Паганскае І фальклорнае ў творчым мысленні р. Барадуліна




Дата канвертавання30.03.2016
Памер87.39 Kb.


Сабуць А.Э.

УА «Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы», г. Гродна


ПАГАНСКАЕ І ФАЛЬКЛОРНАЕ

Ў ТВОРЧЫМ МЫСЛЕННІ Р.БАРАДУЛІНА
Паганская міфалогія, фальклор і хрысціянская духоўнасць у нацыянальна-літаратурным кантэксце – розныя і разам з тым узаемапранікальныя спосабы светаўспрымання і адпаведна мастацкай інтэрпрэтацыі жыцця. Міфалагізацыі ж як сродку вобразна-эмацыянальнага ўвасаблення (напрыклад, фальклорнае пераасэнсаванне архаічных паганскіх матываў і вобразаў у літаральнае значэнне метафары і сімвалу, альбо біблейская трактоўка міфаў) уласціва ўстойлівасць. Паводле меркавання літаратуразнаўцы В. Каваленкі, усякая літаратура міфалагізуе, прычым неабходнасць у літаратурнай міфалагізацыі будзе адчувацца датуль, пакуль будзе існаваць літаратура ў сваёй цяперашняй прыродзе [1, с. 26]. Рускі пісьменнік і філосаф А.Ф. Лосеў адзначаў, што міфічная рэчаіснасць ёсць абсалютна самастойная, дапраўдзівая, якую трэба разумець такой, якой яна ёсць, нават называў міфалогію «свяшчэннай гісторыяй» [2, с. 47, 51]. Разглядаючы міф як старажытную паэзію, А.М. Афанасьеў лічыў «першапачатковае слова» зародкам міфічнага падання [3]. Разам з тым, даследуючы пераход ад міфалагічнай вобразнасці («паралелізм» А.М. Весялоўскага) да ўласна іншасказальнай («фігуральнай»), даследчыца В.М. Фрэйдэнберг на матэрыяле архаічнай літаратуры аргументавала, што матыў — асноўны закон міфалагічнага і фальклорнага сюжэтаскладання [4, с. 249].

Беларуская міфалогія як найбольш старажытны пласт духоўнай спадчыны цесна звязана з філасофіяй жыцця нацыі. «Адушаўленне», «абагаўленне» прыроды, пакланенне яе таямнічым неспасцігальным сілам – адметная рыса беларускага менталітэту. Незвычайная вобразнасць і паэтычнасць паганскай самавітасці натхняла Адама Міцкевіча і Яна Баршчэўскага, Янку Купалу і Якуба Коласа, Максіма Багдановіча і ўсіх паслядоўнікаў, якія жылі, паводле трапнага выказвання апошняга, «з прыродай зліўшыся душою». Родняцца паганскім светаадчуваннем прыроды пушчавік Казімір Камейша, лясны вогнепаклоннік Кастусь Цвірка, палеская язычніца Яўгенія Янішчыц, якая пакланялася беларускаму слову. Першародная самавітасць Ларысы Геніюш мела трывалае апірышча на крывіцкай зямлі. Дух паганства, старажытнай даўніны з цэлай іерархіяй славянскіх міфалагічных вобразаў жывіў і жывіць арыгінальную натурфіласофію М. Танка, В. Зуёнка, Я. Сіпакова, А. Пісьмянкова, А. Сыса і інш. Або, як лічыць адзін з ужо названых паэтаў А. Пісьмянкоў, «Мы ўсе крыху язычнікі».



«Хрышчоным паганцам», ад якога так і зыходзіць аптымізм паганскага гарту, зарэкамендаваў сябе ў беларускай паэзіі Рыгор Барадулін. Ягоная творчасць, у шмат якіх адносінах паганская, грунтуецца на міфалагічных уяўленнях, бо менавіта ў натуральнай паяднанасці з прыродай аўтару бачыцца самавітасць і прывабнасць унутранага вобліку беларуса. Вытокі барадулінскага касмізму – пераважна ў спрадвечнай прыродзе крывіцкай Ушаччыны. Істотным выглядае той факт, што повязь з жыватворнымі зямнымі вытокамі мацуецца ў Барадуліна-паэта праз глыбока прачутую жыццядайную мацярынскую сілу. І незвычайная барадулінская ашчадлівасць да матчынага слова – народнага слова – ідзе ад паганскага пакланення Прамаці-прыродзе. «Слова ўсё можа. Бо карані слова ў сівым паганстве, язычніцтве» [5, с. 42], – пераконвае паэт.

З сівых часін маці была ашчаджальніцай агню, які абаграваў і карміў праз вякі. Паэт нездарма называе сваю маці «вогнепаклонніцай». Вобраз маці мае свае вытокі ў міфалогіі і фальклоры, дзе маці – сімвал жыцця і вечнасці. Барадулінская мастакоўская муза намагаецца паяднаць асновы адвечнага паганскага светаадчування з выразным інтэлектуальным пачаткам. Барадулін-паганец, па сутнасці, стварыў арыгінальна-адметную філасофію пэўных з’яў жыватворнага быцця. У прыватнасці, вымалёўваецца адна з ўстойлівых мадэляў МАЦІЖАНЧЫНАДРЭВА. Як сведчыць даследчык М. Паповіч, «частае замяшчэнне вобраза дрэва вобразам жанчыны, якое выступае... як сімвал жыцця і пладароддзя, наводзіць на думку пра «генеалагічнае дрэва» [6, с. 56]. У барадулінскай паэзіі досыць багатая палітра «жаночых адценняў», асацыятыўна звязаных з вобразам дрэва: «Сівымі матулямі ніцыя вербы схінуцца», «І яблынькаю маладой / Стаіш ты з першай завяззю...» («Пасля навальніцы»). Абагаўленне дрэў – з’ява вельмі старажытная. Вядомы рускі вучоны-этнограф А. Афанасьеў пісаў: «Лес з незабыўных часоў лічыўся пасрэднікам паміж небам і зямлёй. У лясах і гаях язычнікі хавалі мёртвых, таму што гэтыя месцы нагадвалі ім пра «блажэнныя» райскія сады, куды павінны ўзнесціся пасля смерці душы памерлых» [3, с. 325]. Вобраз дрэва ў Барадуліна шматмерны. Дрэва ў барадулінскай паэзіі сімвалізуе не толькі арганізацыю свету ў прасторы, але і арганізацыю свету ў часе, узмацняючы паняцце кругазвароту: «Чым цягнецца вышэй / у неба дрэва – / глыбей / ідуць карэнні ў зямлю» («Я – сын зямлі»).

Неўтаймаваная барадулінская душа схіляецца да паэтыкі паганства: «Часты, непакручасты бярэзнічак, / Страшна на «ты» да тваёй белаты» («Бярэзнічак»). Пакланенне не толькі свяшчэнным дрэвам, але і свяшчэнным дубровам было ў агульным кульце прыроды ва ўсходнеславянскіх язычнікаў. Згадваючы пра адухоўленасць нацыянальнага космасу, падкрэслім, што лес – ключавы зямны персанаж і Якуба Коласа.

Такім чынам, дрэва так ці іначай выступае як элемент прылучэння да свету продкаў, як апасродкаванае звяно пераўвасаблення душ. Паэт увесь у палоне паганскага светаадчування. Р.Барадулін тонка адчувае язычніцкае суладдзе з Прамаці-прыродай, першаснасць і свежасць убачанага і пачутага. Элементы язычніцкай свядомасці ў мысленні лірычнага героя паэта захаваліся не як пакланенне стыхійнай магічнай сіле, а як эстэтычнае чуццё і мацярынскія адносіны да прыроды, ўсяго жывога. Менавіта стыхія здаровага народнага розуму, мудрых адносін да з’яў прыроднага быцця пануе ў барадулінскіх мастакоўскіх радках. Само ўнутранае засяроджанне на той ці іншай міфалагічнай сітуацыі дае мастаку слова невычэрпнае багацце жыццёвых асацыяцый. Паэту нават «трава праславянствам пахне». Шматдаравальная любоў да кожнай жывой істоты, да маці, да мовы, да Бацькаўшчыны, да жыцця, урэшце, як дарунку Божага – ці не ў іх крыецца аптымізм паганскага гарту? Відавочна, зварот да першаверы ў Рыгора Барадуліна ёсць найперш натхняючая крыніца незвычайна арыгінальнай вобразнасці. Вытокі барадулінскіх міфапаэтычных матываў (дзе ключавым выглядае культ Маці) – у нацыянальнай цэласнасці (прырода, мова, гісторыя), таму натуральна вылучаюцца ў арганічным праяўленні складу яго таленту.

У араллю душы паэтавай спадалі «жалудамі з дуба» слоўцы-нерушы, слоўцы-знічкі, але не знікалі, а прарасталі «там навечна / Расток радка, / Галінка верша…». Сёння ж пераплеценыя радкі з галінкамі, выдыхнутыя радкі з вершаў бачацца як гожае і годнае БАРАДУЛІНСКАЕ ДРЭВА. Вытокі барадулінскага міфалагізму – пераважна ў акаляючай спрадвечнай прыродзе. Зусім натуральна, што так шматгранна, абсяжна, нават велічна на старонках ягоных паэтычных зборнікаў «рассыпаны» шматмерны вобраз дрэва: «дрэва жыцця», «спрадвечнае дрэва», «радаслоўнае дрэва», «купалаўскае дрэва», «дрэва ракі», «дрэва пазнання», «дрэва даверу», «дрэва кайнасці», «дрэва часу», «дрэва вечнага руху», «жыцця радаводнае дрэва» і інш. Само паняцце дрэва асацыіруецца з вечнасцю, жыццястойкасцю. Моцна адчувальная ў барадулінскім успрыняцці ідэя чалавечага пачатку ад дрэва: «Чалавек, як і дрэва, / Расце, карэніцца, / Галее паволі ствол…» («Чалавек, як і дрэва»), «Людзі з падсечанымі каранямі, / Дрэвы з адсечанымі рукамі» («Параненае рэха»), «Я дома… / Тут кожнае дрэва – радня» («Імяніны…»). «А ўвогуле чалавека і паэта перш за ўсё фармуе прырода. Дрэва – гэта мадэль жыцця, мадэль чалавека. Чалавек усё паўтарае за дрэвам ад парастка да ствала, ад ствала да пня, да парахні самай. І зелянее, і купчасціцца, і аблятае, бяслісціцца. Невыпадкова калыска й труна былі з дрэва. Дрэва забірае да сябе» [7, с. 6], – так роздумна і невычарпальна глыбока апавядаў паэт на запытанне аўтара дадзенага артыкула наконт існасці дрэва як касмалагічнага элемента ягонай творчасці. Так, дрэва ў разуменні Барадуліна-метафарыста – гэта «шлях», «дарога»: ад ранішняга маленства («У бары маім першым, сівым, / Ні галінкі не надламана» (паэма «Вяртанне ў першы снег»)) да сталасці, спадчыннасці («Беларусь, / Цябе задумаў лёс, / Надзяліўшы борам» («Набела!»)).

Барадулін-паганец свята моліцца-пакланяецца дрэву, дубровам. Са слоў даследчыка М. Кастамарава, «продкі нашы верылі, што душа нябожчыка і нават жывы чалавек з целам могуць перайсці ў дрэва ці птушку, ці якое іншае стварэнне» [8, с. 31]. Яно і зразумела, што міфалагічныя вобразы ўяўляюць адушаўлёныя канфігурацыі метафар, як, скажам, прыкмячае сам паэт: «Дрэвы за душой не носяць злосці», таму «З гадамі верыць дрэву / Неадзервянелая душа» («Дрэвы за душой не носяць злосці»).

Надзвычай арганічна, нязмушана, нават сузіральна-сцвярджальна гучаць радкі, дзе дрэва абагаўляецца са святым воблікам мамы, якая і сёння неадлучна, найбольш набліжана да асобы паэта: «Захавальніца дрэва жыцця / Стала дрэвам…» («Партызанская маці»). Так мог сказаць толькі той, хто наскрозь пранізаны прачулай памятлівасцю, хто, урэшце, у сучаснай паэзіі стварыў Культ Маці ў яе вечным абагаўленні… Барадулінскае Дрэва, Дрэва жыцця – гэта найперш МАМІНА ДРЭВА.

Народная паэзія ўспрынята Барадуліным праз сам паганскі дух. У фальклоры (як і ў міфалогіі) ён чэрпае матэрыял для вобраза-метафары. У паэта настолькі моцнае фальклорнае наталенне, што яно выразна праяўляецца ў самім тыпе мыслення: мастак жывіцца паглыбленнем у стыхію народнай творчасці, пранікненнем у глыб народнай свядомасці, захоўваючы пры гэтым уласнае творчае аблічча і надаючы слову жыватворнае народнае гучанне.

Духоўны вопыт фальклору ёсць частка барадулінскага жыццёвага вопыту. Менавіта з матчыным дыханнем, словам, спевам і плачам, урэшце, самым ладам жыцця перадаліся Барадуліну-паэту зайздроснае адчуванне прыроднай раскаванасці народнага самабытнага слова, прачулы лірызм (жаночы пачатак фалькларыстычнага аспекту) яго паэзіі. Сведчаннем гэтаму – нядаўняя барадулінская кніга «Песьні матчыны з Вушаччыны», дзе сабраны абрадавыя песні, папеўкі, смяшынкі-казытушкі (сціплыя й скаромныя). Так, у прадмове да кнігі аўтар спавядальна шчыруе: «Дзякуй Госпаду Звышняму, што паслаў мне маму – ахавальніцу нашага крынічнага й баравога, нашага азёрнага й вясёлкавага, нашага аржанога крывіцкага слова, нашай грамнічнай і зязюльчынай песні… Мама жыла песняй, а песня жыла ў мамінай душы. Яны адна адну разумелі, адна адну ашчаджалі. Разам журыліся, разам радаваліся. Умелі слухаць адна адну…. Бо слова маміна спявала… Крывіцкаму слову й матчынай песні я абавязаны ўсім» [9, с. 11].

Рускі літаратуразнаўца і фалькларыст Е. Меляцінскі лічыць, што дзякуючы міфалагічнаму архетыпу «маці–дзіця» «пераадольваецца ўлада часу, адзінкавая свядомасць і асобны лёс уздымаецца да нейкага архетыпу жаночай долі і бессмяротнасці» [10, с. 68]. Трэба аддаць належнае, барадулінская памяць маці, матчынага слова, матчынай песні выглядаюць удзячнай данінай захавання спадчыны (матчынай і народнай). Прыкладам творчага асэнсавання і захавання каларыту фальклорнай вобразнасці служыць барадулінская паэма памяці «Бяроза з лістам гаварыла...» – узор псіхалагічнай глыбіні і мастацкай дасканаласці светаразумення народнага і паэтавага. Твор раскрывае духоўна-паэтычную натуру маці быццам знутры: голасам маці прамаўляе паэт, з голасам маці пераклікаецца і ягоны голас, ад чаго створаныя карціны развітання прасякнуты шчымлівым пачуццём суму і самоты. Іншасказальны вобраз-сімвал бярозы – асноўны сродак мастацкай выразнасці ў дадзенай паэме. Вобраз маці-бярозы (устойлівы фальклорны вобраз) перарастае ў вобраз глыбокага трагічнага напаўнення. Матыў асенняй народнай песні (дарэчы, у барадулінскай лірыцы даволі моцны акцэнт журботна-восеньскага) з болем і горыччу дыктуе развітальныя ноткі: «Бяроза з лістам / Усю восень гаварыла: / А мой лісточак, / А мой зялёненькі, / Ты ж мяне пакідаеш…» [11, с. 178].

Такім чынам, відавочна пераўвасабленне, зліццё дзвюх эстэтычных сістэм – міфалогіі і фальклору. Менавіта ад паганскай настальгіі часта адштурхоўваецца паэт. Тады фальклорна-паэтычная вобразнасць набывае «таямнічую» вобразнасць, непасрэдную рэальную быційную прыроду, натуральную лучнасць жывога, дзе няпроста размежаваць народнае і індывідуальна-аўтарскае. У высока адухоўленым лірычна-эмацыянальным і хай сабе грубавата-экспрэсіўным гаваркім слове-«здубавецці» крыецца моцная стыхія жыццялюбства (дарэчы, гэта адметная барадулінская творчая рыса). Ушацкі фальклор – даніна барадулінскай арыгінальнай вобразнасці і моватворчага вопыту. Народная спадчыннасць – пафас усёй ягонай паэзіі. Барадулінскае паглыбленне ў народную стыхію ідзе праз творчае засваенне эстэтычна-мастацкіх прастораў: паганскай міфалогіі і фальклорнага вопыту.

Літаратура:



  1. Каваленка, В.А. Міфа-паэтычныя матывы ў беларускай літаратуры / В.А. Каваленка. – Мінск: Навука і тэхніка, 1981.

  2. Лосев, А.Ф. Философия. Мифология. Культура / А.Ф. Лосев. – М.: Политиздат, 1991.

  3. Афанасьев, А.Н. Поэтические воззрения славян на природу: Опыт сравнительного изучения славянских преданий и верований в связи с мифическими сказаниями других родственных народов: 3 т. – Т.2: [Репринт. изд. 1868г.] /А.Н. Афанасьев. – М.: Индрик, 1994.

  4. Фрейденберг, О.М. Поэтика сюжета и жанра. Период античной литературы / О.М. Фрейденберг. – Л.: Худ. лит., 1936.

  5. Барадулін, Р. Аратай, які пасвіць аблокі: Сяброўскае слова, эсэ і некананізаваныя ўспаміны / Р. Барадулін. – Мінск: Маст. літ., 1995.

  6. Попович, Н.В. Мировоззрение древних славян / Н.В. Попович. – Киев: Наук. думка, 1985.

  7. Барадулін, Р. «Творчасць і паэзія невыпадкова жаночага роду…» / Гутарка з нар. паэтам Беларусі Р. Барадуліным / Вяла А. Астраух // ЛіМ. – 1996. – 9 жн. – С. 6-7.

  8. Костомаров, Н.И. Славянская мифология: Исторические монографии и исследования / Н.И. Костомаров. – М.: «Чарли», 1994.

  9. Барадулін, Р. Песьні Матчыны з Вушаччыны / Р. Барадулін. – Мінск, 2004.

  10. Мелетинский, Е.М. Поэтика мифа / Е.М. Мелетинский. – 2-е изд., репр. – М.: Изд. фирма «Вост. лит.» РАН: Шк. «Яз. рус. культуры», 1995.

  11. Барадулін, Р. Збор твораў: у 4 т. / Р. Барадулін. – Мінск: Маст. літ., 1996. – Т. 1. Вершы.



База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка