Сацыяльнае канструяванне рэальнасці ў беларускім афіцыйным дыскурсе




старонка1/5
Дата канвертавання14.03.2016
Памер0.85 Mb.
  1   2   3   4   5


ЕЎрАпейскІ гуманІтарны унІверсІтЭт

Акадэмічны дэпартамент філасофіі


Праграма магістра філасофіі

Сацыяльная тэорыя і палітычная філасофія



ЮЛІЯ САЛЬНІКАВА

студэнтка II курса




Сацыяльнае канструяванне рэальнасці

ў беларускім афіцыйным дыскурсе

Магістарская праца

Кіраўнік працы:

кандыдат філасофскіх навук, дацэнт

Лаўрухін Андрэй Уладзіміравіч

Вільнюс, 2009



Cальнікава, Юлія

С 16 Сацыяльнае канструяванне рэальнасці ў беларускім афіцыйным дыскурсе / Сальнікава Юлія; навуковы кіраўнік кандыдат філасофскіх навук, дацэнт Лаўрухін Андрэй Уладзіміравіч; Еўрапейскі Гуманітарны Універсітэт. – Вільнюс, 2009. – 60 c. – Бібліягр.: C. 57-58 (21 наз.).

УДК 316.3(476)

Ключавыя словы: Сацыяльнае канструяванне, сацыялогія ведаў, беларускі афіцыйны дыскурс, інстытуцыяналізацыя, інстытуцыянальны парадак, легітымацыя, сацыяльная імажынерыя, ідэалогія, «Советская Белоруссия».

Аб’ектам даследавання выступае беларуская сацыяльная рэальнасць, сканструяваная афіцыйным дыскурсам. Мэтай магістарскай працы з’яўляецца вызначэнне асаблівасцей сацыяльнага канструявання рэальнасці на прыкладзе функцыянавання беларускага афіцыйнага дыскурса. Мэта дасягаецца праз вырашэнне наступных задач – рэканструяванне асноўных палажэнняў і канцэптуальнага апарата сацыяльнага канструктывізму і прымяненне яго да беларускай сацыяльнай рэальнасці (на матэрыяле газеты “Советская Белоруссия”).

Выкарыстанне метадаў тэарэтычнай рэканструкцыі, кампаратыўнага аналізу, фенаменалагічнага аналізу, аплікатыўнага метада дазволіла вызначыць адметнасці інстытуцыяналізацыі дзяржаўнага дыскурса ў беларускай сацыяльнай рэальнасці і спосабы яго легітымацыі. Інстытуцыянальны парадак у сваіх прынцыповых характарыстыках аформіўся ў першыя два гады кіравання Лукашэнкі (1994-1996гг.) і быў дасягнуты дзякуючы празрыстай і адназначнай фармулёўцы азначэння беларускай рэальнасці – манапалізаваць усю ўладу ў руках адной персоны і яе бліжэйшага атачэння.

Паняцце сацыяльнай імажынерыі дапамагло вылучыць фактары поспеху ў фармаванні і забеспячэнні далейшай устойлівасці новага інстытуцыянальнага парадку. Выкарыстаўшы рэінтэрпрэтацыю савецкага мінулага (імажынерыю савецкага перыяду), у тым ліку імітуючы інстытуцыі СССР, улада здзейсніла неканфліктны пераход беларусаў да новых практык і захавала адчуванне пераемнасці на ўзроўні штодзённасці.

Інстытуцыянальны парадак дзейнай беларускай улады яшчэ не дасягнуў узроўню сімвалічнага універсуму, які сам па сабе не патрабуе легітымацыі. Увядзенне ідэалогіі як тэарэтычнай легітымацыі і сімвалічныя гвалтоўныя акцыі датычна канкуруючых дэфініцый сацыяльнай беларускай рэальнасці пацвярджаюць факт, што працэс канструявання рэальнасці з боку ўладнага дыскурса яшчэ далёкі да завяршэння. Дзяржаўная дэфініцыя рэальнасці, несумненна, з’яўляецца дамінуючай у беларускай сацыяльнай прасторы, але не адзінай. Да дэвіянтных феноменаў, прыкладам якіх выступае палітычная апазіцыя, улада прымяняе канцэптуальныя механізмы тэрапіі і анігіляцыі.

Магістарская праца можа быць карыснай сацыяльным аналітыкам, палітычным філосафам, выкладчыкам сацыяльна-філасофскіх і паліталагічных дысцыплін, студэнтам, грамадзянскім актывістам і палітыкам.
ЗМЕСТ

УВОДЗІНЫ.....................................................................................................................................5

1. РОЛЯ САЦЫЯЛЬНАГА КАНСТРУКТЫВІЗМУ Ў РАЗУМЕННІ САЦЫЯЛЬНАГА СВЕТУ.........................................................................................................................................8

1.1. Асноўныя палажэнні сацыялогіі ведаў П.Бергера і Т.Лукмана................................8

1.2. Ч.Тэйлар: Сацыяльная імажынерыя як канцэпт разумення сацыяльных працэсаў…….…………………………………………………………………………15

1.2.1. Паняцце сацыяльнай імажынерыі…………………………………………….16

1.2.2. Формы мадэрнай сацыяльнай імажынерыі………………………..…………19

1.2.3. Актыўная і аб’ектыўная імажынерыя………………………………………...21

1.2.4. Сацыяльная імажынерыя і ідэалогія………………………………………….23

1.2.5. Сацыяльная імажынерыя ў постсавецкай рэфлексіі……………………………………………………………………...…25

2. Беларускі афіцыйны дыскурс у газеце “Советская Белоруссия”........................................................................................................................28

2.1. Інстытуцыяналізацыя прэзідэнцкай улады ў 1994-1996 гг. ………………………29

2.2. Спосабы легітымацыі афіцыйнага інстытуцыянальнага парадку.………………..40

2.2.1. Рэінтэрпрэтацыя савецкага мінулага як апеляванне да штодзённых ведаў..41

2.2.2. Наратыўныя сродкі легітымацыі афіцыйнага дыскурса…………………….43

2.2.3. “Беларуская дзяржаўная ідэалогія” як тэарэтычны ўзровень легітымацыі ўлады…………………………………………………………………………….46

ЗАКЛЮЧЭННЕ ...........................................................................................................................54

СПІС ЛІТАРАТУРЫ І КРЫНІЦАЎ ..........................................................................................57

THE SOCIAL CONSTRUCTION OF REALITY IN THE BELARUSIAN OFFICIAL DISCOURSE (summary)………………………………………………………………………...59

УВОДЗІНЫ
Канструктывізм як напрамак сацыяльнай тэорыі прапануе падыход, пры якім сацыяльная рэальнасць не разглядаецца як дадзенасць і нязменная фактычнасць, а як сканструяваная людзьмі і такім чынам трансфармуемая “рэальнасць”. Аргумент датычна сацыяльнага канструявання рэальнасці кажа пра тое, што рэальнасць – гэта сістэма інтэрсуб’ектыўных меркаванняў і дэфініцый, якія былі спрадукаваныя і працягваюць прадукавацца ў сацыяльных інтэракцыях (Пітэр Бергер і Томас Лукман).

Сацыяльныя структуры, у адрозненне ад матэрыяльных (натуральных), не незалежныя ад дзеянняў і ўспрымання іх з боку агентаў (індывідуальных ці калектыўных). Сацыяльныя структуры прадукуюцца і рэпрадукуюцца інтэракцыямі агентаў, і ў той жа час гэтыя структуры абмяжоўваюць і каналізіруюць інтэракцыі.

Сацыяльная рэальнасць – гэта своеасаблівая “гульня” сацыяльных інтэракцый. У гэтай “гульні”, аднак, не ўсе “гульцы” маюць аднолькавую ролю, пазіцыю і ўладу. Паколькі “рэальнасць” – гэта пераважна веды пра гэтую “рэальнасць”, тыя гульцы, якія валодаюць і кантралююць веды, маюць дамінантную ролю ў гульні.

Дзяржава як сацыяльны агент адыгрывае вырашальную ролю ў інтэракцыях, якія прадукуюць і рэпрадукуюць інтэрсуб’ектыўныя веды, на канструяванні якіх заснавана сацыяльная рэальнасць. Гэта не толькі ўлада прымушаць кагосьці рабіць тое, што ён не хоча. Гэта больш, чым здольнасць усталёўваць правілы гульні і парадак дня. Гэта здольнасць уплываць на самаразуменне індывідаў і калектываў, на іх разуменне пра свае інтарэсы і жаданні, а таксама здольнасць уплываць на веды і ідэі, якія віруюць унутры сацыяльных структураў.

У Беларусі афіцыйныя інстытуцыі маюць па сутнасці манапольную ўладу ўплываць на партыкулярныя дыскурсы і партыкулярныя бачанні ў грамадстве. Наша гіпотэза палягае ў тым, што, па-першае, сённяшняя беларуская ўлада здолела за кароткі тэрмін стварыць устойлівы інстытуцыянальны парадак, і, па-другое, дзеля ўласнай легітымацыі афіцыйны дыскурс эфектыўна выкарыстоўвае як экспліцытныя дактрыны (“беларуская дзяржаўная ідэалогія”), так і датэарэтычныя сродкі, якія ў паўсядзённым жыцці не рэфлексуюцца і адпаведна не ўсведамляюцца як навязаныя звонку. У гэтым сэнсе канцэпт Чарльза Тэйлара “сацыяльная імажынерыя” (social imaginary) нам падаецца прыдатным для аналізу беларускай рэальнасці і спосабаў яе канструявання.

Беларуская палітычная сістэма застаецца “чорнай скрыняй” ад пачатку свайго ўзнікнення, яе логіка і прынцыпы функцыянавання схаваны ад назіральнікаў. Прычым такі таямнічы вобраз культывуецца самой уладай, дзеянні якой нібыта немагчымыя для прагназавання. Але ўладны дыскурс, маючы першынство ў канструяванні сацыяльнай рэальнасці, сам з’яўляецца прадуктам гэтай рэальнасці. Рэканструкцыя ягонага генезісу ў паняццях сацыяльнага канструктывізму, у тым ліку сацыяльнай імажынерыі, можа дапамагчы ў аднаўленні “чалавечай” логікі ягоных сацыяльных інстытуцый, якія могуць успрымацца як натуральныя і “адвечныя”. Такім чынам, галоўным для магістарскай працы ў рэчышчы сацыяльнага канструктывізму становіцца пытанне: якім чынам прыватнае азначэнне рэальнасці з боку дзяржавы становіцца аб’ектыўнай фактычнасцю, то бок як канструюецца беларуская рэальнасць.

Агляд газеты “Советская Белоруссия”, органа Адміністрацыі прэзідэнта, за апошнія 15 год (другая палова 1994 – першая палова 2009гг.) дапаможа нам раскрыць асноўныя ідэі, веды, практыкі і спосабы іх прадукавання ў афіцыйным дыскурсе. Фармат друкаванага выдання прадугледжвае набор тэкстаў, розных па жанрава-стылёвай і тэматычнай накіраванасці, візуальнай прэзентацыі, эмацыйнай выражанасці і рознай ступені экспліцытнасці, што дазваляе, па-першае, рэканструяваць сам кантэнт, веды, якія транслюе ўлада і якім чынам яна гэта робіць (кагнітыўны ўзровень), і па-другое, ацаніць ролю афіцыйнага дыскурса ў канструяванні беларускай сацыяльнай рэальнасці (практычны ўзровень).

У якасці храналагічных межаў афіцыйнага дыскурса мы будзем лічыць перыяд з моманту абрання прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі (з другой паловы 1994г. па сённяшні дзень), кіраўніцтва якога бачыцца няспыннай самалегітымізацыяй шляхам непасрэднага ўплыву на беларускі сацыяльны свет.

Паколькі магістарская праца ўяўляе сабой фенаменалагічны аналіз беларускага афіцыйнага дыскурса як узаемадзеяння ідэй і сацыяльных практык, то прадметную сферу можна акрэсліць наступным чынам: асаблівасці канструявання беларускай сацыяльнай рэальнасці ў афіцыйным дыскурсе.



Мэтай магістарскай працы з’яўляецца вызначэнне асаблівасцей сацыяльнага канструявання рэальнасці на прыкладзе функцыянавання беларускага афіцыйнага дыскурса.

Дадзеная мэта будзе намі дасягацца праз вырашэнне наступных задач:

1) рэканструяваць асноўныя палажэнні і канцэптуальны апарат сацыяльнага канструктывізму на прыкладзе тэкстаў П.Бергера і Т.Лукмана і Ч.Тэйлара;

2) прымяніць канцэптуальны апарат сацыяльнага канструктывізму да беларускай сацыяльнай рэальнасці (на матэрыяле газеты “Советская Белоруссия”);

3) вызначыць адметнасці інстытуцыяналізацыі дзяржаўнага дыскурса ў беларускай сацыяльнай рэальнасці і спосабы яго легітымацыі.

Метадалагічнай асновай даследавання служаць:

1) лагічны метад (метад тэарэтычнай рэканструкцыі), выкарыстанне якога дазваляе выявіць змястоўныя элементы ў сацыяльным канструктывізме; 2) метад кампаратыўнага аналізу, які дазваляе правесці параўнальны змястоўных элементаў пры разглядзе афіцыйнага дыскурса і спецыфікі яго асэнсавання ў навукова-аналітычнай літаратуры і газетных публікацыях з мэтай выяўлення базавых характарыстык і агульных тэндэнцый; 3) фенаменалагічны аналіз як эмпірычны метад для апісання ролі дзяржавы ў канструяванні беларускай сацыяльнай рэальнасці; 4) сістэмны метад, які дазваляе абгрунтаваць узаемасувязь асобных змястоўных момантаў і паняццяў; 5) аплікатыўны метад, які прадугледжвае выкарыстанне (аплікацыю) канцэптуальнага і метадычнага інструментарыя сацыяльнага канструктывізму ў аналізе канструявання сацыяльнай рэальнасці Рэспублікі Беларусь.

1. РОЛЯ САЦЫЯЛЬНАГА КАНСТРУКТЫВІЗМУ Ў РАЗУМЕННІ САЦЫЯЛЬНАГА СВЕТУ
1.1. Асноўныя палажэнні сацыялогіі ведаў П.Бергера і Т.Лукмана
Сацыялогія з фенаменалагічным грунтам, яскравымі прадстаўнікамі якой з’яўляюцца Пітэр Бергер і Томас Лукман, характарызуецца імкненнем паказаць “штучны”, то бок які канструюецца, характар сацыяльнай рэальнасці, яе сэнсавую пабудову і такім чынам “гуманізаваць” сацыяльную рэальнасць, дэманструючы магчымасці чалавека ў працэсе яе засваення. Наш зварот да Бергера і Лукмана абумоўлены іх неаспрэчным першынством у распрацоўцы асноўных катэгорый і тэм тэорыі сацыяльнага канструктывізму, якая сваім асноўным прадметам бачыць аналіз сацыяльных інстытутаў, працэсаў сацыялізацыі і інстытуцыяналізацыі.

Асноўныя палажэнні, якія высоўваюць і абгрунтоўваюць Бергер і Лукман, змешчаны ў назве іх сумеснай кнігі – “Сацыяльнае канструяванне рэальнасці. Трактат па сацыялогіі ведаў” (1966). Бергер і Лукман называюць сваю тэорыю “сацыялогіяй ведаў” і тлумачаць, чым іх канцэпцыя адрозніваецца ад іншых, якія таксама існуюць пад такой назвай.

У цэлым сацыялагічны інтарэс да праблемаў “рэальнасці” і “ведаў” абумоўлены фактам іх сацыяльнай адноснасці. Адпаведна сацыялогія ведаў мае справу не толькі “з эмпірычнай разнастайнасцю “ведаў”, якія існуюць у розных чалавечых грамадствах, але і з працэсамі, з дапамогай якіх любая сістэма “ведаў” становіцца сацыяльнай прызнанай у якасці “рэальнасці” [3, с.12].

Свой пункт гледжання на сацыялогію ведаў Бергер і Лукман удакладняюць тым, што лічаць “ведамі” ўсялякія веды, нягледзячы на іх абгрунтаванасць ці неабгрунтаванасць, а таксама пазнавальную каштоўнасць (праўдзівасць ці памылковасць). Чалавечыя веды развіваюцца, перадаюцца і захоўваюцца ў сацыяльных сітуацыях, таму сацыялогія ведаў павінна зразумець гэтыя працэсы, у выніку якіх “веды” становяцца сама сабой зразумелай “рэальнасцю” для звычайнага чалавека. Іншымі словамі, аўтары выходзяць на ўзровень штодзённасці і падкрэсліваюць, што галоўным фокусам сацыялогіі ведаў з’яўляюцца паўсядзённыя веды; дысцыпліна павінна займацца тым, што людзі “ведаюць” як “рэальнасць” у іх паўсядзённым, (не-) датэарэтычным жыцці. То бок сацыялогія ведаў, па перакананні Бергера і Лукмана, павінна займацца аналізам сацыяльнага канструявання рэальнасці.

У сваёй кнізе Бергер і Лукман даюць агляд развіцця сацыялогіі ведаў ў тэарэтычнай сферы, акцэнтуючы ўвагу на тым, што сацыялогія ведаў узнікла ў філасофскім кантэксце. Даследчыкі заўважаюць, што разуменне таго, што каштоўнасці і светапогляд маюць сацыяльнае паходжанне, можна знайсці ўжо ў антычнасці, але непасрэднымі інтэлектуальнымі крыніцамі сацыялогіі ведаў з’яўляюцца тры накірункі нямецкай думкі ХІХ стагоддзя – марксізм (тэзіс, што сацыяльнае быццё вызначае чалавечую свядомасць; паняцці “ідэалогіі” і “ложнай свядомасці”; схема “суб/суперструктуры”), ніцшэанства (перспектыва, што чалавечае мысленне выступае ў якасці інструмента ў барацьбе за выжыванне і ўладу) і гістарыцызм з ягоным адчуваннем непазбежнай гістарычнасці чалавечага мыслення.

Аўтарам тэрміна “сацыялогія ведаў” з’яўляецца філасоф-антраполаг Макс Шэлер, але выключна сацыялагічны кантэкст англамоўная сацыялогія ведаў атрымала ў працах Карла Мангейма. Бергер і Лукман таксама адзначаюць уплыў на развіццё сацыялогіі ведаў з боку такіх сацыяльных тэарэтыкаў, як Роберт Мертан, Талкот Парсанс, Вернер Старк, Эміль Дзюркгейм, Макс Вебер, Джордж Герберт Мід і інш1.

У якасці абгрунтавання свайго разумення галоўнага фокусу сацыялогіі ведаў – паўсядзённых ведаў – Бергер і Лукман звяртаюцца да даследаванняў фенаменолага і сацыёлага Альфрэда Шуца. У сваіх працах Шуц займаўся вывучэннем структуры штодзённага мыслення ў свеце паўсядзённага жыцця.

Следам за Шуцам Бергер і Лукман сярод мноства рэальнасцей вылучаюць рэальнасць par excellence – рэальнасць паўсядзённага жыцця і ўказваюць на інтэрсуб’ектыўны характар гэтага свету. Датычна натуральнай устаноўкі даследчыкі ўдакладняюць, што яна таму і ёсць устаноўкай паўсядзённай свядомасці, што звязаная са светам, агульным для многіх людзей [3, с.44]. Паўсядзённыя веды – гэта веды, якія я падзяляю з іншымі людзямі ў звыклай самавідавочнай паўсядзённасці.

Відавочна, што Бергер і Лукман пазычаюць у Шуца падыход да “разумення” сацыяльных рэчаў, калі немагчыма зразумець сацыяльную рэч, не суадносячы яе з чалавечай дзейнасцю, якая яе стварыла, і не суадносячы далей гэтую чалавечую дзейнасць з тымі матывамі, з якіх яна выйшла. Чытаем у Шуца: “Я не разумею прыладу працы, не ведаючы той мэты, для якой яна была створаная, не разумею знак ці сімвал, не ведаючы, абазначэннямі чаго яны з’яўляюцца, не разумею інстытут, калі мне не вядомыя ягоныя задачы, і не разумею твор мастацтва, калі не ведаю тых задумаў, якія мастак спрабаваў увасобіць у ім” [17, с.105].

Шуц асобна не распрацоўваў сацыялогію ведаў, але адзначаў, што ўсе сацыяльныя навукі маюць справу з матэрыялам, надзеленым своеасаблівай уласцівасцю змяшчаць ужо на данавуковым узроўні элементы сэнсу і разумення, якія ў межах інтэрпрэтуючай навукі самі прэтэндуюць на катэгарыяльную значымасць, выступаючы ў больш-менш экспліцытным выглядзе. Дасягненне разумення сэнсавай структуры сацыяльнага свету ёсць “сапраўднай тэмай сацыяльных навук” [17, с.700].

Бергер і Лукман звяртаюцца да фенаменалагічнага аналізу як найбольш адпаведнаму для высвятлення грунту ведаў у паўсядзённым жыцці. Фенаменалагічны аналіз паўсядзённага жыцця (ці хутчэй яго суб’ектыўнага ўспрымання) устрымліваецца “як ад прычынных і генетычных гіпотэзаў, так і ад сцвярджэнняў датычна анталагічнага статусу аналізуемых феноменаў” [3, с.39]. Звычайная свядомасць мае шмат да- і квазінавуковых інтэрпрэтацый пасядзённага жыцця, якія лічацца сама зразумелымі. Таму пры апісанні паўсядзённай рэальнасці перадусім варта звяртацца менавіта да гэтых інтэрпрэтацый, улічваючы іх самазразумелы характар, хаця і ў межах фенаменалагічных дужак.

Ад самага нараджэння арганізмітычнае развіццё чалавека і большая частка ягонай біялагічнай істоты падпадаюць пад пастаяннае ўмяшальніцтва з боку грамадства. Чалавечая прырода, падкрэсліваюць Бергер і Лукман, – сацыя-культурны феномен, па сутнасці, “чалавек сам стварае сябе” [3, с.83]. Стварэнне сябе чалавекам заўжды і непазбежна – сацыяльная з’ява, людзі разам ствараюць чалавечы акаляючы асяродак ва ўсёй сукупнасці яго сацыя-культурных і псіхалагічных утварэнняў. Арганізм і Я нельга адэкватна зразумець асобна ад канкрэтнага сацыяльнага кантэкста, у якім яны былі сфармаваныя.

Чалавечае існаванне змешчана ў кантэкст парадку, стабільнасці, кіравання. Сацыяльны парадак – гэта чалавечы прадукт, бесперапынная чалавечая вытворчасць, ён ствараецца ў працэсе пастаяннай экстэрналізацыі. Сацыяльны парадак не ўзнікае па законах прыроды, ён існуе толькі як прадукт чалавечай дзейнасці. Экстэрналізацыя, заўважаюць Бергер і Лукман, ёсць антрапалагічнай неабходнасцю. Чалавечае існаванне немагчыма ў закрытай сферы ўнутранага бяздзеяння, чалавек няспынна экстэрналізуе сябе ў дзейнасці. Унутраная нестабільнасць “чалавечага існавання (біялагічнага апарата) вымушае да таго, каб чалавек сам забяспечваў стабільнае атачэнне для сваіх паводзінаў” [3, с.89].

Усялякая чалавечая дзейнасць падпадае пад хабітуалізацыю. Хабітуалізацыя прадугледжвае, што дзеянне можа быць здзейснена ў будучым тым жа самым спосабам і з тым жа практычным намаганнем. Важным псіхалагічным наступствам тут ёсць змяншэнне розных выбараў. Прадугледжваючы стабільны грунт для чалавечай дзейнасці з мінімумам выдаткаў на прыняццё паўсядзённых рашэнняў, хабітуалізацыя вызваляе энергію для прыняцця рашэнняў у неабходных выпадках.

Хабітуалізацыя папярэднічае любой інстытуцыяналізацыі. Апошняя мае месца ўсюды, дзе адбываецца ўзаемная тыпізацыя звыклых дзеянняў дзеячамі рознага кшалту. Любая такая тыпізацыя ёсць інстытут. Сам інстытут тыпізуе як індывідуальных дзеячоў, так і індывідуальныя дзеянні. Інстытуты прадугледжваюць гістарычнасць і кантроль. Інстытуты заўжды маюць гісторыю, прадуктам якой яны з’яўляюцца; немагчыма адэкватна зразумець інстытут, не разумеючы гістарычнага працэсу, у часе якога ён быў створаны. Ужо самім фактам свайго існавання, без выкарыстання якіх-небудзь санкцыяў, інстытуты кантралююць чалавечыя паводзіны (першасны сацыяльны кантроль), вызначаючы пэўныя ўзоры гэтых паводзінаў.

Сацыяльныя ўстановы перадаюцца новаму пакаленню ў якасці аб’ектыўнага свету. Сама гісторыя як традыцыя існуючых інстытутаў мае характар аб’ектыўнасці. Індывідуальная біяграфія, заўважаюць сацыёлагі, успрымаецца як эпізод у аб’ектыўнай гісторыі грамадства. Інстытуты “ў якасці гістарычных і аб’ектыўных фактычнасцей паўстаюць перад індывідам як неаспрэчныя факты” [3, с.101].

Трэба заўжды памятаць, папярэджваюць сацыёлагі, што аб’ектыўнасць інстытуцыянальнага свету створана чалавекам, гэта сканструяваная аб’ектыўнасць. Працэс, калі экстэрналізаваныя прадукты чалавечай дзейнасці набываюць характар аб’ектыўнасці, называецца аб’ектывацыяй. Нягледзячы на тое, што сацыяльны свет адзначаны аб’ектыўнасцю ў чалавечым успрыманні, тым самым ён не набывае анталагічны статус, незалежны ад чалавечай дзейнасці, у працэсе якой ён і ствараецца. Узаемасувязь паміж чалавекам (стваральнікам) і сацыяльным светам (прадуктам) ёсць дыялектычнай і будзе заставацца такой. Цытуем Бергера і Лукмана: “Грамадства – чалавечы прадукт. Грамадства – аб’ектыўная рэальнасць. Чалавек – сацыяльны прадукт. Аналіз сацыяльнага свету, які выключае хаця б адзін з гэтых момантаў, будзе няпоўны і скажоны” [3, с.102].

Для інстытуцыянальнага парадку першаступеннае значэнне маюць датэарэтычныя веды – “тое, што ведае кожны”. На датэарэтычным узроўні ў кожнага інстытута маецца масіў рэцэптаў, якія перадаюцца ў спадчыну, то бок такіх ведаў, якія падтрымліваюць адпаведныя дадзенаму інстытуту правілы паводзінаў. У гэтым сэнсе веды – цэнтр фундаментальнай дыялектыкі грамадства. Веды аб’ектывуюць свет з дапамогай мовы і заснаванага на ёй кагнітыўнага апарата, то бок упарадкоўваюць свет у аб’екты, якія павінны ўспрымацца ў якасці рэальнасці. А потым яны зноў інтэрналізуюцца як аб’ектыўна існуючая ісціна ў часе сацыялізацыі. Веды пра грамадства з’яўляюцца, такім чынам, “рэалізацыяй у падвойным сэнсе слова – у сэнсе разумення аб’ектываванай сацыяльнай рэальнасці і ў сэнсе бесперапыннага стварэння гэтай рэальнасці” [3, с.111].

Сацыяльныя ролі, як і інстытуты, маюць сваё паходжанне ў працэсах хабітуалізацыі і аб’ектывацыі. Усялякія інстытуцыялізаваныя паводзіны ўключаюць ролі. Ролі прадстаўляюць інстытуты, а значыць даюць інстытутам магчымасць пастаянна існаваць, рэальна прысутнічаючы ў досведзе жывых індывідаў. Некаторыя ролі сімвалічна прадстаўляюць інстытуцыянальны парадак ва ўсёй яго цэласнасці, то бок не толькі той ці іншы інстытут, але інтэграцыю ўсіх інстытутаў у асэнсаваны свет (ролі ў палітычных ці рэлігійных інстытутах).

Граючы ролі, адзначаюць Бергер і Лукман, індывіды становяцца ўдзельнікамі сацыяльнага свету. Інтэрналізуючы гэтыя ролі, яны робяць гэты свет суб’ектыўна рэальным для сябе. Аналіз ролей важны для сацыялогіі ведаў, паколькі раскрывае сувязь паміж макраскапічнымі сэнсавымі універсумамі, аб’ектываванымі ў грамадстве, і спосабамі, дзякуючы якім гэтыя універсумы становяцца суб’ектыўна рэальнымі для індывідаў.

Паколькі гістарычныя формы інстытуцыяналізацыі вельмі разнастайныя, вялікі інтарэс для сацыёлагаў уяўляе пытанне рэіфікацыі сацыяльнай рэальнасці. Рэіфікацыя магчыма на датэарэтычным і тэарэтычным узроўні свядомасці. Гэты працэс азначае, што чалавек можа забыць пра сваё аўтарства ў справе стварэння чалавечага свету ці ў яго няма разумення дыялектычнай сувязі паміж чалавекам-стваральнікам і яго творамі. Рэіфікаваны свет – дэсуб’ектывізаваны, “дэгуманізаваны”1, гэта апошняя ступень у працэсе аб’ектывацыі. Парадокс заключаецца ў тым, што чалавек стварае рэальнасць, якая адмаўляе яго.

Яшчэ адно паняцце, якое ўводзяць Бергер і Лукман, гэта легітымацыя як сэнсавая аб’ектывацыя “другога парадку”. Легітымацыя стварае новыя значэнні, якія служаць для інтэграцыі тых значэнняў, якія ўжо ўласцівыя разнастайным інстытуцыянальным працэсам. Функцыя легітымацыі заключаецца ў тым, каб “зрабіць аб’ектыўна дасягальнымі і суб’ектыўна верагоднымі ўжо інстытуцыяналізаваныя аб’ектывацыі “першага парадку” [3, с.150].

Аналітычна легітымацыю падзяляюць на некалькі ўзроўняў. Легітымацыя з’яўляецца адразу ж, як толькі сістэму лінгвістычных аб’ектывацый чалавечага досведу пачынаюць перадаваць наступным пакаленням (“так ужо зроблены рэчы”). На другім узроўні з’яўляюцца тэарэтычныя сцвярджэнні ў пачатковай форме, розныя тлумачальныя схемы датычна шэрагу аб’ектыўных значэнняў (прыказкі, казкі, легенды). Трэці ўзровень утрымлівае развітыя тэорыі, з дапамогай якіх інстытуцыянальны сектар легітымуецца ў тэрмінах дыферэнцыяванай сістэмы ведаў. Разам з развіццём спецыялізаваных тэорый легітымацыі і з тым, што яны знаходзяцца ў руках экспертаў у гэтай галіне, легітымацыя выходзіць за межы практычнага прымянення і становіцца “чыстай тэорыяй”.

  1   2   3   4   5


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка