Поэма сонэт да Шыльлёну Спрадвечны дух, аковам непадданы




Дата канвертавання12.05.2016
Памер127.76 Kb.
Дж. Г. БАЙРОН

Шыльлёнскі вязень

ПОЭМА


Сонэт да Шыльлёну
Спрадвечны дух, аковам непадданы,

ты, воля, найяскраўшая ў вязьніцы!

У сэрцы там пасад твой і сьвятліца

і сэрца — у цябе адну ўкахана.


I хоць сыны твае ў вастрог забраны,—

ідзе да перамог, айчына, а імі-ж!

Сыновай мукай слава здабывана

ў першым ветры, воля, крыльле ўзьніме.


Сьвятое мейсца твой вастрог, Шыльлён!

Твая падлога сумная — алтар.

Каменьне утаптаў тут нібы дзёрн

сваей хадой бязконцай Бонівар.

Ня выкрышыць сьлядоў ягоных кон —

яны тыранству вечны шлюць праклён.

I

Сьсівеў я ўвесь не праз гады,



ня ў ноч адну ўзяў сівізну,

як хто з раптоўнае жуды.

Ня з працы выгнула мяне —

ў бязьдзейнасьці ганебнай быў,

бязьдзейнасьцю сябе скрышыў.

Здабычай дадзены турме,—

пакуту цяжкую пранёс.

Я лесам меў тых людцаў лес,

якім зьняволены былі

акрасы неба і зямлі.

За веру бацькаву цярпець

мне кайданы і клікаць сьмерць...

Загінуў бацька на кастры,

ня зрокся праўды ён, стары.

Знайшлі у цемры свой прыпын

і ўсе ягоныя сыны.

Шэсьць юнакоў і сам айцец

(адзін застаўся я з сямёх)

спаткалі горда свой канец:

іх вораг зьнішчыў, ды ня змог!

У бойцы два, ў агні адзін

крывёй скрапілі веры чын.

Сканалі, як айцец сканаў:

іх бога вораг зьневажаў.

У вежу кінулі траіх —

і я астатні зломак з іх.

II

Ёсць там готычных сем слупоў,



дзе мур Шыльлёнскі у глыб прайшоў.

Ёсць там калюмнаў шэрых сем,

іх ледзьве бачна у змроку сьцен.

Хіба заблудзіцца прамень,

як баючыся, ў гэты лёх,

праз шчыліны ў таўстых мурох,

каб зьнікнуць зноў у шэры змрок,

нібы балотны аганёк...

Пры кожным слупе колца ёсьць,

пры кожным колцы ёсьць кайдан.

Жалезьзе — люты ягамосць,—

яно нагрызла цяжкіх ран.

Ягоны сьлед — няўгойны сьлед,

аж покуль кіну гэты сьвет

і тэту яснавейнасьць дзён,—

на целе застанецца ён.

Ад сонца ў цемры я адвык,

гадоў цяжкіх я страціў лік,

калі апошні брат сканаў

і поплеч я, жывы, ляжаў...

III

Прыкулі нас траіх яны,



былі мы разам і — адны:

ні адыйсьціся ні на крок,

ні бачыць брата ў гэты змрок,

бо пры сьвятле вастрожных крат

чужым здаваўся нават брат.

Нас разлучыў, скаваў ланцуг,

але злучыла сэрца, дух.

Для нас зьняволены былі

акрасы неба і зямлі,

ды вораг мову ўзяць ня мог,

яна лунала праз вастрог,

нясла уцеху, песьню, сказ,

надзеі кволіла для нас.

Але правеяў сьцюжай час,

і смутак стаў у галасох,

як рэха ў клятых тых мурох,

і вольнасьці ня стала ў іх,

і самы гук прыглух, прыціх,

аж нат здавалася калі —

ня нашы галасы былі...

IV

Я быў старэйшы ад усіх,



суцешваць іх павінен быў.

I што мага — я ўсё зрабіў:

і кожны так рабіў з траіх.

Болып суму з меншага было:

айцец кахаў яго мацней,

кахаў за матчына чало

і вочы неба сінявей.

Такому птушаню сядзець

у гэткім проклятым гнязьдзе!

Ен быў прыгожы, быццам дзень

(а прыгажэй мне дзень з-за крат,

чым вольны лёт для арлянят),

палярны дзень, дзе сонца спад

з канчаткам лета толькі йдзе.

У бязсонным леце тым сьвятло

на шаты сьнежныя лягло.

Юнак быў такжа чыст душой,

заўсёды добры меў настрой.

Ен плакаць мог, ды па другіх,

калі ня мог спатоліць іх.

I сьлёзы, як з вышынь ручай,

спагаду несьлі праз адчай...

V

Быў і другі душою чыст,



ён змалку рос, як барацьбіт.

На цэлы сьвет ісьці быў рад.

Ды не пятраць у кайданох!

Душу вымае іхны звон!

Цярпеў мой брат пакуль спрамог,

але бадзёрасьць траціў ён...

і я ўшчуваў на вуснах стогн,

уцеху нёс для двох з сямі,

для рэштак любае сям'і...

Ен паляўнічы быў. Сачыў

ваукоу. аленяу пяміж гор.

Вастрог яму горш віру быў,

а кайданы — над нэндзу горш...

VI

I Леман воды разаслаў

аж пад Шыльлёнскі стромкі вал,

каб там, нястрымныя, плылі-б

на футаў тысячу углыб.

(Акрэсьліў так глыбіні вод

са сьнежна-белай вежы лот).

Там за каменьнем і вадой

былі ў магіле мы жывой.

Во цёмны лёх, што нас сцярог,

ніжэй вады скляпеньнем лёг.

Праз дзень і ноч няспынны гул

над галавою кожны чуў.

Калі-ж віхор гудзеў зімой,

да нас праз краты пену нёс,

паветрыў пырскі ў бляск нябёс,—

муры ўздрыгаліся тады.

Я ўздрыгі слухаў бяз жуды:

з усьмешкай мог я сьмерць сустрэць,

была-б вызвольніцай мне сьмерць.



VII

Стаміўся брат адзін сьпярша,

згубіла гарт яго душа.

Ня еў ён, гідзіўся з яды,

хоць пераборлівым ня быў:

да ежы простай кожны звык,

бо рос і жыў, як паляўнік.

Заместа млека горных коз,

вастрожны роў нам воду нёс.

I хлеб наш, на пакутны смак,

сьлязьмі нявольнікаў набрак

з тых дат, праз нязьлічоны век,

як чалавека чалавек,

нібы якую зьвярыну

ў жалезьзе лютае замкнуў.

Але ня гэта несла сум,

крышыла сэрца і душу.

Натуру меў такую брат,

што і ў палацы жыўшы нат,

ён сумаваў-бы, сумаваў

бяз родных гор і стромкіх скал,

дзе вольным ветрам дыхаў ён...

Ды што таіцца? — Ен сканаў.

Я відзеў брата свайго скон

і падтрымаць яго ня мог,

ня мог крануць ні рук, ні ног.

Імкнуўся я (дарма, дарма!)

на момант вырвацца з ярма,

скрышыць жалезьзе гэта ўшчэнт,

каб аж заенчыла ля сьцен...

Сканаў...

Прышлі тады яны...

I зьнялі з брата кайданы...

Капалі дол у прорве той

і пад зямлёй і пад вадой...

Прасіў іх на прамілуй бог,

(хоць мала-б змарламу памог) —

каб пахавалі ў мейсцы тым,

куды сягаў сьвятлом сваім

далёкі дзень. Здалося мне

што нат па сьмерці не спачне

ён, вольналюбны, ў прорве той

і пад зямлёй, і пад вадой...

Я іх прасіў... Дарма, дарма! —

У катаў літасьці няма:

схаваны брат мой быў у цьме,

мне-ж адказаў сьцюдзёны сьмех...

Няпрыкладаны дзёрнам верх

за наспу ссыпаны меў глей,

і кайданы ляглі на ей...

Ен вечны помнік узнасіў

забойцам проклятым усім...



VIII

Другі быў кветкаю самой,

Каханы змалку ўсёй сям'ёй.

На ім, як вобраз хараства,

адлюстраваўся матчын твар.

Для бацькі быў ён, мо затым,

лятункам самым дарагім.

I я жыцьцё свае сьцярог

дзеля таго, як толькі мог —

каб рады даць ад злых гадзін

і вольнасьць, хоць на дзень адзін.

Бадзёры меўіпы ўсё настрой,

ці то сапраўдны, ці ня свой,

і ён, урэшце, раз-у-раз,

як тая кветка чах і гас.

О, божа! Жудасная рэч

глядзець, калі зьлятае прэч

душа людская ад касьцей

ці рознай сьцежкай, ці аднэй!

Я відзеў, як з крывавых рэк

яна ішла — навек, навек...

Я відзеў, як гібеў народ

у багне акіянскіх вод,

калі да хмар іх ускідаў

раз'юшаны, імпэтны шквал.

I відзеў хворых цяжкі скон

з жудой пачварнаю быў ён...

Але тут быў інакшы жах,—

стаяла сьмерць у галавах.

Ен спатыкаў свой цяжкі лес

пакорна, ціха і бяз сьлёз.

Ен сумаваў па тых, мой брат,

каго кідаў тут, каля крат.

I кпіў са сьмерці ён самой

тагды ружовасьцю сваей.

Ружовасьць ад ягоных шчок

зьнікала паступова ў змрок,

нібы ў вясёлкі прамяні —

у недасяжнай вышыні.

3 сьвятла празрыстага вачэй

было ў турме, бадай, сьвятлей.

Ні слова скаргі, або стогн

ня ўдаў ён на дачасны скон.

Ен гаварыў аб лепшых днёх,

надзеі узмацняў, як мог,

бо я замоўк, быў сам ня свой

з утраты гэтай дарагой.

I ўздыхі, што хаваў раней

ён ад мяне — цішэй, цішэй

мне сталі чутны ў хвілі тэй.

Я прыслухоўваўся — ня чуў,

я клікаў — жах быў у ваччу.

Я знаў, што ўжо надзей няма,

ды веры не хацеў і маць.

Я клікаў і здалося мне,

што гук пачуўся пры сьцяне.

Я раптам крутануў кайдан,

скрышыў жалезьзе папалам,

да брата рушыў — не застаў...

Я толькі ў гэнай цьме блукаў,

я толькі жыў і дыхаў тым

паветрам проклятым турмы.

У ей скрышылася, у ей

тады апошняе зьвяно,

найдаражэйшае...

Яно,


адзінае было між мной,

маёю страчанай сям'ёй

і краем вечнасьці самой.

Ляглі браты, навек ляглі

той зьверху йшчэ, той у зямлі...

Парушыў змарлага спакой,—

крануў я змарлага рукой,

і не зжахнуўся з сьцюжы я:

была зімней рука мая...

Знябыўся я тады зусім.

I толькі цяміў аб адным,—

што я жыву яшчэ.

А час

даводзіць да вар'яцтва нас,



калі мы знаем, што навек

нас кінуў любы чалавек.

Ня меў на уме,

чаму ня умер,

зямных надзей ня меў цяпер,

а вера — кажа нам цярпець,

забараняе клікаць сьмерць...

IX

Ня знаю і ня знаў пазьней,

што ў гэты час было са мной.

Згубіў пачуцьце ў хвілі той

сьвятла, пасьля і цьмы самой.

Стаяў ня меўшы дум, ні сьлёз,—

што камень помеж камянёў.

I быў агорнуты ў няўцям,

як скалы дзікія ў туман.

Скрозь цьмяна, просьвету нідзе,

то ноч — ня ноч, і дзень — ня дзень,

і не вастрожны кляты змрок,

які гняце зьнясілы зрок,—

пустапарожні скрозь прастор

бяз руху, часу і бяз зор;

прымацаванасьць без акрас,

сьляпой маўклівасьці навес,

без перамен, дабра і зла:

адна нязрушнасьць тут была,

бяздзейны акіян адзін,—

ні сьмерці, ні жыцьця ў ім...

X

Прамень прабіўся ў мозак мой,

быў гэта птушкі сьпеў малой.

Ен зьнік і зноў дасяг вушэй.

Ці ёсьць на сьвеце што мілей?

Удзячна зьдзіўлены я быў,

вачыма навакол сачыў.

I на кароткі гэты міг

мой неадлучнік — сум прыціх.

Ды хутка зноў прышоў назад

да рэчаіснасьці пагляд.

I столь злучылася з сьцяной

каля мяне і пада мной.

I там, праз шчыліну ў сьцяне,

адкуль і сонечны прамень

ледзь пранікаў на вохкі глей,

я ўбачыў птушку. Весялей,

безклапатней, як паміж дрэў,

яна сьпявала там свой сьпеў.

Прыгожая з лазуркай крылц,

а сьпеў праз тысячу драбніц

і быццам да мяне ідзе.

Над гэту птушку прыгажэй

нідзе ня бачыў я ранней

і не пабачу мо' нідзе...

Падобна мне была яна

бяз друга мілага, адна.

Хоць на палову менш, бадай,

ей быў знаёмы мой адчай.

Прынесла ласку мне ў той час,

калі апошні любы згас,

ніхто на сьвеце болып ня жыў,

які-б кахаў мяне, любіў.

Сьпяваючы на тэй сьцяне

вярнула і прытомнасьць мне.

Ня знаю, ці была ўжо шмат

пясьняркай вольнаю яна,—

ці толькі вырвалася з крат

каб сесьці тут на край вакна...

О, птушка любая! Цяпер,

як давялося мне цярпець

няволю паміж гэтых сьц л,—

табе не зычу гэткі плен.

А можа гэта птушка ёсьць

нябесна-крылы райскі госьць.

Даруй мне, божухна, мой грэх,—

з тэй думкі брала ў сьлёзы, сьмех:

мне ўсё здавалася — прышла

ка мне то братава душа...

Урэшце гэны сьпеў заціх,

зьляцела птушка з воч маіх

і гэтым самым знак дала,

што несьмяротнай ня была.

Бо хіба кінуў-бы мяне

мой брат самотнага ў турме,

у падвойнай адзіноце там.

Як змарлы, ўкручаны ў саван,

быў я, ці хмарка ў ясны дзень,

калі адна праз яснавень

плыве блакітнай вышынёй

над супакойнаю зямлёй...

XI

Заўжды турмой была турма,—



у катаў літасьці няма.

Звыкаюць там да сьлёз яны,

іх кволяць звонам кайданы.

Ім гора цяжкае — на зьдзек,

ім там на кпіны чалавек,

У сэрцах іх — адна брыда,

у душах іх — адна жуда,

і ні сумленьня, ні надзей...

Гатовы у гразь стаптаць людзей,

каб людзкасьць вытруціць з усіх,

як вытруцілася і з іх.

I аглядаючы вастрог,

яны сумуюць, што ня змог

ён цэлы сьвет сюды ўвабраць,

бо сьвет гатовы апляваць,

ператварыць яго у турму,

каб толькі кату аднаму,

на верее седзючы з ключом,

мець змогу жыць другім жыцьцём

і бачыць сонца ў ясны дзень.

Іх непакоіць ўласны сьцень,

яны ня могуць накш і жыць:

кажух ляжыць, а кат дрыжыць...

Ня знаю, што дапамагло,

якое дзіва ў тым было:

мой лес на многа стаў лягчэй

і вартавыя шмат мякчэй.

Яны не прыкавалі зноў

мяне да зімных камянёў.

I ў перарваных кайданох

хадзіць я па вастрозе мог.

Уздоўж, поперак і з краю ў край

усё вадзіў мяне адчай.

Каля калюмнаў навакол

я не аднойчы абышоў.

I зноў вяртаўся ўсё туды,

дзе быў пачын маёй хады.

Сьцярогся толькі аднаго,

каб не ступіць калі нагой

на могілкі маіх братоў,

на безьдзірванны іхны ехоў.

Калі ж здавалася парой,

што крок неасьцярожны мой

зьняважыў сьціплы іх спакой,—

ад жалю дыхаць я ня мог,

крышыў ён сэрца у грудзёх...

XII

Зрабіў прыступак я ў сьцяне,



не для таго, каб бегчы мне,

бо ўсіх, дарэшты, пахаваў

каго любіў, каго кахаў.

I сьвет шырокі за сыіяной

мне быў-бы большаю турмой:

ні сына, бацькі, ні радні,

ні сябра`ў горы тым — адзін...

Затым шчасьлівы быў амаль:

мяне па іх спаліў-бы жаль...

Але цікавіўся з-за крат

павольны кінуць свой пагляд,

і свой замілаваны зор

на хараство высокіх гор...

XIII


Я відзеў іх... Як і даўней

былі яны ў красе аднэй.

Ня ведалі раптоўных зьмен,—

падобна мне ў задусе сьцен.

Тысячагоднія сьнягі

я відзеў на хрыбтох вышынь,

і возера, як пас даўгі,

і Роны поўнаводнай сінь —

ляглі ніжэй, былі бліжэй

на радасьць для маіх вачэй...

Паток, пароджаны ў сьнягох,

няспынна вірыўся, шалеў

цераз выбоіны ў скале,

у перакрышакых кустох.

Каля далёкае тары

бялелі майскія муры.

Былі над іх яшчэ бялей

узьвівы стромкіх ветразей —

яны імклівілі ў даль

пауз сіні неба, сіні хваль...

Была там выспачка адна,

нібы ўсьміхалася яна

мне ў самы твар тады:

Ня большай выдалася мне

чымся падлога ў турме.

Было там дрэў высокіх тры,

пауз іх шумелі з гор вятры.
I кветкі слалі далавах
пялёсткі кволыя і пах
тады каля вады...
Арол паветрыў над зямлёй,
арол лятаў перада мной.
Здавалася хутчэй імкне
калі зьбліжаецца ка мне.
Набегла ў вочы горкіх сьлёз,
іх нячуваны сум прынёс.
Пашкадаваць тады я мог
аб перарваных кайданох.
Калі вярнуўся я назад,
спакусны кінуў да ляг ляд,—
глынула цьма мяне ізноў
цяжарам стала нада мной,
як блізкага апошні схоў,

як века над яго труной,

якога ад бязконцай цьмы

жадалі выратаваць мы.

Надсілу ўзрушаны пагляд

такі спакой знайсьці быў рад...

XIV

Міналі дні, ішлі гады,



не заўважаў я іх тады.

Ня меў надзеі для вачэй,

з якой бы стала мне лягчэй.

Прышлі ўрэшце людзі ў лёх,

каб волю дадь прышлі яны.

Дзівіцца я ўжо ня мог

і ня пытаў — нашто, чаму?

Былі уцехі мне адны —

ці з кайданоў, ці ў кайданы:

наўчыўся я кахаць свой сум.

I покуль гэты дзень прышоў

аковы пакідаць далоў,—

прытулкамстаў мне мур цяжкі,

дзе я ўладар быў, і які!

Яны, здалося мне ў той міг,

прышлі забраць мой дом другі,

дзе з павукамі дружбу меў,

на іхны змрочны лоў глядзеў,

дзе я сачыў гульню мышэй

у бляску месячных начэй.

Чаму трымацца мусіў накш?

Для нас, тубыльцаў, быў ён наш.

I я меў сілу, як манарх,

для іншых несьці сьмерць і жах.

Але мо' зьдзівіць гэты сказ,—

спакой заўсёды быў між нас.

Да кайданоў я нават звык,

настолькі часу ўплыў вялік,

з нас робіць тых, чым зараз ёсьць.

Таму ўздыхнуў я ў тэй турме,



калі вярнулі волю мне...
Чэрвень 1816 г.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка