дата канвертавання14.03.2016
Памер3.06 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

Раздзел трэці
АВАНТУРА З ЯГО МОСЦЮ ПАНАМ БЯКЕРСКІМ
Вяльможны яго мосць пан Бякерскі, генерал і камендант камянецкі, пазычыў быў у мяне тры тысячы, у заклад мне сваё срэбра даўшы, я ж, маючы намер назад у Ясы вярнуцца, напомніла пра доўг, але ж мне яснавяльможны яго мосць пан генерал так мовіў: «Грошай цяпер я не маю, але заклад мне сёння аддай, а як назад з Ясаў вернешся, я табе адразу ж грошы аддам». Так я не хацела, толькі патрабавала грошы, дык вяльможны яго мосць пан генерал Бякерскі стаў маім вялікім непрыяцелем. Я, на гэта не зважаючы, аднак, паволі збіралася ў дарогу.

Пры тым яшчэ і такое няшчасце здарылася, што далі мне на пастой двух жаўнераў. Адзін Ян Перс, а другі Ян Лазар. Бо такі ёсць звычай у Камянцы, што па дамах, і камяніцах, і па маёнтках нават яснавяльможных паноў жаўнеры стаяць, бо казармаў не маюць. Я была далікатная з тымі жаўнерамі, казала ім есці даваць, а часам што і са старызны дарыла, дык гэтыя жаўнеры да мяне прыхільныя былі, і як даведаліся пра мой выезд на Валахію, надзвычай гэтым засмучаныя былі, бо тое добра ведалі, што ў іншага гаспадара не змогуць сваю пенсію зберагчы і гатовы стол мець.

Адзін з тых двух жаўнераў, Ян Лазар, паходжаннем немец і малады чалавек, думаў, што яго ніхто не можа гвалтам трымаць у рэгіменце, калі ён добраахвотна ўступіў, дык цяпер пайшоў да свайго капітана, каб даў яму абшыт [1], і што ён маецца вярнуцца назад да свайго пана, яснавяльможнага яго мосці пана Патоцкага [2], ваяводы бельскага, бо ён там служыў пажом ці камердынерам. Але замест абшыту ўзялі гэтага пана Лазера пад арышт на гаўптвахту, і сядзеў ён там колькі тыдняў. Я, маючы літасць да гэтага чужынца, бо ён мяне нічым не пакрыўдзіў, а, наадварот, чым мог мне дапамагаў, дык я яму заўсёды есці пасылала, а часам і колькі шустакоў на выдаткі.

Таму пану кадэту апрыкрала няволя. Ужо абяцаў прысягнуць палкоўніку, што будзе служыць далей, дык яго з-пад арышту вызвалілі. Ён нібыта меўся пайсці да прысягі, а сам уцёк да францысканаў за манастырскую сцяну. Так мне той яго мосць пан Лазар яшчэ горш зрабіў, бо пан генерал сказаў, што я яго намовіла, каб уцёк да кляштара.

За колькі тыдняў знайшлі айцы-францысканы спосаб і вывезлі яго з Камянца. I меліся яго адаслаць з габраем-фурманам у Броды [3]. Але францысканы не ведалі, што той габрай быў факторам пана генерала і быў намоўлены ім: як толькі Лазара на воз возьмеш, каб яго з галавою накрыў і не ў Броды, а ў Акопы [4] завёз к Днястру, пад турэцкую мяжу. А сам тут жа пагоню за ім паслаў і загадаў злавіць і закаванага пана Лазара назад вярнуць у Камянец; усё так удалося і сталася, што яго габрай Ёха ўзяў на вазок і, замест таго каб у Броды да яснавяльможнага яго мосці пана Патоцкага ехаць, завёз яго ў Акопы, і тут адразу пан генерал Бякерскі па яго паручніка паслаў з некалькімі гэмайнамі, і прывезлі назад пана Лазара, і зноў пасадзілі на гаўптвахту пад арышт на ланцуг.

I вось на мяне пачаў яго мосць пан генерал нападаць, што я таго пана Лазара мелася прадаць туркам, а габрай няверны, пракляты іуда, хлусліва сведчыў, што я яму дала дзесяць чырвоных злотых, каб ён прадаў Лазара. Яго мосць пан генерал, сам пан, сам суддзя, сам гаспадар, а сведка – габрай, дык на аснове гэтага ён паставіў варту ля майго дому і не дазволіў мне нікуды і за парог выйсці і нікому да мяне прыйсці. Прыняла я гэта як ад Бога. Пасля загадаў ён варце ля ложка стаяць, і кожныя дзве гадзіны змяняліся жаўнеры, як гэта бывае ля Магілы Панскае, і стаялі каля мяне з флінтамі.

Аднак я, у той час як яшчэ варта ў сенцах стаяла, са спіжарні праз акно куфэрак свой адзін перадала, і шчасліва занеслі яго да майго добрага прыяцеля, яго мосці ксяндза Мелькановіча, каштоўнасцей на васемнаццаць тысяч было ў ім, у тым куфэрку. Мяне яго мосць пан генерал прыгнятаў тою вартаю, бо я звыклася спакойна жыць, хоць у падарожжах, хоць у чужых краінах, а тут не магла ні есці, ні піць, ні спаць праз гэтыя нязручнасці і ўжо ад гвалту крычала, няхай сабе возьме пан генерал што хоча, а няхай вольнаю стану з ягонае ласкі. I вось прыслаў да мяне яго мосць пан генерал нейкага ягамосця, пана паручніка, каб мяне з ім замірыў. Узяў у мяне яго мосць пан генерал свой заклад на тры тысячы, якія мне быў вінен: шкатулку з волава, персідскія шпалеры, чатыры коні за шэсцьдзесят чырвоных злотых, каляску за восемсот злотых і шматлікія іншыя рэчы галантарэі і з медзі, але мне ўжо абяцаў пад прысягаю і на мужчынскае слова гонару, што пусціць мяне паехаць у Ясы, і падводы дасць, і каляску пазычыць, і канвой дасць. I варта адразу адступіла, як я яму гэтыя рэчы аддала.

Але ж той яго мосць пан паручнік, пасрэднік між мною і яго мосцю панам генералам, так мне мовіў: «Цяпер кепскія людзі, кепскія часы, наво-шта куфэрак з дому адаслала?» Я паверыла гэтаму і забрала назад ад яго мосці ксяндза Мелькановіча мой куфэрак, у якім было каштоўнасцей на васем-наццаць тысяч. Як ужо быў той куфэрак у доме, прасіў мяне яго мосць пан генерал да сябе.

Я да яго пайшла, а яго мосць схаваўся. Я вярнулася дадому, да хаты сваёй, ажно варту паставіў яго мосць пан генерал, і замкнулі, і запячаталі дзверы, і вось я, засмучаная белагаловая, засталася на вуліцы. Хадзіла ад хаты да хаты, просячыся ў каго пераначаваць, але не знайшла прыяцеля ў сваім смутку, а дзіцё маё ходзіць за мною, як авечка. Ледзь-ледзь адзін мешчанін, яго мосць пан Маркевіч, папрасіў даць яму чырвоны злоты і пусціў мяне перана-чаваць у адной каморцы. Сына майго старэйшага і дачку маю ўзяла да сябе яснавяльможная яе мосць пані Патоцкая, кашталяніха брацлаўская. Я ж безупынку пішу яго мосці пану паручніку, наракаючы, навошта ён мне казаў куфэрак забіраць у яго мосці ксяндза Мелькановіча, навошта ён так мяне абмануў. I вось як мне яго мосць пан паручнік адказаў: «Ужо табе інакш не паможаш, дай мне даўгавую распіску на колькі чырвоных злотых, дык я пайду з ёю да яго мосці пана генерала і скажу, што мне васпані вінна здаўна чатыры чырвоныя злотыя, дазволь мне, васпан дабрадзей, з-пад арышту ўзяць яе куфэрак з бялізнаю». I мяне таксама намовіў, каб напісала ліст яго мосці пану генералу, каб з-пад арышту загадаў выдаць мой куфэрак. Я радая была, думаючы, што ён мне аддасць, але ж яго мосць сабе забраў мой куфэрак, у якім было 18 000. I ўжо да мяне больш яго мосць пан паручнік не прыйшоў, і калі я пісала, дык мне адказу не даў.

А тут мне і ў таго мешчаніна, у яго мосці пана Маркевіча, дзе я жыла, варту паставілі, кажучы: «Дзе ты ўзяла грошы, так шмат каштоўнасцей, сук-няў, дзве каляскі ды іншае? Не магла ты гэта ле-карствам зарабіць, а толькі як была ў Турцыі, хрысціян прадавала туркам. Адкуль у цябе грошы?»

Я не магла нічым абараніцца, толькі Богам у Святое Тройцы Адзіным, бо і ўсе тастаманты, ардынансы і паперы, а менавіта: лекарскія кнігі і аптэка, пасцель і іншае, адным словам, на чатыры тысячы ў мяне забралі. Але быў там адзін афіцэр з лановых [5], яго мосць пан Людвік Корбан. Ён быў у вялікай пашане ў яго мосці генерала. Быў ён чалавек разумны і адмысловы, выдатнай адукацыі, па-французску, па-нямецку, на лаціне, па-італьянску і іншаму гаварыў і пісаць умеў. Ён часам меў ключ ад майго дома, дык я таго пана Корбана прасіла, каб мне маленькі куфэрачак выдаў, у якім былі ніткі і швейныя іголкі. I гэты добры хрысціянін аддаў мне той куфэрак. Але ж у тым куфэрку былі мне патрэбныя паперы, а менавіта той пашпарт, які ад яснавяльможнага яго мосці пана Патоцкага, ваяводы кіеўскага, атрымала, – што едзе яе мосць пані Саламея Пільштынова за мяжу з адным чалавекам, Бенядыктам Скалубовічам, і таксама пашпарт ад самога яго мосці пана генерала Бякерскага, што едзе за мяжу Саламея Пільштынова з адным чалавекам (вышэй названым), і гэта мне падпораю і жывым сведкам было, бо мяне тут дакарае яго мосць пан Бякерскі, што я ў Турцыі людзей прадавала, а тут ягоны пашпарт сведчыць, што толькі аднаго чалавека мела. Таму мела вялікую надзею на Бога, што вызваляць мяне, і сядзела я ў таго пана Маркевіча, камянецкага абывацеля.

Тым часам паведамілі майму мужу, яго мосці пану Пільштыну, які адразу ж з радасцю прыехаў у Камянец не на дапамогу мне, а каб мяне зганіць і пашкодзіць мне, што было найбольш балюча. Яго мосць пан генерал прагнуў мае мазольнае працы, а яго мосць пан муж жыццё рад быў бы забраць; і мусіла я ад пана Маркевіча перабрацца ў дом вяльможных іх мосцяў паноў Красноўскіх разам з мужам. А мела я яшчэ на руках залатыя бранзалеты і залаты ланцужок на шыі і сорак тры чырвоныя злотыя. Усё гэта варта было сто трох чырвоных злотых. У той час была ў мяне наймічка Соф’я Бераздэцкая.

Служыла яна раней прачкаю і спявачкаю ў ясна-вяльможнай яе мосці пані Каліноўскае6, старасціхі вінніцкае, і з той сям’і ўцякла, накраўшы, колькі змагла, з адным пахолкам Казімірам. Гэты пахолак быў яснавяльможнага пана старасты Пяткоўскага [7]. I ўцяклі яны ў Ясы на Валахію, і там у Ясах я гэтую нягодніцу Соф’ю прыняла. Росту яна была высокага, бледнаватая, валасы чорныя, вочы шэрыя. Яна ў мяне на сто тры чырвоныя злотыя ўкрала з кішэні і гэтае начы 1743 года ўцякла з Камянца. Калі хто гэтую зладзейку злавіў альбо зловіць, я дарую палову на касцёл, а палову таму, хто яе злавіў альбо зловіць.

I вось я засталася ў такім сіроцтве без дапамогі, без шэлега, так мне спрыяла мая Айчына, залатая вольнасць польская, што не мела за што паесці. Толькі цяпер зразумела сяброўства людское, бо тыя, што ў мяне елі і прыяцелямі былі, часта з мяне здзекаваліся ў маім няшчасці. Толькі на аднаго Бога надзею мела.

Тут развітаўся са мною мой муж і паехаў ад мяне, а я засталася адна з малым дзіцем у доме вяльможных іх мосцяў паноў Красноўскіх. Тым часам зразумеў яго мосць пан Бякерскі, генерал і камендант камянецкі, што ўсё, аднак, трэба калі-небудзь будзе аддаць мне, дык загадаў яго мосці пану Людвіку Корбану, харунжаму ляновых, арды-нанс напісаць белацаркоўскаму каменданту, каб той мяне пад арыштам да канца жыцця трымаў у Белай Царкве [8], і загадаў наняць падводу і знянацку хацеў мяне ўзяць і ў Белую Царкву адаслаць. Аднак воля і наканаванасць Пана Бога Найвышэйшага інакшая нада мною была, бо гэты ж яго мосць пан Корбан, напісаўшы ардынанс, аддаў на подпіс яго мосці пану генералу, а сам, да мяне ў пакой прыбегшы, закрычаў: «Бяры дзіця і ўцякай у кляштар да паненак-дамініканак». Я не хацела, але мяне гэты пабожны кавалер, дай яму, Пане Божа, шчасця ў жыцці, яго мосць пан Корбан, ледзь не гвалтам у кляштар адвёў і так мне мовіў: «Я гэта раблю насуперак майму статуту, павінен быць паслухмяны, як жаўнер яго мосці пана генерала, але баюся Пана Бога і ведаю, што загінеш у Белай Царкве пад арыштам, таму папярэджваю і прашу гэты злы час перасядзець у кляштары».

Але ж і тут праз кару Божую мяне мнішкі не хацелі прыняць у кляштар, дык мусіў той пабожны Корбан бегчы ў фару (бо быў у той час яснавяльможны ксёндз-біскуп камянецкі Дамбоўскі ў Камянцы). Прыйшлі два ксяндзы з фары ад імя яго мосці ксяндза-біскупа, каб мяне паненкі-дамініканкі прынялі, дык яны ўсё-такі адчынілі брамку і прынялі мяне ў кляштар, і там я ў нястачы, у беднасці жыла.

Яго мосць пан Корбан, дабрадзей мой, мала што маючы, шмат мне дапамагаў, бо цяжка шмат выдаткаваць, калі не стае самому.

Будучы праз колькі месяцаў у кляштары на самыя Каляды, я моцна плакала, прыпомніўшы, як на леташнія святы была ў спакоі, у багатых сукнях, футрах, каштоўных камянях, жэймчугу і інш., а цяпер дрыжу з холаду, футэрка нават не маючы. Адным словам, я не мела куды галаву прытуліць, а мая праца гніе ў пана генерала пад ягонай пячаткаю. Злітавалася нада мною адна паненка свецкая і пазычыла мне кунтуш свой з футрам, каб я на імшу пайшла ў касцёл. Дык я, падзякаваўшы і апрануўшыся, пайшла ў касцёл. Тут паненка, аду-маўшыся, прыслала да мяне ў касцёл маё старое футра са сваёю пакаёўкаю, а свой кунтуш назад просіць. Я воляй-няволяю, выйшаўшы з касцёла, аддала і з вялікага смутку моцна заплакала.

Ад таго плачу, тугі і нястачы так цяжка захварэла, што звар’яцела, і не ведаю, што са мною чынілася. Як з ложка раз упала, дык тры дні і тры ночы на зямлі голай ляжала, крычучы немаведама што. Гэта ўсё пацвярджае, што ад мяне ў гэтым няшчасці ўсе ў кляштары адступіліся. Быў там адзін муляр, якога звалі Гжэгаш, кляштарны чалавек, які з міласці да бліжняга падняў мяне з зямлі, на ложак паклаў і пайшоў да яе мосці пані Тарэзы Праўдзінскае, удавы, вельмі годнае і пабожнае пані, і распавёў пра маю хваробу і нястачу. Тая мілая пані прыехала санямі са сваёю пасцеллю, мяне ахуталі, на сані паклалі і ў дом яе мосці пані Праўдзінскае ў Камянцы адвезлі, і гэтая пані вельмі клапацілася пра маё здароўе, і таго Гжэгаша, муляра, паклікала, каб мне, хворай, служыў, на што гэты пабожны чалавек ахвотна згадзіўся і вельмі верна і пільна мне служыў.

У гэты час ад Духа Святога зразумела, што хутка мову страчу, дык прасіла паклікаць ксяндза, што тая яе мосць пані Праўдзінская з вялікай руплівасцю зрабіла, і ў поўнач ксяндза мне знайшлі. Я паспавядалася, прычасцілася і святы алей узяла, і тут мне мову адняло. Таксама ахвяравала на мяне мая дабрадзейка дзеля Найяснейшае Панны Армянскае ў Камянцы і ахвяравала на алтар, даўшы свечкі і на імшу святую. I вось я дзівам на пяты дзень загаварыла. А там дзень у дзень пачала ачуньваць, але ж мой добры прыяцель, яго мосць пан Людвік Корбан, харунжы лановых, застаўся ў Акопах, дзе з яго рэгіменту заўсёды камандзіры жывуць, і не мог часта ў мяне бываць, але ў той цяжкай хваробе, калі мне мову адняло было, наведаў мяне і вось думаў, што я ўжо больш жыць не буду, таксама і ўсе камянецкія лекары на гэта спадзяваліся, дык мой добры прыяцель, напісаўшы мне вельмі спачувальны ліст, аддаў яе мосці пані Праўдзінскай і тое зазначыў, што не можа ад смутку на маю смерць глядзець, і, падзякаваўшы за службу, ад’ехаў з Камянца.

А названы вышэй Ян Лазар, кадэт рэгіменту найяснейшае яе мосці каралевы, сядзеў пад вартаю на ланцугу і мусіў пад бізуны пайсці, але атрымаў памілаванне. Але ж яго вяльможны яго мосць пан генерал прымушаў, каб абавязкова на мяне намаўляў, што я яго прадаць хацела; я гэтага вельмі баялася, каб ад бяды і нястачы малады чалавек не паддаўся намаўленню.

У гэты час прыехаў у Камянец светлы князь Любамірскі [9], казімерскі стараста, і я гэтаму пану супліку напісала, просячы дапамагчы, каб таго Лазара вызвалілі, бо як даўжэй будзе сядзець, пачне яшчэ лухту малоць ад няволі і недастачы. I вось Пан Езус даў, што яго мосць князь быў ласкавы і сам прыехаў на гаўптвахту і ўзяў Лазара з-пад арышту з сабою ў Палонну [10] і зрабіў яго харунжым. I вось маё няшчасце шчасцем пану Лазару стала, бо каб ён і сто гадоў служыў у Камянцы, ніколі б ніякага чыну не даслужыўся, бо шляхціцы польскія, якіх я добра ведаю з маладосці, хоць ужо іх галовы пасівелі, а не прадстаўлены да павышэння. Аднак мне той пан Лазар, хоць і мог у яснавяльможнага гетмана словам дапамагчы, але ці не хацеў, ці таксама не мог, адным словам, ён – вялікі няўдзячнік.


Калі мяне Пан Бог крыху падлячыў, дык я думала, што мне рабіць, не маючы нічога. Імем Пана Бога прасіла яго мосць пана генерала хоць аднаго чырвонага злотага. Не даў мне і шэлега. Прасіла жменьку кавы і кавалак цукру, бо ў мяне ён забраў дзесяць галоў цукру, кандысброд [11] і дзесяць ок турэцкае кавы, а ён загадаў мне адказаць, каб ужо адмовілася каву піць. Ах, мой Божа, як мяне гэты свет прыгнятаў і залатая вольнасць польская!

I вось выпрасіла я ў добрага прыяцеля мужчынскіх убораў і выехала, пераапрануўшыся, з Камянца ў Чорнаказінец да яснавяльможнага яго мосці ксяндза-біскупа камянецкага, бо мне нельга было з Камянца выязджаць: суровы быў загад брамнікам. Стаўшы перад яснавяльможным панам ксяндзом-біскупам, прасіла рады і дапамогі, што рабіць з тым хцівым да чужое працы яго мосцю панам генералам, каб мне маё аддаў. Яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп, як бацька ўдоў і сірот, узяў мяне пад сваю апеку, і атрымала я спрыяльны дэкрэт у кансісторыі на вяльможнага яго мосць пана генерала, што я нічога нікому не вінна, нікога не прадала, і прысягалі за мяне дванаццаць годных шляхціцаў. Але ж яго мосць пан генерал мала на той кансістор-скі дэкрэт зважаў і мне нічога не хацеў аддаваць.

У гэты час была камісія ў Радаме, дык яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп паехаў у Радам і ўзяў мяне з сабою да Залошац [12] да яснавяльможнага яго мосці пана Патоцкага, вялікага кароннага гетмана. Прасіў яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп яснавяльможнага яго мосць пана гетмана, каб быў ласкавы да мяне, сіраты, і пераканаў вяльможнага яго мосць пана генерала аддаць мой набытак. Але ж я была агаворана хлуслівымі лістамі пана генерала, дык мяне ён не хацеў выслухаць і веры даць. I вось яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп з Залошац выехаў, а мяне, смутную і адзінокую белагаловую з малым дзіцем, пакінуў, а я ніколі ў Залошыцах не была і яснавяльможнага яго мосць пана гетмана не ведала, толькі яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп так мне мовіў: «Аддаю цябе волі Божай». I падаваў мне дванаццаць чырвоных злотых. Вось так я ў пакоях засталася, не ведаю, куды ісці і што каму казаць.

У гэты час яснавяльможны яго мосць пан Мнішак [13], кашталян кракаўскі, бацька яснавяльможнай яе мосці пані гетманіхі, дабрадзейкі, быў у Залошыцах, а быў ён калісьці сляпы, я ж, едучы з аўстрыйскае Вены ў Львоў, праязджала праз Варшаву, і яснавяльможны яго мосць пан кашталян кракаўскі даведаўся, што я ў Варшаве, загадаў свайму прыдворнаму прасіць мяне палячыць ягоныя вочы, але я праз гонар, думаючы, што ў Кароне Польскай не знойдзецца ніводнага акуліста, які б змог вылечыць вочы яснавяльможнаму пану Мнішку, не захацела пешшу ісці, бо ён па мяне каляску не прыслаў. Дык вось выехала з Варшавы, а яснавяльможны яго мосць пан Мнішак, кашталян, лячыўся ў яго мосці пана Страшэра, і вылечыў свае вочы, і даў тысячу чырвоных злотых. А цяпер, як пачаліся на мяне тыя нападкі пана генерала, дык я баялася, што і яснавяльможны Мнішак на мяне наракаць будзе, бо быў свёкрам яснавяльможнага яго мосці пана Патоцкага, вялікага кароннага гетмана.

Але ж інакш сталася. Гэты пабожны пан, дай яму, Пане Божа, шчасця, у гэтым маім адзіноцтве ў цэлым свеце не памятаў учынку майго, толькі мяне мой пан загадаў прасіць да сябе і так мовіў: «Здаецца, ты тая пані лекарка і акулістка, што, едучы з Вены, не захацела мяне наведаць, як я быў сляпы». Адказала: «Так, пане міласцівы, тая».

I вось як яснавяльможны яго мосць пан Мнішак сказаў: «Не мела шчасця, небарака, у мяне грошы ўзяць». I сваю пабожную дачку загадаў да сябе прасіць, яснавяльможную яе мосць паню гетманіху, каб яна не дапусціла нада мною крыўды чыніць.

Толькі я гэтую палёгку атрымала ў смутку маім, аж тут шчасце да мяне павярнулася, бо прыехаў яснавяльможны яго мосць пан Пятро Пастэмпскі, суддзя вайсковы. Ён не ведаў пра маё няшчасце, але калісьці ў Любліне хацеў у мяне купіць чатырох коней за дзвесце бітых талераў, але я іх прадаваць не хацела. I была я ў кампаніі з гэтым панам у дэпутатаў, і ў самога яснавяльможнага яго мосці пана маршалка трыбунальскага, і ў годных людзей, і сенатары мяне пазналі, і былі ласкавыя да мяне. Цяпер, бачачы мяне ў галечы, ён закрычаў: «Што з табою, пані Пільштынова?» Я распавяла пра нападкі яго мосці пана генерала. Кажа: «Не бойся, Бог з табою». Узяў мяне за руку і завёў у пакой яснавяльможнага гетмана. I пачаў пра мяне вельмі хораша гаварыць і дзівіўся, адкуль гэта ў яго мосці генерала ўзялася тая хцівасць загубіць нявінную кабету. Дык яснавяльможны яго мосць пан гетман памякчэў, бо мяне пан генерал агаварыў, што я блудніца, а як яснавяльможны яго мосць пан Мнішак, кашталян кракаўскі, і яснавяльможны пан Пастэмпскі, суддзя вайсковы і падкаморы, засведчылі, што я заўсёды была годнай сімпатый белагаловая, дык з ласкі Пана Бога перамяніў яснавяльможны гетман суровасць сваю на ласкавасць і сказаў мне: «Не бойся, ты будзеш пад маёй апекаю, ніхто цябе пакрыўдзіць не зможа. Пашлю я цябе да яе мосці пані аканоміхі, будзеш ты з дзіцем мець там усялякія выгоды». I даў мне колькі чырвоных злотых. Вось так суцешаная з ласкі Божае паехала я да яе мосці пані аканоміхі і там была па-чалавечы прынятая. Але ж я вельмі маркотная заставалася, бо, будучы незнаёмаю і незаслужанаю, як мне кавалак хлеба ў рот браць; баюся, каб ім не абрыдзець.

Але ж яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп камянецкі памятаў пра мяне. Лічыў, што мяне ў слязах, адзінокую і маркотную, пакінуў у Залошыцах без надзеі на лепшае, але ж Залошыцы ад Алеява [14] толькі, здаецца, за дзве мілі, а там жыў вяльможны яго мосць пан Стафан Бляндоўскі, палкоўнік. I быў той пан Бляндоўскі вялікі прыяцель яснавяльможнага яго мосці ксяндза-біскупа. Як толькі там у Алеяве спыніўся яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп, дык адразу ж мяне рэкамендаваў яго мосці пану Бляндоўскаму, які з дваццаці пяці гадоў не хадзіў, а цяпер пачуваўся горш, ад вялікага болю ні есці, ні спаць не мог, і вось вяльможны яго мосць ксёндз-біскуп хацеў, каб я, аднак, нейкі прытулак мела; і вось адразу пасля абеду выехаў яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп з Алеява ў Радам на камісію. А вяльможны яго мосць пан Бляндоўскі адразу па мяне каляску, шасцерыком запрэжаную, прыслаў і маршалка свайго з лістом. Як толькі гэтая каляска спынілася ля вокнаў майго пакоя і пыталіся пра мяне, я не верыла, бо хацела на чым-небудзь з’ехаць, каб вырвацца з апекі пана генерала. Ажно мне той прыдворны, пекна прывітаў­шыся, ліст аддаў і прасіў мяне ехаць лячыць ягонага пана ў Алеяў. Дык я адышла ўбок, укленчыла перад абразамі і дзякавала Богу за Ягоную ласку. I вось з Залошыц паехалі мы ў Алеяў да вяльможнага яго мосці пана Стафана Бляндоўскага, палкоўніка, і прыняў ён мяне па-чалавечы, і распавёў ён мне падрабязна пра сваю хваробу, што ўжо колькі разоў яго ратавалі і дваццаць пяць гадоў лячыўся. Я ж, спадзеючыся на ласку Божую, пачала яго лячыць, і вось мне мой Бог дапамог, што шчасліва вылечыла і ягоныя ногі, і сухоты, што хадзіў як і належыць, і пашана вялікая мне была ў ягоным доме, і заплаціў семдзесят чырвоных злотых, і справіў мне пару сукняў, і даў мне каляску і пару коней, пахолка, дзяўчыну і хлопца ў новых мундзірах, і загадаў ім сурова, каб мне верна і старанна служылі цэлы год.

Пасля, добра ачуняўшы, узяў мяне вяльможны яго мосць пан Бляндоўскі ў сваю каляску, і паехалі мы ў Залошыцы да яснавяльможнага яго мосці пана гетмана кароннага, і ўзяў ён мяне за руку, і завёў у пакоі, і так мяне моцна хваліў за лячэнне маё, і пахваліўся сваім здароўем, і шчыра прасіў яснавяльможнага гетмана, каб быў да мяне ласкавы ў справе маёй з яснавяльможным панам генералам, што яснавяльможны пан гетман лёгка ўчыніў і абяцаў даць позву яго мосці пану генералу і яго мосці пану паручніку, што забраў мой куфэрак, дзе было 18 000.

Так і сталася: выдаў ім позвы яснавяльможны гетман каронны, каб з'явіліся на гетманскі суд, і мусілі ягамосці з'явіцца, і выйграла я справу з яснавяльможным панам Дамінікам Бякерскім, генералам і камендантам камянецкім. Мусіў мне ўсё аддаць, што забраў, а што патраціў, грашамі запла-ціў у канцэлярыі камянецкай.

I яго мосць пан паручнік таксама мусіў вярнуць, што забраў, а што патраціў, атрымала дэкрэт на сем тысяч, і мусіў мне заплаціць. А за свой учынак мусіў шэсць месяцаў на гаўптвахце сядзець і, здаецца, на ланцугу.
ПРА МАЙГО КАВАЛЕРА
Пасля тых пакутаў трэба было дзякаваць Богу і ў спакоі жыць, але, ці то воля Божая, ці нядоля мая, зноў мне сустрэўся кавалер пэўны, годнага роду і шляхетнае адукацыі, адным словам, з годнае сям'і, і хацеў ён мець мяне за спадарожніцу жыцця. Я, памятаючы, што было з яго мосцю нанам Пільштынам, адважылася ў душы: «Яшчэ раз наспрабую і пайду замуж, але не цяпер, пагляджу, зразумею, што гэта за чалавек, ці змагу я з ім жыць». I вось я таму кавалеру адказ дала: «Пагляджу, якою воля Пана Бога будзе». А ён так мне мовіў: «Колькі жыву, так ніводнай дамы, ні ўдавы не кахаў». Я ў яго першая, якую ён пачаў шчыра кахаць. Я ў гэтую казку паверыла. Праз колькі дзён быў баль у іх мосцяў паноў адвакатаў, і прыйшоў гэты ягамосць, мой кавалер, прасіць мяне на той баль. Я яму адказала, што я на тым балі быць не магу, што гэта мне не да твару, але ж мой кавалер, падпіўшы, узяў сваю даўнюю амаратку на рукі, прынёс у мой пакой і мовіў: «Калі не дзеля мяне, дык дзеля гэтае дамы прыйдзі на наш баль». О, якою злою была я на таго кавалера і дурноту ягоную. Пасля супакоілася, ажно аднойчы скардзіцца мой кавалер мне на паддымак і просіць у мяне лекаў. Я яму адказала: «Мілы браце, ты малады кавалер, адкуль у цябе той паддымак?» Адказвае мне: «Выпіўшы быў на вяселлі і там меў дзве прыяцелькі, а гразка было, дык я іх абедзвюх узяў на рукі і праз дзядзінец нёс, дык падарваўся». Ужо мне той мужчына абрыдзеў так, што мовіла: «Не чапай мяне, браце».

Аднаго разу паехаў той мой кавалер да нейкага пана з клопатам, а ў тым двары блудная дзеўка служыла і, salvo honore, цяжарная была, дык атрымала бізуноў, і прагналі яе са двара. Кавалер мой, маючы літасць да яе, абяцаў яе ўзяць у сваю каляску і ў Камянец адвезці. Калега ягоны, нейкі камянецкі адвакат, які там быў, прасіў кавалера майго, каб узяў яго таксама ў сваю каляску і ў кампанію сваю да Камянца. Не мог і яму адмовіць, узяў і калегу свайго, і тую блудніцу. У дарозе той калега пазайздросціў шчасцю ягонаму і пачынае з маім кавалерам сварыцца. Гэты кавалер, будучы падпіты, скочыў з каляскі на зямлю і – за шаблю, выклікае свайго калегу на двубой. Той, цвярозы, схапіўшы лейцы, а бізуном сцебануўшы каня, раптоўна паехаў, пакінуўшы майго кавалера. Фурман спыняе коні і мовіць: «Васпане, аднак жа, гэта коні майго пана». А ён фурману па карку. Мусіў коні гнаць на ўсю моц, паехаў іншаю дарогаю, заехаў у вёску і пераначаваў з той дзеўкаю. А мой кавалер думаў, што яны проста паехалі ў Камянец, дык бяжыць на ўсю моц, ды цяжка дагнаць пешшу было. Ажно едзе селянін з дрывамі. Мой кавалер кажа: «Мілы мужычок, скінь гэтыя дровы, я табе за іх заплачу», – і даў яму шэсць тынфаў, і, сеўшы на вазок, паехаў у Камянец. Думаючы, што дагоніць, узяўся моцна гнаць сялянскую кабылу. Селянін мовіць: «Мосці пане, не хачу вашых грошай! Кабылу мне скалечыце!» А той яму: «Мусіш ехаць». Селянін не хоча. Той жа ў шаленстве давай селяніна сячы. Скрываўлены селянін прыехаў у Камянец, пайшоў да ўпаўнаважанага свайго пана і падаў маніфест на кавалера майго. Гэта справа каштавала яму больш за дзесяць чырвоных злотых, а ягоны калега перапрасіў яго, і яны памірыліся.

Я, даведаўшыся пра гэта, вельмі гневалася, цуралася і зусім глядзець не хацела ў той бок, дзе ён бываў, вось жа да мяне бяда прычапілася, ні пазбыцца, ні аджагнацца! Абяцае і сто разоў клянецца, што выправіцца. I тое выпраўленне было такое: была адна белагаловая, Малуцка, вялікая нягодніца, і ён яе завабіў, каб да яго на вячэру прыйшла, і загадаў куранят насмажыць, віна і мёду multum [15], і селі яны ўдваіх за стол. Даведаліся пра гэта ягоныя старыя калегі, распуснікі, і таксама заселі за той стол, елі і пілі. У майго кавалера нейкая патрэба з'явілася ў вітальню выйсці, а тыя калегі пакой замкнулі, свечкі патушылі. Мой кавалер бегае ля дзвярэй і акон, крычыць, наракае на лёкая: «Дай мне шаблю, дай мне пісталеты!» А лёкая з пакоя выпхнулі, і вось майго кавалера цэлую ноч у пакой уласны ў доме ягоным не пусцілі. Досвіткам тую Малуцку з пакоя выпхалі, дык іх мосці абое ў кустах ляжалі, а пасля калегі перапрасілі, мовячы: «Браце, жарты гэта былі».

Зноў плакаў, стаяў на каленях, перапрошваў мяне і абяцаў выправіцца, але я ні ягонае папраўкі, ні яго самога ўжо не хацела. Але ж ён абавязкова жадаў мяне, і куды толькі паеду, дык і ён туды прыязджаў, ад чаго вялікі смутак мела, бо і так малога багацця быў. Мяне ён ніколі не слухаў і заўсёды, што казаў, усё хлусіў. Толькі той талент меў, што вялікую цярплівасць меў. Як бы яго ні лаяла, усё цярпліва зносіў. Дык я таму заўсёды пра яго клапацілася і заўсёды кунтушы, жупаны і добрыя паясы, шаблі, пісталеты і коні купляла колькі гадоў, але пайсці за яго ніколі не хацела, бачачы ягоную легкадумнасць, і што маладзейшы за мяне на гадоў сем. Заўсёды калі што давала, дык мовіла: «Ужо гэта васпану падарую, але пакінь ужо мяне ў спакоі са сваім ілжывым каханнем».

Нарэшце, падрыхтаваўшы яго, аддала аднаму біскупу на службу, і быў ён канюшым. Аднаго разу трое лёкаяў біскупа, дамовіўшыся, абакралі свайго гаспадара на тысячу чырвоных злотых. Дык той біскуп паслаў пагоню за тымі лёкаямі і абяцаў прыдворным сваім добрую ўзнагароду, калі б гэтых зладзеяў дагналі. I вось кавалер мой прыйшоў да мяне, просячы мяне пазычыць бекешу (бо ў той час зіма была), і дала я яму сваю бекешу, дык шчаслівы быў кавалер мой, што тых зладзеяў дагнаў і шчасліва да пана свайго прывёз ужо ноччу. Яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп не мог іх так хутка аддаць пад суд, тым часам загадаў іх у тым пакоі трымаць пад арыштам, дзе мой кавалер жыў, а рэчы каб перанёс у пакой пана маршалка. Але кавалер мой рэчы ад ляноты і нядбальства не загадаў перанесці, а яшчэ, маючы літасць над тымі зладзеямі, даў кожнаму па пары ўбораў, маю бекешу і сваю апанчу. I вось тыя зладзеі ўначы акно выламалі і, украўшы ўсе рэчы, уцяклі. Назаўтра без узнагароды яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп майму кавалеру за службу падзякаваў, кажучы: «Такія непаслухмяныя лёкаі не маюць месца ў маім двары».

Намовіў мяне раз, каб я дала колькі тысяч на кавалак зямлі і гэтым яго выпрабавала, бо мае выправіцца і ўжо пабожна жыць і гаспадарыць. Згадзілася на гэта і купіла дзесяць валоў, чатыры каровы, сорак коней да статка, кацёл вялікі, каб варыць піва і іншае начынне, і рознага збожжа на насенне, адным словам, колькі тысяч выдаткавала на гэта і ўсё аддала ў рукі майго кавалера. Засеяўшы сяк-так, пасля кажа: «Гэтыя валы старыя, паеду на кірмаш, прадам гэтых валоў, а маладых куплю». Так і ўчыніў. Старыя валы прадаў, і грошы – сорак пяць чырвоных злотых – узяў, толькі купіў сабе мітук [16] за тры бітыя талеры і мне чаравікі з конскае скуры, цвёрдыя, як з кары, што на дрэве, бо дрэнны быў з яго купец.

Статак прадаў так: спачатку жарабя некаму за колькі злотых, а мне мовіў, што яго ваўкі з'елі, а пасля сказаў: кабылы ўжо не трэба, дык і кабылы прадаў, вось так збыў і статак. Пасевы ў свой час загадаў пажаць, і скірды паставілі, але не агарадзілі, і наняў гаспадара з гаспадыняю і пяцёра дзяцей. Адно з'елі гаспадары, другое – свінні, вось так і пазбавіўся пасеваў. Бачачы такое кепства, пакінула я ўсё і паехала ў Пшэмысл, маючы там інтарэс, і наняла сабе камяніцу. Хутка прыехаў і кавалер мой да мяне, але я таго дня выехала да пацыента і пакінула яго. А ён баяўся адзін начаваць і пусціў да сябе падарожнага гультая ў пакой, поўны рэчаў. I вось той гультай украў у яго жупан, кунтуш, пас і іншае, дык ён застаўся без убораў.

Мовіў мне раз, што баіцца грымотаў. Я яму дала сваю грамніцу. Ажно яго мосць, падпіўшы з адною адвакаціхаю, спаліў усю грамніцу на размовах уначы.

Бачачы кепства, ад'ехала я з Пшэмысла ў Львоў і пакінула кавалера майго ў Пшэмысле з дзяўчынаю-пакаёўкаю і двума дзеткамі маімі, Францішкам і Станіславам, віна колькі анталаў [17] і размаітыя рэчы. Кавалер мой рады быў выпіць і з дзяўчынаю пажартаваць. Я таму сына свайго Францішка, якому было дзесяць гадоў, пакінула, каб ён у школу хадзіў, а кавалер мой баяўся, каб дзіцё не расказала мне тое, што бачыла, дык ён дзіцё гэта замкнуў у цёмны склеп на тры месяцы і забываў пра яго, ды так, што ледзь яму раз на тры дні хлеба даваў, і вось гэтае дзіця на голай зямлі ляжала, перапалохалася, азызла і праз гэта памерла.

Я напісала яму са Львова ў Пшэмысл, каб мне дзяцей прывёз, віно і рэчы. Ён сам прыехаў, але заехаў не да мяне, а на прадмесце, наняў піўніцу і склаў віно, кульбакі і іншае ў габрая. Пытаюся, чаму ён у карчме, чаму не ў маёй камяніцы, а пасля пайшла паглядзець віно, адкаркоўваю абцугамі, загадваю несці, аж тут толькі крышку віна на сподзе. Накідваюся на яго: «Мілы каханак, а навошта было за падводы плаціць і пустыя анталы прывозіць?» Сказаў, што габрай украў віно, і ўчыніў мне з габраем спрэчку, выклікі ў суд і выдаткі.

Пытаюся, дзе шпалеры, хусткі і іншае. Кажа: «Не ведаю». А лёкай мовіць, што Марыянцы аддаў.

Пытаюся, дзе каровы мае, кажа, што ў вёсцы. Я прашу: «Едзь ці ідзі ад мяне з Богам, бо мой сын памёр у Львове, таму што ты яго замыкаў», а кавалер мовіць: «Дай мне, васпані, вазок, пару коней, чалавека, паеду па каровы». Я паверыла, дала коней; паехаў кавалер па каровы і прадаў іх разам з цялятамі, а грошы прагуляў, а чалавека, дзякуй Богу, з коньмі і з вазком назад прыслаў.

O, як я цешылася, што ад гэтага амарата пазбавілася. Я ўжо думала, што ён будзе саромецца да мяне прыехаць пасля столькіх выдаткаў, але ж мой каханы амарат, абарваўшыся, на чужым кані, адзін, без лёкая прыехаў на самы Вялікдзень, і той конь здох у маёй камяніцы, і мела я вялікі клопат ад гаспадара і суседзяў, і мусіла гіцлям [18] заплаціць, каб таго каня выцягнулі з камяніцы.

Бачыў мой амарат, што зноў я маю колькі тысяч, дык пачаў мяне намаўляць і слушныя парады даваць, што тыя грошы без карысці ляжаць, лепей было б гандляваць, скажам, паехаць у Хоцін і накупляць ласункаў, напрыклад, фінікаў, разынак, рысу ды іншага і разам прадаць, на камені [19] важачы. Спадабалася мне гэтая парада. Магу я з тых ласункаў колькі фунтаў пакінуць дома і гэта добра прадаць, бо кірмашы недалёка былі; дык дала слова яго мосці пану маршалку светлага князя Радзівіла, гетмана літоўскага, і ўзяла задатак, і гэты ягамосць меўся ў мяне ўсе ласункі забраць на кухню светлага князя Радзівіла. I вось дала кавалеру майму шэсцьдзясят чырвоных злотых на ласункі і дзесяць чырвоных злотых на дарожныя выдаткі, пару коней за дваццаць пяць чырвоных злотых, лёкая ў новым мундзіры, кармавыя грошы яму і яго мосці пану амарату новыя ўборы, паясы ды іншае. I паехаў ён у Хоцін, і купіў на колькі злотых тых ласункаў, а сам паехаў пажывіцца да братоў сваіх і да знаёмых і прагуляў тыя колькі дзясяткаў чырвоных злотых і коней страціў, нават пляцёнку і збрую. I вось тым часам кірмашы ў Львове закончыліся, а я колькі дзясяткаў злотых страціла, бо мусіла яго мосці пану маршалку ласункі ў габраяў купляць дорага і яму, паводле ўмовы, аддаць. Тым часам мой лёкай пешшу да мяне вярнуўся і распавёў мне пра «добрае» гаспадаранне майго кавалера.

Вялікі смутак мела я праз мае страты, але і вялікую радасць, што ўжо я пазбылася яго, што мяне больш ашукваць не будзе. Але памылілася я ў развагах сваіх. Праз колькі тыдняў прыязджае да мяне мой амарат на нанятай падводзе, зноў абадраны. Ён купіў за колькі злотых смярдзючага лою здохлых жывёл і прывёз той лой у камяніцу маю. Тут аптэка, размаітыя пахучыя алеі, бальзамы, не маю дзе той лой падзець. Ледзь упрасіла шынкарку, што жыла на ніжнім паверсе гэтай самай камяніцы, каб узяла лой у склеп свой, і вось тая бедная белагаловая паслухала мяне і дазволіла пакласці той заражаны лой у сваім склепе. Дык тае начы здохлі дзве каровы той беднай шынкаркі, і вакол у суседзяў захварэла жывёла, і мела я вялікі клопат і шум, адным словам, я паціху заплаціла за тыя дзве шынкарчыны каровы, а шынкарка прамаўчала пра той лой, быццам яго ніколі не было. Уначы мой бедны фурман і лёкай забралі лой у мяшкі і насілі па Львове, шукаючы зручнага месца, каб ніхто не ведаў, дзе той смярдзючы лой падзелі.

Аднаго разу я купіла была колькі багатых паясоў і хацела выгадна прадаць, але ў той час зноў прыехаў мой кавалер у Львоў і так мне мовіў: «Ёсць у мяне ў Львове калегі, якія мне за іх добра заплацяць». Я паверыла і дала дзесяць паясоў, і два гадзіннікі з чыстага золата, і васемнаццаць чырвоных злотых гатоўкаю, і пару коней, а мне трапілася шляхетная пацыентка вяльможная яе мосць пані Бранёўская, і паехала я ў Баліч. А той яго мосць пан Бранёўскі, высакародны пан, мае чатырох сыноў, як таксама і годных суседзяў, шляхту, з добрымі дастаткамі, якім я распавяла, што маю багатыя літыя паясы, пару коней і два залатыя гадзіннікі на продаж. Яны вельмі хацелі тыя паясы купіць, дык я поштаю пісала з Баліч у Львоў амарату майму, каб мне пры зручным выпадку паясы, гадзіннікі і коней прыслаў, але адказу не атрымала. Я ўжо і пасланца адправіла даведацца, што там дзеецца з маімі паясамі, але пасланец атрымаў вестку, што мой кавалер узяў сабе на службу чалавека, нейкага Себасцьяна Завадскага, вялікага жлукту і ўсялякіх подласцей мэтра, і паехалі абодва ў Пшэмысл. Я, ведаючы таго Завадскага, вельмі хвалявалася, аднак мне шкада было душы майго кавалера, бо думала, што той жлукта заб'е яго ў дарозе.

Але ж праз колькі тыдняў прыязджае мой кавалер туды, дзе я лячыла. Ужо ён паясы прадаў, гадзіннікі заклаў, і каня на кабылу памяняў, і срэбную збрую на яе купіў, і прыехаў без грошай, без паясоў. О, як я радавалася такому госцю!

Але ж мой кавалер ніякім чынам не можа адсюль выехаць, сядзіць у мяне на шыі ў чужым доме, брыдка мне, адным словам, інакш яго збыць не магла, толькі купіўшы ў Стрыі [20] ў габрая-купца тры бочкі венгерскага віна, і дала яму, абы ехаў у Камянец-Падольскі, а гэта таму, каб пазбыцца гэтага каханага, паслухмянага прыяцеля.

Мая дачка Канстанцыя Гальпірова жыла ў двары яснавяльможнай яе мосці пані Патоцкае, кашталяніхі брацлаўскае, шэсць гадоў у пабожным жыцці, я вырашыла: мушу я, відаць, ад таго кавалера ў свет уцякаць, але перш-наперш хацела я ведаць намеры мае дачкі.

I паехала ў Смотрыч, і забрала сваю дачку, і завезла ў Львоў, і хацела яе замуж выдаць альбо з сабою ў Маскву ўзяць да найяснейшае яе мосці царыцы ў Пецярбург разам з сынам маім Станіславам, бо я мела заслугі ў тым двары і мела пэўныя надзеі, што дачка мая будзе прынята ў двор найяснейшай яе мосці імператрыцы, а сын мой будзе прыняты ў Пецярбургскую Акадэмію. Але дачка мая ні ў якім разе не хацела ні замуж ісці, ні ў Пецярбург ехаць са мною, толькі хацела ў кляштар, ад чаго я вялікі смутак мела: першае, што яна адна ў мяне толькі была, а другое – у маладым веку; Бог ведае, ці намер гэты шчыры. Але па-іншаму нельга, і я сваю дачку мусіла пакінуць у Львове ў паненак-брыгітак у кляштары, але прасіла яе, каб тры гады жыла па-свецку, і калі за тры гады намер не зменіцца, дык ужо можаш і законніцаю стаць, а калі воля Божая — дазваляю за каго-небудзь замуж ісці, а на выдаткі пакінула ў айцоў-кармелітаў босых куфар са срэбрам і размаітымі рэчамі на колькі тысяч, а грошы мелася прысылаць, адкуль буду мець магчымасць.

I вось шчасліва паехала ў Кіеў. Але, едучы ў Кіеў, трэба сорак дзён каранціну выседзець і мець пашпарт яснавяльможнага яго мосці пана гетмана, а я хоць і была ў Залошыцах у яснавяльможнага гетмана і прасіла пашпарта ў Масковію, але мне яго ён не хацеў даць, мовіў, што тут, у Польшчы, так шмат лекараў і размаітага стану людзей жыве ў дастатку, чаго ж мне за мяжу ехаць і сваё шчасце выпрабоўваць. Але не ведае яснавяльможны пан Патоцкі бяды мае, што цярплю ад свайго кавалера, бо я ўжо была і ў яснавяльможнага яго мосці ксяндза-біскупа камянецкага і скардзілася на хаго амарата, які ўсё за мною ездзіць, і набытак нішчыць, і дурную славу на мяне сярод людзей і царкоўную кару пасылае, дык мне мовіў яснавяльможны ксёндз Дамбоўскі, біскуп камянецкі, каб яму і слова добрага не сказала, а ўпікала яго. Я мовіла: «Інакш яго не заву, толькі інклюзам [21], і не люблю там быць, дзе ён, але, аднак, не хоча даць мне спакою».

Мовіў мне яснавяльможны яго мосць ксёндз-біскуп: «Я яго за гэта караць не магу, бо ён шляхціц роўны мне». I таму я і без пашпарта ўцякала ад амарата.

Прыехала я да маскоўскае мяжы і бачу: сорак дзён трэба ў каранціне быць, а ў мяне пашпарта гетманскага няма, дык польская варта не пускае праз мяжу праехаць, а да таго белагаловая сама, без мужа, толькі двое лёкаяў, а рухомасці шмат. Тады што я чыню: з'язджаю ў бок з гасцінца, які вядзе да мястэчка Брусілава [22], а там быў кірмаш. Заехала я ў добрую карчму, пакінула людзей маіх і рухомасць у бяспечным месцы і загадала ім чакаць мяне хоць цэлы год. Гаспадару казала я лёкаяў маіх карміць, а сама для сябе ўзяла грошы, і дзве пары добрых сукняў, і плашч, які каштаваў колькі соцень злотых. Усё гэта я ў стары кілім скруціла, а сама ўбралася ў серак [23], у боты і намітку на галаву завязала, як сялянка, пайшла на кірмаш і наняла мужыка з параю коней у санях. Кажу яму: «Маю пільны інтарэс у Кіеве, бо там сястра-чарніца [24]; адвязі мяне, якою ведаеш, патаемнаю дарогаю, а пераначаваўшы, назад мяне сюды прывязеш». Гэты бедны селянін, узрадаваўшыся рублю, які ён за адзін дзень заробіць, узяў мяне на сані. Як мага гонячы коней зімою на санях, мы мінулі шчасліва польскую варту і прыехалі да маскоўскіх рагатак. Пытаецца капітан: «Кто идет?» Адказвае чалавек: «Свои». Пытаецца капітан: «Какая-то хозяйка?» Адказвае, што тут за паўмілі пападдзя едзе да свае сястры-чарніцы, суседка. Кажа: «Прапусці мяне без каранціну, я сёння назад вярнуся нанач». Той капітан паверыў, узяў ад яго колькі капеек і пусціў нас у Кіеў. I вось мы шчасліва спыніліся ў Кіеве на досвітку, і так я мовіла: «Чалавеча, ты ідзі спаць, а я пайду да сястры. Выспаўшыся, едзь адразу ж назад, бо я з табой не паеду, ужо тут застануся». I дала яму рубля за яго працу. А сама так думаю, што, калі хутка заўважаць мяне ў Кіеве, будуць пра білет пытацца, якую рагатку праязджала і дзе сорак дзён каранціну адбывала. Я на гэта ніякага дакумента не маю, ведаю, што без цырымоніі мяне возьмуць пад арышт і будуць рапартаваць яснавяльможнаму яго мосці пану Лявонцьеву, генералу і губернатару кіеўскаму.

Дык я, не чакаючы рапартаў, адразу свае сялянскія строі скінуўшы, у багатыя сукні ўбіраюся, і ў каштоўныя камяні, і ў іншае, у што мне Пан Бог даў. Бедны фурман пазірае, а я ўзяла звозчыка [25], бо ў Маскве звычай такі: на нанятых санях ездзіць, і села на пекныя сані, і мовіла: «Як можаш гані коней, хоць хто лопне, крычучы, не спыняйся, замест пяці капеек дам табе дваццаць». Як я села на сані, узяўся звозчык коней гнаць і свістаць. Тут з брамаў крычаць: «Кто идет?» Мы на гэта не звяртаем увагі, а імчым далей у Пячорскія да яснавяльможнага яго мосці пана Міхала Іванавіча Лявонцьева, генерала. Падляцеўшы да палаца, я – проста ў пакой і кінулася ў ногі яснавяльможнаму генералу і павінілася, што адважылася варту мінаваць, прыехала без білета, і дала праўдзівыя тлумачэнні, што польскае варты баялася, бо не маю гетманскага пашпарта, і паказала даўнія паперы і пасведчанні, што маю з Пецярбурга з двара расійскага, што маю заслугі, што маю права бяспечна жыць у Маскве. У гэты дзень былі імяніны найяснейшае яе мосці імператрыцы Лізаветы Пятроўны. Хоць бачыла я ласкавага да сябе генерала, але ж мусіў ён паказаць сябе суровым згодна законам і ўказам маскоўскім.

I так мне мовіў: «Вяльможная пані, як даме і госцю ў нашым краі гэты ўчынак дарую, бо не ведаеш законаў нашых, але ж той пагранічны фурман ведае, якія тут звычаі, і той капітан на той жа варце, дзе праехала, на тое пастаўлены, каб нікога не прапускаў. Гэтыя два чалавекі вінаватыя і мусяць быць павешанымі на шыбеніцы, што парушылі асударскі ўказ». Я была вельмі засмучаная гэтымі словамі, бо праз мяне двух чалавек ганебнаю смерцю пакараюць. Тым часам далі абед. Прасіў мяне яснавяльможны генерал за стол.

Пасля абеду далі мне двух жаўнераў-маскалёў каб са мною ехалі да маёй карчмы на Падол і арыштавалі майго фурмана, а фурман пакажа капітана, які яго праз рагаткі прапусціў.

Паехала. Пад'ехаўшы да мае брамы, спынілася і кажу аднаму жаўнеру: «Браце, бяры пяць капеек на гарэлку, а капейку на гарэлку сабе. Ідзі купі мне добрае гарэлкі, вып'ем з табою, бо я змерзла». Пайшоў адзін жаўнер па гарэлку, другому дала дзесяць капеек на віно, каб мне сюды віна прынёс. А сама, прыйшоўшы ў пакой, крычу фурману: «Уцякай, уцякай, бо цябе павесяць!»

Дык бедны чалавек кінуўся на свае сані і, дзякуй Богу, уцёк. Жаўнеры прыйшлі, пытаюцца пра чалавека, а я кажу: «Яшчэ раніцаю паехаў, як я была ў яго мосці пана генерала». Зноў мяне просяць да яснавяльможнага генерала, каб сказала, на якой варце пераехала. Мовіла, што не ведаю, бо ўначы ехалі. Аднак меркавалі, што з Брусілава на вахту Васільскую трэба ехаць, дык быў бы той афіцэр пакараны, але ён не прызнаўся, і я казала, што яго не ведаю, і так пазбег ён смерці.

Дык другі раз кінулася я ў ногі яснавяльможнаму генералу, і ён даў на дапамогу людзей і пашпарт, уначы паехалі ў Брусілаў і забралі мае рэчы, каляс-ку, вазы, коні, людзей і ціха праехалі праз польскую вахту, а на маскоўскай прапусцілі па пашпарце, і вось шчасліва мае рэчы апынуліся ў Кіеве каля добрага Мікалая ў Шулькавым палацы.

Жыла я сабе шчасліва ў Кіеве ў спакоі больш года, бо прасіла яснавяльможнага генерала Лявонцьева, каб маю супліку адаслаў да найяснейшай яе мосці царыцы, паведамляючы, што я – тая асоба, што некалі служыла ў расійскім двары з ласкі Бога акулісткаю і лекаркаю. I вось, хоць і не хутка, дачакалася адказу, каб бяспечна прыехала, і буду мець месца пры двары. Атрымаўшы гэты прыхільны адказ, я паставіла сабе чатырох коней на стайні, падрыхтавалася сама, і сына Станіслава, і лёкаяў падрыхтавала. I мелася адразу ж пасля рускіх Калядаў з Кіева выехаць у Пецярбург; трапілася кампанія на колькі дзясяткаў вазоў, і мы ў гурце ехалі б.

Але ж паспяшаўся мой каханы і жаданы кавалер да мяне ў Кіеў развітацца, узяў з сабою даўняга соцюша [26] Себасцьяна Завадскага і пакінуў яго ў іншай карчме, а сам да мяне прыехаў з фальшывымі паклонамі і плачам, што моцна смуткуе з прычыны майго ад'езду ў такую далёкую дарогу. Я, верачы яму, бо ён годны шляхціц і парэнтэлят [27] пэўнага ваяводства, даверыла яму свой пакой. Але ж гэты бязбожны ашуканец, дабраўшыся да майго куфра, забраў у мяне колькі тысяч майго набытку і яшчэ пазычыў, нібыта трэба яму паехаць да нейкага законніка ў Пячорск, у мяне пару коней і сані. Я яму гэта даверыла, а ён, бязбожнік, са сваім Себасцьянам Завадскім знік. Так сталася на куццю перад рускімі Калядамі, уцёк ён з Кіева за мяжу ў Польшчу.

Я ў гэтым смутку сваім бягу да яснавяльможнага генерала Лявонцьева, просячы парады і дапамогі, дык мне гэты гжэчны генерал у тую ж гадзіну загадаў даць дваццаць рэйтараў з такім указам: калі таго злачынца зловяць, дык на першым суку – павесіць. I вось паехалі мы ў пагоню за ім, але так спешна і старанна той ашуканец разам з Завадскім па снезе на пузах перліся праз лес цэлую мілю і дабраліся да поўначы за мяжу ў Польшчу. А мы баяліся далей за імі гнацца, хоць і мелі лёкая запарожскага кашавога, хлопца мужнага і адважнага. Ён не зважаў, што там Польшча, дзе б таго дагнаў, там бы і забіў, але я зважала на тое і баялася па дзвюх прычынах: першае, я ведаю, што ў нас у Польшчы найбольш за зладзеяў і злачынцаў заступаюцца, у іх жа саміх лёкаі і фурманы ўцякаюць у мундзірах да іншага шляхціца. Той рады, што да яго фурман у новым мундзіры прыйшоў, і думае, што ён яму служыць будзе, але ж пан фурман ці лёкай бачыць, што яму за першы ўчынак нічога не зрабілі, дык ён у свайго новага пана кунтуш, жупан, пояс, нават і шаравары ўкрадзе і далей памаршыруе, дык тыя зладзеі без пакарання намножыліся ў нашай Польшчы. Бо каб было так, як у іншых краях, што кепскі чалавек сярод добрых месца не мае, і за крадзеж вешаюць, і без рэкамендацыі не прымаюць ніводнага чалавека, тое ж самае чынілася б і з маім кавалерам, таму і баялася за ім гнацца ў Польшчу, каб за яго не заступіліся асобныя іх мосці панове палякі. Мусіла павярнуць зноў у Кіеў, а рэйтары мае, маскалі, і лёкай запарожскага кашавога зубамі скрыгаталі: «Ах растакана маць, ушол лях, хахол, вор, блядюн».

I вось, прыехаўшы ў Кіеў, пайшла я да яснавяльможнага генерала Лявонцьева, які вельмі спачуваў майму няшчасцю і абнадзеіў мяне, што лёгка забярэ ўкрадзенае ў мяне, і даў мне інстанцыяльны ліст да яснавяльможнага Браніцкага, вялікага кароннага гетмана, пана і дабрадзея, другі ліст даў мне да яснавяльможнага пана Варовіча [28], кашталяна кіеўскага, трэці ліст да яснавяльможнага Патоцкага [29], старасты кіеўскага, таксама ўзяла я інстанцыяльныя лісты ад яснавяльможнае графіні Разумоўскае, маці графа міністра і гетмана Малое Расіі. I вось выбралася у гэтую дарогу, у Польшчу, у судовы горад Жытомір [30].

Прыехаўшы, я падала маніфест на таго шэльму і ўзяла інстанцыяльныя лісты да яснавяльможнага гетмана ледзь не ад усяго Кіеўскага ваяводства, бо трапіла ў час судовае сесіі. I вось, паехаўшы ў Беласток, я атрымала ад яснавяльможнага гетмана тры ардынансы: адзін да вяльможнага яго мосці пана каменданта камянецкага, другі да вяльможнага яго мосці пана рэгіментара памяжовага, трэці да яснавяльможнага пана Патоцкага [31], старасты львоўскага і генерала-каменданта фартэцый памежных. Дык я, аддаўшы свой ардынанс таму яснавяльможнаму Патоцкаму, які мне абяцаў даць дваццаць почтаў [32] і аднаго камандзіра, вяльможнага яго мосць Ваяводскага, каб адразу ж паехалі па яго і, злавіўшы, закутага завезлі пад арыштам у Львоў. Але ж нехта бязбожны папярэдзіў майго кавалера, паведаміўшы ў тую вёску, дзе ён жыў у сваіх братоў, якіх я не называю, бо маю літасць над гэтым прозвішчам, бо браты не вінаватыя, што іх брат жлукта і марнатраўца і мяне абакраў. А я, таго не ведаючы, што ўжо ён быў папярэджаны і ўжо ў Камянец збег у кляштар айцоў-францішканаў, выбралася ў дарогу з тымі дваццаццю почтамі і адным камандзірам, яго мосцю панам Ваяводскім, за тым мілым кавалерам. I думала сабе, што там без сваркі не абыдзецца, і пайшла ў касцёл, да тых самых айцоў-францішканаў, і спавядалася, святое прычасце ўзяла на гэтую небяспечную дарогу. Пасля святога прычасця хачу ўстаць, але ж мяне нехта пад рукі падымае. Адварочваюся: хто такі, каму я мушу падзякаваць, ажно бачу свайго амарата. Так я перапалохалася і збянтэжылася, што ледзь жывая засталася. Ён падвёў мяне да лаўкі ў касцёле і пачаў казаць мне і прасіць, каб адмовілася ад свайго намеру і лепей з ім пагадзілася і сумленна абяцала, што за яго замуж пайду, дык аддасць мне ўсё цалкам, што толькі ў мяне забраў у Кіеве.

I вось я задумалася, што мне тут чыніць, хлусіць, што я пайду за яго, але ж не падманваць адразу пасля святога прычасця, а ў сэрцы не хачу яго, як злога духа, за ягоную хлусню, непаважнасць і марнатраўства, за іншыя ўчынкі і бесчалавечнасць супраць мае асобы, але ж, як скажу, што не пайду, дык цяжка будзе што-небудзь у яго адабраць з майго набытку, бо ён ужо схаваўся ў кляштары. Таму мусіла сказаць: «Добра, пайду за васпана, толькі наперад аддай мне мой набытак». Дык ён мне ў касцёле аддаў два з чыстага золата гадзіннікі і дыяментавыя завушніцы, залаты ланцужок і сто чырвоных злотых і іншую галантарэю. Я, гэта з Імем Божым забраўшы ў рукі, дамовілася пра рэшту. Ён мовіў: «Абяцай мне, што ўжо мяне не схопяць і не арыштуюць, дык я паеду да братоў сваіх і рэшту прывязу».

Так і сталася. Вызваліла яго і падзякавала яго мосці Ваяводскаму, камандзіру, за клопат, адаслала почтаў, а той яго мосць пан кавалер паехаў у сваю вёску і прывёз рэшту рэчаў, бо не толькі тое, што ў мяне ў Кіеве забраў і ў маёй дачкі гадзіннік і іншае, але і тое, што забраў у кляштары ў Львове ў айцоў-кармелітаў дэпазіт, які я пакінула дзеля мае дачкі Канстанцыі Гальпіровай, але і тое, што забраў у сына майго паясы, патранташы і сем тысяч польскіх, што я адабрала ў яснавяльможнага яго мосці пана Бярнадскага, капітана рэгіменту найяснейшай яе мосці каралевы. Калі я ўбачыла, што ён грошы майго сына патраціў і шматлікіх маіх рэчаў бракуе, ды яшчэ зазлаваўшы на яго і аблаяўшы, стала пагарджаць ім.

Аднаго разу (пасля майго прымусу) рыхтаваўся мой кавалер да галоўнае споведзі і напісаў сабе два спісы, быццам рахунак сумлення, і ў адным, поўным дзіцячых дробязяў, напісаў, што за сваё жыццё толькі адну ўдаву кахаў, але без парушэння сумлення, і гэты спісачак меўся падкінуць мне, нібыта згубіў, а я, знайшоўшы і прачытаўшы, каб суцешылася, што такога пабожнага маю амарата. Але ж Пан Бог інакш распарадзіўся, бо ён замест таго аднаго – абодва спісы згубіў, а я іх знайшла і прачытала шмат бязбожных рэчаў, як ён у мяне выдурваў, кленучыся ў лістах, а ўсё тое распусным белагаловым аддаваў, жлуктам і кепскім кампаніям.

Раз узімку ехала з ім дарогаю, і вось заехалі на такое паганае месца, што ніяк з'ехаць не маглі, можна было і самім, і коням каркі зламаць, дык ён нас пакінуў, а сам да блізкае карчмы пайшоў у вёску і там піў, а я з фурманам гіну ад страху, не маючы надзеі з'ехаць з тае скалы. Але ж Пан Бзус паслаў людзей падарожных з цапамі, што ішлі дзесьці на заробкі, і я гэтых людзей абяцала ўзнага-родзіць (а тых людзей была грамада), дык яны коней з дапамогаю Божаю з той скалы спусцілі, а сані са мною на руках перанеслі і паставілі на гасцінцы. Дык я загадала, каб фурман коней каля карчмы добра бізуном сцебануў і карчму мінулі, – ягамосць за намі цэлую мілю бег.

Аднойчы зімою мы ехалі дарогаю, я на сваіх цяжкіх санях, а мой кавалер сваімі санкамі і сам кіраваў, дык я яму мовіла: «Ягамосцю, вазьмі, васпан, маю Магду-пакаёўку на свае сані, бо ў мяне цяжка». А меў ён замучанага каня і паволі ехаў, а як толькі Магду на свае сані ўзяў, дык пачаў коней сваіх гнаць і ўцёк з Магдаю, і не маглі мы яго ніяк дагнаць, аж на папасе, і там толькі тым суцешылася, што яго лаяла і жартавала з яго.

Аднаго разу справіла яму вельмі прыгожы кунтуш з залатым галуном. Убраўшыся, ён узяў лёкая і пайшоў у мясную лаўку ястраба купляць, ці крагульца, і там сеў на калодцы, дзе мяса сякуць, у сала і кроў, і так запэцкаў кунтуш, што ў ім ніяк нельга было хадзіць і трэба было ззаду кавалак сукна ўстаўляць.

Раз намовіў быў мне, каб я купіла пчальнік, а ён будзе гаспадарыць; купіла яму дзвесце калод пчол, і намовіў мяне, каб купіла сто бычкоў і коз: гэтыя бычкі праз тры гады будуць вартыя шасці чырвоных злотых. Пасля мовіў: купіць трэба яшчэ і цялушак, і індыкоў, і курэй. Я ж, прастадушная белагаловая, паверыла ягоным словам і на ўсё гэта грошы дала, і вось залажыў той ягамосць пчальнік пад адкрытым небам непадалёку ад горада і распусціў па полі тых бычкоў, і цялушак, і індыкоў, а гэта было не вельмі далёка ад Жванца, дзе віно валашскае таннае, а таксама сок цытрынавы, разынкі, фігі, фінікі; дык цэлы год баляваў: індыкоў штодзённа смажыў і еў. 3 часам, знішчыўшы пчальнік, мёд прадаваў, бычкоў, цялушак памяняў, папрадаваў і памарнатравіў, і так мне мой Бог дапамог, што я нават са свайго пчальніка мёду не пакаштавала.

Меў гэты мой кавалер лёкая, якога звалі Куц. Той Куц прыехаў да мяне ў Броды па справе свайго пана і намовіў там у Бродах дзве дзеўкі, што былі пакаёўкамі ў габраяў, каб уцяклі ад гаспадынь сваіх у Камянец. Тыя дзеўкі паслухаліся і ўцяклі. Праязджаючы праз Падкамень, намовіў мой Куц дзяўчат, каб зайшлі ў касцёл, пакланіліся Прачыстай Маці Падкамянецкай. I вось гэтыя дзве небаракі пайшлі ў касцёл, а пан Куц з возам кінуўся ўцякаць ад іх у Камянец, і забраўшы тых дзяўчат клункі, усе рэчы і іншае, што тыя небаракі за колькі гадоў выслужылі. Але тыя дзяўчаты ведалі і памяталі Камянец і пана Куца, і дапыталіся да двара ягамосця, і прасілі свае рэчы, дык тыя, што не прададзены былі яшчэ, аддалі дзяўчатам, але ў кампенсацыю нарадзіла адна хлопчыка, а другая – дзяўчынку, і так вярнуліся з плачам голыя ў Броды.

З малых гадоў любіла я страляць і заўсёды мела пісталеты, фузіі ў дарозе ў калясцы, і вось у адной карчме страляла па дзікіх галубах, а той лёкай Куц суправаджаў мяне ў той дарозе і набіваў мне de novo пісталеты і фузіі, але з такім разлікам, каб мяне скалечыць, і вось як толькі стрэліла, дык столькі насыпаў пораху, што фузію разарвала і руку пашкодзіла моцна, але з ласкі Пана Бога без шкоды здароўю. А гэта, відаць, было з намовы майго кавалера I. М. С. Z. [33]. Божа, пазбаў мяне ад такога няшчырага чалавека.

Пэўнага разу я выбралася з Камянца зноў у Кіеў па свае рэчы, якія пакінула там пасля таго, як мяне мой кавалер абакраў, а я за ім ганялася. Прыехаўшы ў Кіеў, забрала свае рэчы і па загадзе і просьбе яснавяльможнага яго мосці ксяндза Солтыка [34], на той час біскупа кіеўскага, пана і дабрадзея майго, зноў вярнулася ў Польшчу і ўжо супраць волі адмовілася ад мілага Пецярбурга і надзеі на шчасце маіх дзетак, якія б напэўна добрае месца мелі ў двары найяснейшае яе мосці імператрыцы, бо і сын мой быў бы прыняты ў Акадэмію ў Пецярбургу. Але той кепскі чалавек перашкодзіў.

Калі з Кіева вярнулася ў Жытомір, а з Жытоміра паехала ў Дубна на Валынь, дык там купіла сабе фальварак у айцоў-бернардынаў які ім дастаўся па тастаманце пасля смерці вяльможнай яе мосці пані Якубоўскае, і жыла я ў ім каля двух гадоў, і была падчас тое дубенскае камісіі, калі прысутнічалі на вялікім кангрэсе і з'ездзе тры гетманы, а менавіта: яснавяльможны яго мосць пан Каятан Браніцкі, гетман вялікі каронны, светлы князь Міхал Радзівіл, гетман літоўскі, яснавяльможны Жавускі [35], гетман польны каронны і шматлікія іншыя сенатары, якіх прасіла і суплікавала, каб дзе-небудзь у старасці сваёй магла мець месца, бо, спадзеючыся на Бога, верыла, што маё майстэрства лекаркі і акулісткі ведаю дасканала, а не прагну аніякіх багаццяў, толькі каб магла месца мець у якім двары, і спакойна Пану Богу служыць, і свой хлеб мець, каб толькі таго не страціць, што маю з ласкі Божае. А час быў вельмі добры, і мой кавалер быў на губерні на Украіне, бо па вялікай і моцнай просьбе ўчыніў гэта яснавяльможны яго мосць ксёндз Солтык, біскуп кіеўскі, што яму даў губерню, таму мела вялікі спакой і пацеху, што мяне пакінуў і ўжо застаўся на Украіне. Але я нічога не магла дабіцца ад нашых паноў польскіх і таму была ў вялікім смутку, прыпамінаючы сабе, што мела ў чужых краях павагу, карысць і дапамогу ад імператараў ды іншых годных асоб, а тут у сваім краі кажу ўслед за Панам Езусам, што «прыйшла да сваіх, а свае мяне не пазналі», і вось зусім стала адзінокаю і вялікія выдаткі мела, бо я ў Польшчы заўсёды траціла тое, што ў чужых краях набывала.

Але ж Пан Бог добры, знаходзіць нейкага князя Кантагузіна [36] ў Ясах, які меў сляпую дачку, і ён памятаў даўнюю маю эксперыенцыю: калі я жыла ў Ясах, дык шматлікім годным людзям вылечыла вочы з дапамогаю Пана Бога. I вось гэты князь Кантагузін прыслаў па мяне каляску і думаў, што мяне застане ў Камянцы альбо Смотрычы, але, паехаўшы ў Львоў, атрымаў вестку ягоны пасланец, што я ў Бярдзічаве [37], бо я была на каранацыі [38] Прачыстае Маці. I вось зяць мой, вяльможны яго мосць пан Антоні Астроўскі, адаслаў мне тыя лісты ў Бярдзічаў, і так я Пану Богу падзякавала за Ягоную ласку. Але я там каля Бярдзічава мела ў той час шмат пацыентаў і таму не магла адразу ехаць у Ясы, а толькі на той ліст дала адказ светламу князю яго мосці Кантагузіну, што ў мяне ёсць свае людзі і каляска, прыеду і сама служыць вашай княжацкае мосці ў Ясы.

Я заставалася ў спакоі ў Бярдзічаве, але прыязджае мой кавалер, які быў на Украіне ў Белацаркоўскім старостве, і быў ён ва ўкраінскім кажуху. Пытаюся ў яго: «А дзе добрыя ўборы васпана, што я раней справіла?» Мовіў: «Ужо парваліся, а на Украіне баюся гайдамакаў, дык хаджу ў кажуху». I вельмі мяне прасіў, каб я яму ўбор справіла, а ён мне абяцаў, што ўсё, заробленае ў сваёй губерні, аддасць мне. Дык я справіла яму тры пары ўбораў, даволі багатых, са срэбранымі стужкамі, і іншых шмат рэчаў, а кавалер мой знайшоў мне нейкага хлопца, праныру, Дамініка, пра подласць якога будзе ніжэй апавядацца. I вось выехала з Бярдзічава ў Львоў, бо там быў у школах сын мой, Станіслаў дэ Пільштын, якога я хацела са школ львоўскіх забраць і ў школы камянецкія аддаць, каб быў непадалёку ад мяне, ад Ясаў, і каб я магла больш дапамагчы майму сыну, бо быў ён яшчэ малым. Так шмат надзей мела на гэтае дзіця, бо хоць з ласкі Пана Бога маю дачку Канстанцыю Гальпіроўну, якая была за яго мосцю панам Антонам Астроўскім, але гэта ўжо звычай, што бедныя маці вялікую прыхільнасць маюць да малых дзяцей, прынамсі да хлопцаў. Дык забрала свайго сына, прывезла ў Камянец-Падольскі і аддала яго ў школы, а сама паехала ў Чорнаказінец да яснавяльможнага яго мосці ксяндза-біскупа камянецкага па пэўнай сваёй справе і там застала нейкага князя Кантагузіна, старасту, які быў братам таго князя, да якога я мелася ехаць у Ясы. Я ўцешылася, што тут брата ягонага застала, і паказала гэтаму князю (які стаў католікам) тыя лісты, што мела ад брата ягонага з Ясаў, і што хутка да яго паеду. Але гэты князь, стараста Кантагузін, відаць, караю Пана Бога, перашкодзіў мне ў маім намеры, напісаўшы ў Ясы свайму брату, што я нічога не ўмею і не ведаю свайго майстэрства, хоць мяне ніколі не ведаў і не бачыў раней.

Што ж мне было чыніць? Пакінула ўвесь, які мела, набытак, і грошы, і сына ў яе мосці пані Тэрэзы Праўдзінскае, вельмі годнае і пабожнае ўдавы, каталічкі, узяла на гэта ўсё распіску і аддала яе сыну майму, Станіславу дэ Пільштыну, а гэта таму рабіла, што чалавек смяротны, а сама, узяўшы ад Пана Бога дапамогу, паехала ў Хоцін, у Турцыю.

I вось шчасліва прыехала ў Хоцін, і мяне па-чалавечы прыняў Махмет-паша, які быў капітанам-пашою супраць мальтыйцаў, і загадаў ён мне тайн даваць; я сустрэла тут добрых пацыентаў. Адзін турак, якога звалі Сеадан Гечлі-ага, быў сляпы гадоў восем, а я яго ўдала вылечыла і шмат іншых.
У час маёй бытнасці ў Хоціне здарылася такая прыгода, што з Польшчы прыехалі два ксяндзы. Адзін францішканін, а другі кармеліт босы, і яны з намовы д'ябальскае сталі іудзеямі. Хадзіла я туды да іх, і лаяла іх, і, як магла, Святою Бібліяй даводзіла, што яны кепскае перад Богам учынілі і душы свае на вечныя мукі асудзілі. Але нічога не дасягнула, толькі габраяў, як злых духаў, разгневала, бо яны мяне за тое вельмі ўзненавідзелі і шукалі якога выпадку, каб мне нашкодзіць.

I вось так здарылася, што прыехаў аднойчы малады чалавек, не ведаю: ці з хрысціян, ці выхрыст, і ён таксама стаў іудзеем у Хоціне. Я гэтага новага шчыра пераконвала і прабірала, кажучы, што тыя іудзеі, што з католікаў сталі іудзеямі, гэта кара ім ад самога Пана Бога, бо душа іх навек праклятая будзе, і тут, у свеце, абрыдлымі жабракамі стануць. I туркі іх вельмі ненавідзяць, і калі маюць за душою шэлег, дык у іх паша забярэ, а габраі з Алацы і Хоціна іх, як злых духаў, ненавідзяць і індыкамі называюць. I колькі я ведаю ў Хоціне іх, што з хрысціян у іудзеі пайшлі, дык усе на цялежцы [39] адною клячаю ваду возяць, а калі жонак маюць, дык яны ўбогіх янычараў каханкамі становяцца, а мужа да жонкі не дапускаюць, бо муж-індык мусіць за парогам на варце стаяць. Але, аднак, той малады католік іудзеем стаў і ажаніўся з габрайкаю.

Хутка сталася так, як я яму казала: збяднеў, бо паша ў яго ўсё забраў, і з жонкаю ягонаю таксама ўсё споўнілася, і вось прыбег ён да мяне на ратунак, просячы рады, каб мог зноў у веру нашую вярнуцца і каб яго не спалілі ў Польшчы, і я яго пераконвала, каб не баяўся, і ўзяла яго на сваю душу, што яму на тым баку нічога не зробяць, і пісала да яснавяльможнага яго мосці ксяндза Дамбоўскага, біскупа камянецкага, паведамляючы пра гэтую душу, што прагне вяртання да Бога, і вось атрымала адказ, каб нічога не баяўся, бо Касцёл – гэта Маці, якая і кепскіх, і добрых людзей прымае.

Гэтая прыгода здарылася ў час Вялікадня. Я паехала з Хоціна ў Жванец на набажэнства і стала да святое споведзі ў пакоі яго мосці ксяндза-пробашча жванецкага. На другі дзень Вялікадня пераехаў Днестр і прыйшоў у келлю яго мосці ксяндза-пробашча той выхрыст, і там мяне знайшоў, і кінуўся мне ў ногі, і падзякаваў за мае хрысціянскія ўгаворы і навуку. I гэты хрысціянін застаўся ў сваёй святой веры ў Жванцы на польскім баку, а я пасля Велікодных святаў зноў вярнулася на турэцкі бок у Хоцін, бо там мела сваіх пацыентаў і рэчы, пры гэтым мела намер далей ехаць у Турцыю на заробкі.


Але ж з намовы шатанскае паўсталі на мяне габраі і далі супліку яго мосці пашы, які ў той час толькі прыехаў у Хоцін на пасаду. Гэты Умер-паша, мяне не ведаючы, паверыў гэтым габраям-ашуканцам і іх намове, і як толькі я на турэцкі бок пераехала, дык адразу мяне пад арышт узялі, а габраі, крычучы, і наракаючы, і хвалячыся, што ўжо сабралі шэсцьсот ок кавы і дадуць пашы, каб ён мяне пакараць смерцю загадаў за той учынак, што намовіла габрая, каб стаў католікам. I вось, будучы арыштаванай, я не мела ніякай дапамогі ад нашых ягамосцяў палякаў, каб за мяне хто хоць добрым словам ці лістом да пашы хацеў заступіцца, а была я забытая ўсімі людзьмі, толькі на Бога свайго і Прачыстую Маці надзею мела. I цешылася ад таго, што ў гэты час не мела ні сына свайго, ні лёкая-хрысціяніна, бо такі вырок майго Бога, каб ад гэтае напасці нявінная смерць знайшла, дык ахвярую сваё жыццё Пану Езусу, абы толькі са страху які лёкай ад веры каталіцкае не адмовіўся.

У гэты час сын мой, Станіслаў дэ Пільштын, які быў пакінуты па маёй волі ў школах камянецкіх у маладым узросце, у дванаццаць гадоў, пачуўшы пра маё няшчасце, смела і адважна перабраўшыся праз Днестр, прыехаў да мяне і весела сказаў: «Спадзявайся на Бога, мілая матуля, нічога з табою не будзе. Гэтыя абрыдлыя габраі не змогуць нічога даказаць. Я сам іду да яго мосці пашы і іншых турэцкіх паноў, і ўбачыш, як Пан Езус нам дапаможа пазбыцца гэтае несправядлівае напасці». Але я страшна гневалася і наракала на свайго сына, навошта адважыўся з бяспечнага краю на турэцкі пераехаць бок і трапіць у такую бяду, бо я вельмі баялася, каб яго, барані божа, яго мосць паша гвалтам не зрабіў туркам, бо быў ён малы хлопец, і да таго ж Пан Бог не абдзяліў яго прыгажосцю. I вось пайшоў мой сын па турэцкага пісара і прывёў яго да мяне. Я прадыктавала сама, як пісаць гэтую супліку, і, спраўна напісаную, дала ў рукі свайму сыну.

Той, па-людску ўбраўшыся і ўзяўшы сабе тлумача Ліпку [40], які добра ўмеў па-турэцку і па-польску гаварыць, пайшоў да Умер-пашы, і, аддаўшы яму супліку, сам, як мог, падмацаваў доказамі маю справу, і даказаў невіноўнасць маю, і распавёў яго мосці пашы пра сіроцтва сваё, «калі ад габрайскае намовы нявінная памрэ і Пану Богу рахунак трэба будзе даць за нявіннасць матулі маёй».

I вось міласэрны Пан Бог натхніў добрым духам яго мосць пашу, і на просьбу майго сына суровасць сваю адмяніў, і ўжо тыя шэсцьсот ок кавы ад габраяў не хацеў, толькі загадаў мяне ў суд клікаць у гэты ж дзень. I вось з'явілася я да турэцкага суддзі, якога звалі Асман-эфендзі, а супраць мяне шэсць сведкаў-габраяў, што яны сваімі вачыма бачылі і вушамі чулі, што я таго габрая намовіла, каб стаў католікам, і рэчы ягоныя з турэцкага боку на польскі перавезла. Гэта прэтэнзія на дзве тысячы леваў, але Пан Бог не пацешыў непрыяцеляў маіх, бо іх суддзя не слухаў і знайшоў фальш у іхніх сведчаннях і выгнаў гэтых сведкаў і актораў гэтае справы, і вызваліў мяне Пан Бог і суд ад тае напасці, але, аднак, мусіла даць суддзі за дэкрэт трыццаць чырвоных злотых польскіх.

I вось паша даў мне чухадара, гэта значыць свайго лёкая, каб пайшоў са мною ў мой дом, дзе я ў той час жыла, і зняў пячатку, бо дом мой быў апячатаны ўвесь гэты час.

Дык мы, вяртаючыся ад яснавяльможнага пашы дамоў, па дарозе сустрэлі чалавека ў адной кашулі і ў грубым палатняным чугаі, які плакаў і наракаў на габраяў, што яго абадралі і люта пабілі за нейкі ўчынак, а цяпер няма куды яму дзецца; і меў ён жонку, а яна ад яго адмаўлялася і наракала на яго. Дык я яму мовіла: «Слухай, габраю, ахрысціся і стань католікам, дык я цябе вазьму на паслугі, і апрану, і буду табе дапамагаць як змагу». I вось гэты габрай адразу згадзіўся на гэта, і я пайшла з ім да муселіма, гэта значыць губернатара, і пыталася, ці магу я зрабіць габрая католікам. Мовіў муселім: «Нельга». То я мовіла: «Мілы пане, дык ты дазваляеш нашым станавіцца іудзеямі, а іудзею не дазваляеш стаць хрысціянінам?» Ён заглянуў у Каран і дазволіў гэтаму іудзею стаць католікам, а я падаравала муселіму колькі чырвоных злотых, узяла дакумент і пайшла з Імем Божым са сваім сынам, з чухадарам і з гэтым хрысціянінам у свой дом. Адразу ж паслала яго да цырульніка, дала яму на галенне барады і пейсікаў і назвала яго Ян Дабравольскі. Стаў ён служыць у мяне і быў у мяне колькі тыдняў. Пасля зноў тыя паганыя габраі паслалі супліку яго мосці пашы, і жонка Яна Дабравольскага паслала супліку на мяне, бо я намовіла зноў габрая і хачу зрабіць яго католікам. У карысць таго: «бараду і пейсы загадала пагаліць, і ўжо свініну есць з імі», але ўжо гэта нічога не дапамагло тым злым і няверным габраям, бо хоць Яна Дабравольскага пасадзілі былі ў вязніцу, але сядзеў ён толькі дзень, а я яго з-пад арышту выкупіла і адаслала ў Польшчу, каб там ахрысціўся.

Хутка прыехаў зноў мой кавалер да мяне, яго мосць пан I. М. С. Z., бо ўжо сваю губерню страціў, якую я яму выстаралася, і хацеў зноў каля мяне пажывіцца, але ж я падумала пра свае гады, і Пан Езус умацаваў мяне, і ўжо нічога больш не дала яму.

Тым часам Збавіцель Пан Бог намовіў нейкага добрага чалавека, які добрыя словы пра мяне казаў у Стамбуле перад вялікім янычар-агою, што я надзвычай добра валодаю лекарскім майстэрствам, а дачка роднае сястры вялікага янычар-агі стамбульскага была замужам за вялікім панам турэцкім, якога звалі Абды-бей, гэта значыць князь, а тая пані звалася Аішэ Ханум. У маладым веку стала яна сляпою, дык той янычар-ага адправіў пасланца-эфендзі па мяне з ферманам, гэта значыць ардынансам, і прыслаў мне пяцьсот леваў на дарогу, і васьмёрку паштовых коней, і трох годных туркаў, ясакчыяў, гэта значыць, каб яны мяне суправаджалі.

I купілі мне пару добрых коней, і, маючы двух сваіх людзей, паехалі мы ў Жванец, дзе дала царкоўны зарок, гэта значыць залатое парчы на алтары, і дала я на імшу святую, і на той імшы прычасцілася. Пасля святога прычасця, развітаўшыся з сынам і добрымі маімі прыяцелямі, выбралася ў тое стамбульскае падарожжа.

I вось, выехаўшы з Хоціна ў Ясы, мы спыніліся ў Фуксанах [41], у зямлі мультанскай, але ў той час татары лютавалі і гэтае начы напалі на гэты горад, на Фуксаны, дзе мы начавалі, і рабавалі татары тае начы і людзей у няволю пабралі; і вось назаўтра прачынаюся, аж мне людзі мае кажуць пра гэтую бязрадасную навіну. Тыя людзі, што па мяне прыехалі, з коньмі паўцякалі, і такою воля Божая была, што мае туркі хутка ў маю каляску коней запрэглі, а ў калёсы – чужых коней, што ў людзей гвалтам адабралі, і так вось мы шчасліва ў манастыр уцяклі, але ж у манастыры тым шмат людзей абодвух полаў, дзяцей засталі, што ледзь уціснуліся гвалтам і месца сабе знайшлі, як зачынілі манастырскую браму. I тут напала на горад колькі тысяч татараў і, акружыўшы горад, манастыр штурмавалі; горад дашчэнту абрабаваўшы, мужчын, белагаловых і дзяцей у няволю пабралі, нават жывёлу, коней, авечак і іншае, а большую палову горада спалілі, але было колькі соцень туркаў у манастыры, якія зачыніліся разам з намі, і вельмі мужна яны абараняліся. Гэтая бітва доўжылася дзён дзевяць. А я ўвесь гэты час удзень і ўначы ў калясцы сваёй прасядзела, вельмі баялася выйсці з каляскі, бо розных людзей там было і маглі некаторыя мае рэчы ўкрасці.

Пасля сабралі мы дзве тысячы чырвоных злотых і каня вельмі добрага, два з чыстага золата гадзіннікі і колькі кавалкаў футра чорна-бурае лісіцы і собаля ды паслалі праз пасланца султану Бешлі-агу, дык той абяцаў адступіць са сваім войскам.

Тым часам пачалі пакрысе людзі выходзіць з манастыра. Цяпер пазнаёмілася я з ігуменам гэтага манастыра, і быў ён мне вельмі рады і шкадаваў, што я дзесяць дзён такія невыгоды мела, і ўжо пачаў мне таін даваць: хлеб, мяса, віно, каву, сена, фураж, і шмат і так шчодра, што я магла рэштаю шмат іншых людзей накарміць. Як супакоіліся тыя татары, дык мы з Імем Божым выехалі з Фуксан у Бозеў [42], у Бухарэст, у Гіяргеву і перабраліся праз Дунай у Рушчук, а адтуль вальным трактам паўз Адрыянопаль шчасліва даехалі да Стамбула.


1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка