Prědne dožywjenja małego golca




старонка9/9
Дата канвертавання24.04.2016
Памер0.52 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

šulskej śpě pśecej stojała.

Gaž jo stary Huraz raz do města jěł, jo sebje pśinjasł pśecej źaseś do dwaźasća

takich žołtych witkow sobu, a te su byli za bejnje krotki cas pśetrjebane. Te wjelike golcy

su k tomu cesćej pśipomagali, su pśinjasli cybulu wot doma sobu a su ten koł z njeju

namazali, tak až jo se pśi biśu złamał. W šulskej śpě jo stojało cerwjene blido. A

gaž njejo jaden golc swoje nadawki pšawje społnił, jo dostał na tom bliźe swoje puki.

Źowća su dejali swoju ruku wustrěś a su dostali z kneblom na ruku. Ja som teke dosć a

dosć pukow dostał. Stary wucabnik jo jěsno poznał, až som tšochu wobdarjony. Ja pak

som dejał pod tym śerpjeś. Won jo mě sajźił južo ako wosymlětnego golca tym

wjelikim, a tam ga njejsom mogał na žeden pad sobu pśiś. W rachnowanju na pśikład

njejsu moje słabe, młode mocy dosegali, aby to licenje z tymi łamanymi licbami

rozměł. Co měniśo, kak wjele pukow z teju žołteju witku som dla togo dostał. -

Smy šli wšykne pśecej z wjelikim tšachom do šule. A gaž smy my źiśi k wjacoru abo

njeźelu wotpołdnja najsy grali, a stary Huraz jo se něźi porał, jo ten prědny, ak jo jogo

we swojom dłujkem šerem mantelu a tej carnej somotowej šapce na głowje wuglědał,

se zadrěł: »Šulaŕ pśiźo!« A najs jo była naraz prozna, wšykne su se schowali.

Wuknjenje njejo było žedno wjasele, ale pśecej wjeliki tšach. Kuždy źeń jo se

zachopił z kśesćijańskeju wucbu. Smy dejali wjele duchownych kjarližow nawuknuś a k

tomu ten katechizm a wjele bibliskich špruchow, kuždu sobotu teke hyšći to ewangelijo,

wo kotaremž jo se njeźelu w namšy prjadkowało - a to wšykno w nimskej a serbskej

rěcy. Šulski inspektor jo był faraŕ Hajno Rizo z Janšojc, kenž jo wjelgin na Serbstwo

źaržał. (Z pšawom namakajomy jogo w »Chrestomatiji dolnoserbskego pismowstwa«.)

Gaž pak jo pśišeł wokrejsny šulski inspektor, superintendent Kunert z Chośebuza, njejo

směło byś žedno serbske słowo słyšaś.

Pśi wucbje nabožniny njejo naš šulaŕ Huraz namakał tak lažko końc. To jo trało

młogi raz dwě abo tśi goźiny zasobu mimo pśestawki, tak dłujko až jo jadno abo druge

gole, gaž jo śěło swojo pšawo pominało, pšosyło: »Kněz šulaŕ, buźćo tak dobry

a pušćo mě wen!« A k slědkoju jo poł rědownje gromaźe wołało: »Kněz šulaŕ

...!« Pon jo se šulaŕ zadrěł: »Knaben raus!« A za tym su pon směli teke te źowća hyś

wen.


Głowny pśedmjat jo była potakem nabožnina. W stawiznach smy jano wuknuli, kaki luby

cłowjek naš kejžor jo, a pśirodowěda a zemjepis stej měłej jano wjelgin małe

městna we wucbje. Cytanje, pisanje a licenje ga njejo se zabyło.

Ja som lažko wuknuł. A južo za dwě lěśe jo šulaŕ pśikazał: Ten golc dej na šularja

wuknuś. (Wucabnik jo w Drjejcach »šulaŕ« a w Borkowach »ceptaŕ«.) Stary Huraz běšo

to nanoju naraźił a zlubił, až płaśi połojcu togo, což to płaśi, k tomu. Smy doma

něnto južo pěś źiśi licyli. Ale nan jo gronił weto: Cu wopytaś, lěc mogu to šesć

dłujke lěta pśeźaržaś.

Ja pak som se měł kradu śěžko. Gaž njejsom ze swojeju małeju głowku wšykno

rozměł, som ned słyšał: »Du lapak - nimski 'Trottel' - willst Lehrer werden?

Schornsteinfeger sollst du werden!« A te puki som dostał ako pśidank. To gorše jo było,

až běšo mě ako wosymlětnego golca južo pśesajźił do »wjelikeje šule«. Tam som

dejał něnto to same moc ako te 12- abo 14lětne golcy. A dokulaž wosebnje w licenju tam

njejsom mogał sobu, som dostał wěcej pukow ako te druge.

Jaden źeń som był togo nabyty. Ako jo było šule końc, njejsom šeł do drugeje śpy k

mamce, ale som wuběgnuł domoj k nanoju. Wotpołdnja jo mamka za mnu pśišła a jo

groniła: »Pojź jan zasej sobu, papa jo w Chośebuzu!« Som šeł zasej sobu, ale na drugi

źeń w šuli som dostał na tom cerwjenym bliźe swoj wupłaśonk: »Coš hyšći raz

wuběgnuś?«, jo se na mnjo drěł a mě tšašnje pśebił.

W lěśe 1911 jo wucabnik Huraz 60 lět stary šeł na wuměnk a śěgnuł do Picnja. Ja

som dejał sobu. We swojom wulicowańku »Serbski golc śěgnjo do města« som wo tych

tšojenjach pisał. W Picańskej šuli - tencas ze sedym rědownjami - som wjele

nawuknuł. Měnim źinsa, až njeby w Nowej Cali žednje pśepytowanje za gorjejbranje

do preparandy wobstał, gaby w Drjejcańskej šuli wostał.

Z mojim nanom jo było wugotowane, až dejm hyś do Noweje Cale na preparandu a

seminar. Tak som śěgnuł w nazymje lěta 1916 do Noweje Cale na wucabnikojski

seminar. Kak jo to było, som napisał we wulicowańku »Serbski golc śěgnjo do wucby«.

Smy dejali wšykno sami płaśiś: bydlenje, jězu, knigły a hyšći na preparanźe wucbu,

to znani šulske pjenjeze. Ale to ga jo šło, Huraz ga jo pśidał połojcu.

Južo dwě lěśe pozdźej jo pśišła ta sama njegluka, ako som ja mały golc w lěśe

1907 dožywił: W januarje 1918 stej wobej Hurazowej manźelskej napśisko 10 dnjow

zasobu wumrěłej. Wosebnje dla swojeje lubeje mamki, kenž jo była ku mnjo tak dobra

ako jo mogała jano maś byś, som gorucne łdzy płakał. Jeju źiśi su ned posłali nanoju

zapisany list, až njebudu wěcej za mnjo płaśiś. Coga něnt? Nan njejo se wěźeł

žedneje rady. Kuždy běrtyl lěta som dejał pominaś wjele pjenjez, aby studium

zapłaśił. A skoro som trjebał teke dobry woblak.

Nan jo ze mnu powědał a gronił: »Golc, ty wěš, až mam mimo tebje hyšći styri źiśi.

Smy chude, ty buźoš dejaś pśestaś wuknuś. Źi na zeleznicu, tam zasłužyjoš ned

pjenjeze.« Som był z połneju wutšobu pśi wuknjenju a měł pśi tom teke dobre

wuspěchy. Tak som płakał a nana pšosył, aby mě dał dalej wuknuś a študěrowaś.

Na końcu jo zdychnuł a gronił: »No, pon comy to wopytaś, ale lažko to za mnjo

njebuźo.«

Tak som mogał dalej do Noweje Cale jěś. Ale nan jo dejał wjelgin pjekoriś, aby kuždy

běrtyl lěta te pjenjeze zgromaźił, kenž som na końcu swojich prozninow pśi

wotjěźenju wot njogo pominał. Za to som jomu hyšći źinsa źěkowny! To gorše jo

było, až ta pśirodna njedobra maś jo se pśecej kśikała: »Ten wjeliki šulaŕ buźo naš

ceły 'weršaft' zežraś!« Tak jo nan mě dał pśecej kšajźu te trěbne pjenjeze, a gaž

som šeł pšec na dwornišćo w Janšojcach, jo pśišeł hyšći za brožnju a mě

tyknuł dwaźasća markow za kapsne pjenjeze.

W Nowej Cali jo se mě spodobało - wuknjenje jo było za mnjo wjelgin lažke. Ale jo

była wojna, smy tam tšašnje głodnuli, a to šesć dłujke lěta. Smy měli tam

zwětšego stare, jo, mogu groniś južo pśestare wucabniki, kenž běchu južo tam byli,

ako som se naroźił. Syn starego Huraza jo w tom casu, ako som se naroźił, teke w Nowej

Cali studował. Raz jo mě pšašał, kake wucabniki něnto w Nowej Cali mamy. Tśoch z

nich jo po dwaźasća lětach hyšći znał. Na pśikład našogo wucabnika za nimšćinu a

stawizny. Južo w casu mojogo wujka, tencas, dwaźasća lět pjerwjej, su seminaristy dostali

te same temy za nastawki w literaturje. Jadnu temu hyšći wěm: Die Priesterinnen in

deutschen Dichtungen - ein Vergleich. To same jo było we wucbje w stawiznach. Pla togo

wucabnika smy byli natykane z licbami wo stawizniskich podawkach z grjekskich, romskich

a nimskich stawiznow. Wosebnje, ga su se wjerchy, krale a kejžory naroźili a ga su

wumrěli, kake wojny su wjadli a kake bitwy su dobyli abo zejgrali.

Podobnje jo to było pla tych drugich zastarjonych wucabnikow seminara, kenž su byli

konserwatiwne až na kosći. Njejsu so teke w metodach a politiskem naglědanju po

nowemberskej rewoluciji 1918 pśeměnili. Wone młodše wucabniki na seminarje njejsu se

wot nich pśipoznali ako pšawe kolegi. Mjazy młodymi wucabnikami na seminarje jo teke

lěto abo dwě lěśe - kradu to wěcej njewěm - naš serbski molaŕ Wylem Šybaŕ był.

Won jo podawał wucbu w nimšćinje, w biologiji a to se wě w kreslenju. Smy byli jomu

wše dobre a smy wjele pla njogo wuknuli.

Raz jo dał nam nastawki slědk. Som měł za nastawki pśecej dobre censury, ale tenraz

njejo se Šybarjeju mojo pismo spodobało, dokulaž běch moj nastawk na slědny źeń

wjelgin malsnje napisał. To jo měło swoju wosebnu pśicynu. Młogi mojich towarišow

z našeje abo nišeje rědownje jo mě pšosył, jomu pśi nastawku pomagaś. Ako bogi

chudlaz, kenž njejo mogał wot nana wjele kapsnych pjenjez dostaś, som mogał tu marku

abo tej marce, ak som za to źěło krydnuł, derje trjebaś. Ale swoj nastawk som pon akle

na slědnem dnju malsnje našmadrował. To chwatne pismo njejo se Wylemoju Šybarjeju

spodobało. A tencas jo se wjelgin glědało na rědne pismo. Won jo mě wołał naprědk

a mě dał moj nastawk slědk z podpismom »Inhalt 2, aber eilige Schrift.«. Pśi tom jo mě

šćipnuł do wucha a serbski gronił: »Moj luby pśijaśel!« - K tomu smej 50 lět pozdźej,

ako smej pśišłej w Błotach cesćej gromadu, hyšći se smjałej.

Te šesć lět wuknjenja a głoda su skońcnje teke zajšli. Dnja 22. junija 1922 wjacor jo

nam naš direktor dr. Merten znate cynił, až smy wšykne wobstali a až smy něnto

wucabniki. - Pon pak jo hyšći pśidał: »Ich muß Ihnen leider mitteilen, daß Sie die

nächsten 3-4 Jahre auf keine Anstellung im Schuldienst rechnen können. Pflücken Sie die

Blumen, die am Wege blühen!«

Te struski ak na kšomje drogi kwitu, som podermo pytał. Som namakał jano śernje,

badaki a kopśiwy, nježli som dostał za pěś lět prědne pśistajenje ako pomocny

wucabnik w Bukowje, Märkische Schweiz, z wusokim mytom 150 markow na mjasec. Samo

za bydlenje som płaśił 31 markow. Tak su mě wostali za mnjo, žeńsku a naju

dwělětne źowćko 120 markow. Našo bydlenje jo było jadna śpicka.

To wšykno som wam wulicował, aby poznali, kak derje wy se źinsa maśo, kak možośo

mimo starosćow wašeju starjejšeju studowaś. A wy źinsa južo w casu studiuma wěsćo,

źo změjośo swojo městno, źož možośo wucyś. Wy cytašo źinsa cesto a słyšyśo,

až jo wjele luźi w kapitalistiskich krajach mimo źěła. Ja som to w młodem casu teke

dožywił a ja wam gronim: »Chojźiś wo źěło pšosyt, to jo gorjej ako by dejał

někogo wo skibku klěba pšosyś.«

Som źěłał ako twarski źěłaśeŕ, som kupował žyto a drugu trajdu, pśedawał

wotšuby a k slědkoju w Pynjojskem rězaku drjewowu wałmu pomagał gotowaś -

pśecej za wjelgin snadne myto.

Tśi běrtyle lěta som dejał tam w Bukowje wostaś. Pon jo pśišeł w nowembrje 1927

šulski raźc na rewiziju. Mojo wucenje w drugem lětniku jo se jomu spodobało - a won jo

mě zlubił pomoc. W januarje lěta 1928 som dostał wot kněžarstwa we Frankfurśe

powěsć, až dejm do Borkojskich Kupow, nejpjerwjej ako zastupny wucabnik. Pon som

dostał městno ako drugi wucabnik na prědnej Kuparskej šuli. A z togo casa sejźim

něnto južo 54 lět we swojich pśewšo lubowanych Błotach.

W lěśe 1930 som wobstał druge pśepytowanje za wucabnikojstwo z dobrym

wuspěchom. Tśi lěta za tym su sebje dobyli nacisty moc na statu. My wucabniki buchmy

indirektnje nuzkowane zastupiś do fašistiskeje strony, howac grozašo pušćenje ze

słužby abo chłostańske pśesajźenje, wšak běchmy statne zastojniki.

Som był Serb ako młogi drugi wucabnik w Dolnej Łužycy. Na to njejo nejpjerwjej nicht

glědał. Ale w lěśe 1936 jo se naraz teke pla nas w Dolnej Łužycy chopiło pśeśiwo

Serbam štyriś, wosebnje pśeśiwo nam serbskim wucabnikam, kenž smy w šuli ze

serbskimi źiśimi a z luźimi teke hyšći serbski powědali. Smy stojali stawnje pod

doglědom gestapo, a w lěśe 1940 abo 1941 jo wudało kněžarstwo w Frankfurśe

naraźenje, až deje se serbske wucabniki pśesajźiś do nimskich krajow w podwjacoru.

Na lisćinje jo stojało sedym serbskich wucabnikow z Chośebuskego wokrejsa - teke mojo

mě. Ako pak njejsu fašistiske wojstwa wěcej tak dobywali ako pjerwjej, jo Hitler

pśikazał, až dej se to wugnaśe serbskich wucabnikow akle po dobyśu wojny staś. Wot

lěta 1941 až do lěta 1946 som był wojak. Ako som domoj pśišeł, njejsom směł byś

wěcej wucabnik, dokulaž ga som był we fašistiskej stronje NSDAP. Som pytał źěło,

nejpjerwjej pśi błośańskej zeleznicy, pozdźej som pomagał lětanišćo w Barlinju

twariś. A skońcnje som był pěś lět gmejnski sekretaŕ w Kuparskej gmejnje w

Borkowach.

W septembrje lěta 1954 su mě potom zasej wołali do wucabnikojstwa, su trjebali nuznje

serbskich wucabnikow. To wjasele pak njejo dłujko warnowało. Gojce su wupytali, až

som měł staru, ale južo wužytu tuberkulozu. Tak som dejał końc lěta 1955 južo zasej

pśestaś.


Tśeśi raz we swojom žywjenju som 53 lět stary musał pytaś nowe źěło, nowe

powołanje. Ale som namakał dobrego pomocnika. Jo to był naš njezabytny bratš Kurt

Krjeńc, pśedsedaŕ Domowiny. Som jogo pšosył wo pomoc, a južo za tśi dny jo mě

pisał: »Znajom twoju nuzu. Źi na Nowy Casnik, tam jo stoł za tebje a tam změjoš

źěła dosć!« Som šeł a 22 lět tam wostał. A to cu wam groniś: Toś te 22 lět su byli

za mnjo te nejglucnjejše lěta w swojom žywjenju! Skońcnje běch namakał to źěło,

kotarež som južo ako šulski golc w Picańskej šuli nejlubjej cynił: nastawki pisaś a

wulicowaś.

Po krotkem nawucenju na serbske pisanje su pon nastali prědne wulicowańka, a w lěśe

1958 jo našo serbske nakładnistwo wudało moju zběrku »Mjazka«. Lěto pozdźej som

napisał kniglicki »Wjaska pod golu«. To jo było prědne dolnoserbske literarne źěło wo

nastaśu rolnikarstwowych prodrustwow. Wot lěta 1958 som był dłujke lěta zagronity za

našu Serbsku Pratyju, pjerwjej sam, pozdźej w kolektiwje. Rědna wětša zběrka »Na

Kałpjeńcu« jo se 1977 wudała.

W samych lětach som měł teke dosć źěła z pśestajenim literarnych tworbow z

gornoserbskeje a nimskeje rěcy do dolnoserbskeje, a to teke hyšći źinsa cynim.

To jo był krotki pśeglěd wo žywjenju něnto 80lětnego cłowjeka, kenž jo se naroźił

w kejžorskem casu, dožywił dwě wojnje a njedobry cas Weimarskeje republiki, tšašne

lěta fašizma a kenž jo namakał akle w slědnej dobje swojogo žywjenja w našej

socialistiskej woścojskej to pšawe powołanje a glucne žywjenje.

Žycym wam, lube młode serbske pśijaśele a pśijaśelki, aby njetrjebali we wašom

žywjenju taku śěžku drogu hyś. A to njebuźo se staś, gaž wostanjo na pśecej měr w



swěśe. Za to dejśo teke wy wšykne swoje mocy zasajźiś.
(cytanje pśed studańcami a wucabnikami serbšćiny Serbskego wucabnikojskego wustawa)
1   2   3   4   5   6   7   8   9


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка