Несцерка, або казка байка пра тое, як жыў, па зямлі хадзіў, памер I жьівы застаўся бывалы мужык несцерка як несцерка нарадзіўСЯ




старонка1/3
Дата канвертавання09.05.2016
Памер447.68 Kb.
  1   2   3
Бутрамееў У.

НЕСЦЕРКА, АБО КАЗКА БАЙКА ПРА ТОЕ, ЯК ЖЫЎ, ПА ЗЯМЛІ ХАДЗІЎ, ПАМЕР I ЖЬІВЫ ЗАСТАЎСЯ БЫВАЛЫ МУЖЫК НЕСЦЕРКА
ЯК НЕСЦЕРКА НАРАДЗІЎСЯ

Там, дзе сярод лясоў цячэ Днепр, дзе Нёман паміж пагоркаў убірае ў сябе рачулкі ды ручаі, дзе азёры ляжаць наўкола магутнай Дзвіны, дзе пануе сярод балотаў прыгажуня Прыпяць, жылі-былі людзі-беларусы.

Людзі як людзі, богам не пакінутыя — маглі і папрацаваць, маглі і за сябе пастаяць. Хаця і ў лапцях, ды ўсё ж не босыя, а як у світцы, то і не голыя.

Ну дык вось: стаяла ў іх вёсачка — паміж лясоў, сярод палёў, ля возера, на самым беражку рэчачкі.

Звалася Несцераўка. Дзесятак хацін, стрэхі саламяныя, у хаце печка ды лава, на стале аладкі бульбяныя. Мужык на печы ляжыць, лапцем у столь упіраецца, кабета ля печы завіхаецца — снеданне на стол збіраецца. Увесну хлеб з квасам, восенню — аладкі з маслам.

Мужыцкае званне такое — не замаркоцішся. Зямлю араць, жыта сеяць, зерне веяць — толькі потым да аладак і дойдзе.

Але як кажуць — не ўсё ж працаваць, будзе час і паскакаць! А павесяліцца народ ой як любіў! У адной хаце вісела скрыпачка, у другой — балалаечка. Без бубна ды гармоніка таксама не абыхо-дзілася. Была б прычына, быў бы выпадак.

А выпадак — вось ён, тут — Купалле! Эх, і вясёлае ж свята! На беразе рэчкі вогнішчы гараць, па ўсёй вёсцы танцы шумяць, апоўначы хлопцы ў лес ідуць — папараць-кветку шукаць. Ды дзе там знойдзеш яе адзін у прыцемках. Хто здагадаецца з сабою дзяўчыну на дапамогу ўзяць, той да раніцы, можа, і знойдзе. А калі які гаспадар спаць ляжа — яго таксама не пакрыўдзяць: прачнецца, а каза, што ў хлеўчыку стаяла, ужо на страсе пасецца, а воз на ліпу, на буслінае гняздо заехаў. Не хацеў святкаваць звечара, павесяліся ўранні.

Вось і гэта здарылася на Купалу. Ужо свята ў самы разгар увайшло, маладыя праз вогнішча скачуць, старэйшыя таксама ім не ўступаюць, на гэтую хвіліну скамарохі падаспелі, мядзведзя прывялі, гоман, смех, весялосць, але штосьці быццам не так, чагосьці быццам не хапае.

А жыў у той вёсачцы мужычок, празваны Несцер. Без яго ніводнае свята не абыходзілася, ніводная гулянка. Хаця гадкоў ужо за паўсотні, у скоках не кожны малады за ім паспее. А скажа — што звяжа, без прыказкі з лаўкі не зваліцца, без смеху па вуліцы не пройдзе. Глядзяць людзі — а гэта ж яго сёння і няма.

Ну, павалілі ўсёй вёскай, з музыкай ды скамарохамі проста да яго хаціны. А ён сядзіць сабе на двары, вус круціць.

— Ты што ж гэта,— пытаюць у яго,— не весялішся?

— Справа,— адказвае Несцер важна.

— Гэта ж якая ў свята справа?

— Баба дзіцё раджаць надумала.

— I адкуль у цябе, сівога, яны бяруцца?

— Ат, быў бы каваль ды каваліха, а гэтага хопіць ліха.

— У цябе ж дзяцей што драных лапцей, куды табе яшчэ пад старасць?

— I я так казаў, ды хіба, браточкі, бабу перайначыш?

— Хто ж у цябе ў хаце галава — ты ці баба?

— Галава-то, браточкі, я, ды яна — шыя, а куды шыя, туды і галава.

Засмяяліся ўсе, а тут павітуха выносіць дзіця:

— Ну, стары чорт,— сын у цябе.

Падышлі людзі паглядзець, а дзіця замест таго каб, як усе мы з вамі, калі на гэты свет з'яўляемся, закрычаць ды заплакаць — як засмяецца!

— Бач ты,— кажа Несцер,— весялун, не паспеў нарадзіцца, а ўжо на свята просіцца!

— Малайчына,— смяюцца людзі,— відаць, павесяліцца і людзей пасмяшыць на сваім вяку, дай бог яму і бацьку здароўя!

Вось гэтак Несцерка і нарадзіўся — бо быў гэта не хто іншы — а ён. Здарылася ўсё гэта ў вёсцы Несцераўка, што ў Бярозаўскім раёне на Брэстчыне. Праўда, вучоныя людзі кажуць, што вёска гэта — Несцерава ў Мсціслаўскім раёне, на Магілёўшчыне, а яшчэ больш вучоныя — што справа была ў Несцяровічах, што ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Не магу сказаць, хто з іх праўду кажа, ведаю толькі, што менавіта з тае пары і пайшоў гуляць па Беларусі Несцерка.
ЯК НЕСЦЕРКА ПА БЕЛЫМ СВЕЦЕ ГУЛЯЦЬ ПАЙШОЎ
Ну вось, значыць, нарадзіўся Несцерка ды і давай сабе жыць, розуму набірацца. За сталом у бацькі густа, у місцы пуста, трэба самому нешта шукаць. I Несцерка выпадку не прапускаў. То ў папа ў гародзе гуркі падышлі, то ў панскім садзе яблыкі паспелі — з таго і сыты.

А падрос — чаго толькі не выкідваў. 3 эканомавай кухні каўбасы на вуды валачыў, ката Ваську навучыў кумпякі цягаць са званіцы, дзе іх дзяк сушыў, сам з гэтым катом па скляпах лазіў, смятану лізаў. Адным словам, што з'еў, тое не ўкраў, затое ў жываце чэрці не скачуць.

Не пашанцуе — выкручвайся як можаш. Але Несцерка і на гэта быў майстра. Мог і сухім з вады выйсці і шыла ў мяшку схаваць. Кажуць людзі: «Які дуб, такі клін, які бацька, такі сын». Гэтак і Несцерка. Малады, ды з ранніх: на рабоце ох, за сталом за трох, спіць за чатырох, а за языком не ўгонішся і басанож.

Але прыйшоў час, завёўся і ў яго пух над губой — сядзіць дома, на вуліцу не выгнаць.

— Ты што гэта? — пытае стары Несцер.

— Дзеўкі смяюцца,— адказвае Несцерка. Пачухаў бацька патыліцу — здаецца, учора было, а бач ты, вырас сын. Хлопцы тады амаль што да дваццаці год у адной кашулі разгульвалі, на штаны не ў кожнага хапала. Але прыходзіць чяс — дзе хочаш вазьмі, а дай. Неяк наскроб і Несцер сыну на абнову.

Тут ужо другая бяда. Вядома — штаны. Пакуль хлопец без іх — хаця б ён і росту з каланчу — дзеўкі на яго і глядзець не хочуць. Як толькі ў штанах паявіўся — адразу агульная ўвага, маўляў, раз хавае, значыць, нешта ёсць.

А гэтакі хлопец, як Несцерка — нарасхват. У яго і ногі на танцах лаўчэй, чым у іншых, ён і зубы загаварыць можа, у яго і рукі нездарма прышыты. «Еш з голаду, любі з моладу». Вядома: у дзеўкі розум у касе, яе не навяжаш. Маці з парога крычыць: «У прыполе прынясеш — дадому не прыходзь»,— а ногі самі вядуць да таго стажка, дзе ўчора была. Ахвота горш няволі.

I Несцерка таксама выпадку не прапускае, паласаваўся, як той кот, уволю, але ж і адказваць трэба. То маці якой дзяўчыны да бацькі бяжыць, то браты за сёстраў ці жаніхі, у якіх нявест паадбіваў, у калы пагуляць прапануюць. На вуліцу не выглянь, да людзей не выйдзі — усюды вінаваты. Рашылі тады бацька з маці ажаніць Несцерку. Ды новая бяда. Куды ні пашлюць сватоў — нідзе не прымаюць. Ці то чулі пра яго фокусы, ці то каго з блізкіх пакрыўдзіў. Адным словам, як у той прыказцы: дзеўкі за ім гужам, гужам — ды ўсё міма. А жылі ў той вёсцы дзве дзявахі. Адна рыжая, рот да вушэй, другая касаватая і крыху кульгавая. Адна гулінда, другая хламындра, адну Тэкля завуць, другую Адарка. Яны-то замуж хоць і ў пятніцу. А старому Несцеру — абы сына да парадку прывесці. «Бяры,— кажа,— Тэклю»,— і ўсё тут, Несцерка — нізашто. Упёрся, як тая каза ў капусце. Стары Несцер хаця і сам у маладосці грашыў, але бацькоўскую руку меў строгую. Узяў лейцы, ды з пацягам, пакуль рука не стамілася: «Жаніся, чорт, круціцца не будзеш». Падумаў, падумаў Несцерка — ды і пагадзіўся. «Добра,— кажа,— пасылайце да Тэклі сватоў». Усе і рады. Але не гэтак лёгка аказалася прымусіць хлопца. Памазаў ён шмальцам ніжэй спіны — каб не гэтак ад навукі пякло — і хуценька да Адаркінай маці.

«Вось,— кажа,— ажаніўся б з Адаркаю, ды да Тэклі сватоў паслалі, а я яе братоў баюся». А ў Тэклі тых братоў аж сем, усе рыжыя, у кожнага кулак па пуду і заўсёды свярбіць. Але і Адарчына маці была не з тых, каго можна голаю рукой ухапіць. Пра яе казалі: збяры сабак з усяго наваколля— яна і іх перабрэша. Як пачула, што хлопец гатовы яе дачку ўзяць, аж вочы загарэліся. Ледзь угаварыў яе Несцерка пачакаць. «Прыходзьце заўтра ў гумно, што недалёка ад царквы. Адразу пасля вячэры і ўладзім усё».

Вярнуўся Несцерка дахаты, а там ужо бацька з Тэклінымі родзічамі мяркуе — калі вяселле, калі вянчацца. «Адклад не ідзе ў лад,— кажа ім Несцерка,— давайце заўтра перад вячэрай». На тым і парашылі.

Хутка казка расказваецца, а ў спрытных руках справа яшчэ хутчэй робіцца. Збіраюцца людзі назаўтра ў царкву — бачаць, Несцерка пад руку з Тэкляй ідзе. Сам у новых лапцях, чупрына алеем намазана. Нявеста губы бураком нацерла, касу з конскага хваста прывязала — прыгажэй не прыдумаеш. Перад самай царквой пашаптаў Несцерка штось бацьку на вуха ды хуценька ў гумно, што недалёка стаяла.

— Куды гэта ён? — насцярожыліся браты Тэклі.

— Па сваіх справах,— адказвае Несцер. Глядзь, а сык з Адаркаю назад шпацыруе.

Убачыла гэта Тэкля — і да іх, наляцела на саперніцу.

— Ты чаго, крывая гулінда, лезеш на чужое? — ды як ірване з яе вэлюм.

— Сама не на сваё не разяўляйся — хламындра,— крычыць тая ў адказ — і хваць Тэклю за касу, а каса і адарвалася.

Тут маці яе падаспела і браты Тэклі ўперад, і людзі: хто Адарцы сусед, хто Тэклі сваяк, каму проста языком памянташыць ахвота, а каму рукамі памахаць — ды ўсе ў адну кучу.

I гэткая пачалася бойка — сам чорт не разбярэ, хто каго дзярэ. Нават вячэрню не служылі, куды ўжо тут да Несцеркі, пра яго і забыліся. А ён — добра лапці на нагах новыя — торбу за плечы — і памінай як звалі. Хапіліся праз пару дзён, а яго ўжо і з прыставам не дагоніш.

Вось гэтак і выбраўся Несцерка ў людзі, па белым свеце пагуляць, дарогу патаптаць, а дарозе той — канца не відаць.


ЯК НЕСЦЕРКА ДА БОГА ХАДЗІЎ
Уцёк Несцерка ад вяселля ды і ходзіць сабе па белым свеце. Лапці стопча, ды не гаруе — новыя спляце, песенькі пяе:

Без мяне мяне жанілі,

Мяне дома не было.

Вядома: маладога і кроў грэе. Дзе лёг, там і пераспаў, дзе ўстаў, там нешта і глынуў. Але ўсё ж звычайна так: людзей шмат — а паабедаць няма дзе. Голад не цётка, трэба нейкую работу шукаць. Спрабаваў ён і парабкам быць, і плыты ганяць, і смалу курыць. Што ні кажы, а без капейкі нават і ў царкве не плюнеш. Пацеў, гарбаціў, а зарабіў толькі на абнову — гузік да кашулі і на багаты абед — акраец хлеба.

З'еў ён гэты акраец, сеў ля дарогі ды і думае: як жа быць, як сярод людзей жыць? Думаў, думаў, ды так нічога і не прыдумаў. Рашыў тады да бога схадзіць ды і спытацца. «Як-ніяк, а ён жа мяне з таго запечка на гэты свет выпусціў, ён павінен ведаць».

Ды вось пытанне: дзе тую лесвіцу ўзяць, каб жывым на неба ўзлезці? Каго ні спытай — ніхто не ведае.

А жыў там у адной вёсачцы стары. Звалі яго Струк, а клікалі Стагод. Ніхто столькі лапцей не знасіў, колькі ён пражыў. За свае гады ўсяго нагледзеўся, пра ўсё чуў. Ці хто падказаў, ці сам прыйшоў Несцерка да яго.

Злез стары з печы, падлогу барадою вымеў, сеў за стол, распытаў: хто, адкуль, якіх бацькоў, спытаў табакі панюхаць ды і расказаў, што ведаў.

У старыя часы бог сам па зямлі хадзіў, судзіў, радзіў, розуму вучыў. Але як развялося людзей, што тае машкары — усюды не паспееш. То туды спяшайся, то сюды. Тады, каб і сабе палегчыць, каб і людзям лепей, паставіў бог памагатых. Святога Ілью і Міколу, Пятра і Паўла. I стала гэтак, што пакуль да бога — святыя душу вымуць. Ды яшчэ і не падступіся да іх, без фігі носа не дастанеш, асабліва калі ў лапцях.

А жылі ў тыя часы ў вёсцы тры бабы. Кацярына, Мальвіна і Малання. Кацярына і Мальвіна век над дзяцьмі гаравалі, у адно вока спалі, у полі пацелі, досыць ніколі не елі. А Малання гуляла, мужыкоў пускала. Дзяцей у яе не было — на праезджай дарозе трава не расце — гора не ведала, бяды не знала.

Як прыйшлося ім на неба ўзысці, прыняў іх божы ключнік Пётр. Спытаў, як жылі, якія грахі за сабой маюць.

— Я жыла, не грашыла, век працавала, царкву не забывала — гэтаму і рада,— кажа Кацярына.

— Малайчына,— пахваліў яе Пётр,-— вось табе залаты ключ ад раю.

— А я,— кажа Мальвіна,— таксама працавала ды гаравала. Толькі цяпер думаю: навошта, лепш бы пагуляць.

— Э-э, сумненне — першы грэх,— сказаў Пётр і даў ёй медны ключ. Ад чысцілішча.

Падышла чарга Маланні. Яна і кажа, як было:

— Жыла, гуляла, у царкву не заглядала, затое да маёй хаты дарога не зарастала, усіх прымала. Аб грахах не гаравала, а каб магла — яшчэ б пагуляла.

— Бач ты, грэшніца,— сурова глянуў Пётр,— вось табе жалезны ключ,— а на вуха шапнуў ёй ласкавей: — Гэта ад мае каморкі, пачакаеш там мяне, пакуль са справамі разбяруся.

3 тае пары і засталася Малання ў старожцы святога Пятра. Але баба яна была капрызная, надакучыла ёй на нябесных кісялях сядзець. «Спускай мяне, стары чорт, на зямлю»,— і ўсё тут. I гэтак узяла старога ў абарот, круціў той, вярцеў — яшчэ ж ніхто адтуль не вяртаўся — але з бабай не зладзіш, па яе і выйшла. А жыве цяпер тая Малання за лесам, каля Рыжай Горкі, там у яе хутарок. Святы ж Пётр да яе як бы ў госці наведваецца.

I параіў Струк Стагод пайсці да Маланні — яна, маўляў, многім дапамагала да бога дабіцца. «Занясі ёй сланечніку. Раней дзяўчаты семкі на вячорках вельмі любілі. Як маладыя часы прыгадае, па-дабрэе,— сказаў гэтак, падумаў і дадаў:—За сланечнікам гэтым да хахлоў ездзілі ўзімку, калі ад работы свабадней было. Я і сам імі крыху гандляваў і да Маланні, быў грэх, заглядаў...»

Сплёў Несцерка новыя лапці, прыхапіў торбачку сланечніку і ў дарогу. Дзень ішоў, другі, на трэці бачыць: пад горкай хутарок стаіць, з коміна дым, у двары сабака брэша. Падышоў, пастукаў. Выходзіць гаспадыня — нішто сабе маладзіца.

«Бач ты,— думае Несцерка,— за святым Пятром і старасць не бярэ,— а сам кажа: — Па справе прыйшоў, падсабі, родная, земляку».

Запрасіла яго Малання ў хату, пасадзіла на лаву, давай распытваць: хто, адкуль, чый сын, што патрэбна.

Расказаў ёй Несцерка пра сваё гора, на долю паскардзіўся, сланечнік аддаў. Паслухала Малання яго, сланечніку палускала, успомніла, што прайшло-праляцела, ды і пусціла слязу. Потым кажа: «Ну, землячок, дзякуй, што зайшоў. А я табе дапамагу. Якраз сягоння субота, мой стары з неба злазіць. Што-небудзь прыдумаем. А пакуль ідзі з дарогі ў лазню, а я падсілкавацца згатую».

Памыўся Несцерка, прыходзіць у хату, а там на стале — чаго толькі няма. Віно дарагое, парася смажанае, селядцы. «Еш, еш, землячок, згаладаўся нябось!» — частуе Малання. «Дзякуй, гаспадынька, дзякуй, не галодны, не хачу»,— адказвае Несцерка. Ды гэтак з «не хачу» парася і ўмалаціў. А Малання ўсё пра сваю вёску распытвае, як ды што, хто жывы, хто памёр, ды сланечнік лускае. Так і дзень да вечара. А як толькі прыцемкі — стукае хтось у сенцах, а сабака не брэша. «Відаць, свой»,— думае Несцерка.

Уваходзіць святы Пётр, увесь у нечым белым, зверху ці то німб, ці то лысіна блішчыць. Малання яго да стала ды гэтак ласкава — віна налівае, селядзец на талерку. Старому гэтакі падыход у навіну, паглядае на Несцерку: хто, маўляў, такі?

— Зямляк мой,— кажа Малання,— трэба яму дапамагчы.— I расказала, у чым справа. Насупіўся стары.

— Цяжка цяпер з гэтым. У прыёмнай дваццаць мастакоў, трыццаць паэтаў і генералаў з міністрамі з сотню. Ніяк не выйдзе.

Як пыхне тут Малання! Дзе ласкавасць падзелася! Як хопіць ля печы чапялу — і да яго!

— Генералам можна, а майму земляку нельга?! Каб і нагі тваёй больш тут не было!

— Што ты, што ты, Малаша, я ж не кажу — нельга! Чаму ж нельга? Нават яшчэ як можна!

Адным словам, стаяў у панядзелак Несцерка перад дзвярмі прыёмнага пакоя на самым сёмым небе.

— Зашумяць, што без чаргі, скажаш, маўляў, іншаземец,— тлумачыць яму Пётр.

Зайшоў Несцерка, бачыць: поўна паэтаў з кніжкамі, мастакоў з карцінамі, а генералаў і міністраў з картамі больш за ўсё. I ўсе ў дзверы пхнуцца, адзін другому не саступяць. А ў куточку сядзіць убогая старая ў падраным кажушку.

— Што ты тут робіш, бабуля? — пытае ў яе Несцерка.

— Ды вось, прыйшла папрасіць за сірату, ды ніяк не пападу.

— I то дзіва, што ты сюды прабілася, хто цябе правёў?

— Сама я, дзетухна. Дзе не пускаюць, пачакаю, гэтак і дайшла.

Выступіў тады Несцерка наперад і кажа:

— Выбачайце, паночкі-браточкі, іншаземец я, прашу прапусціць.

Расступіліся міністры і паэты. Бачаць: у лапцях, у світцы, штаны ў палоску. Гэтакага ім у сваіх занятках сустракаць не даводзілася, хто яго ведзе, можа, і іншаземец. Хаця-нехаця прапусцілі. «Але, старая гэтая перш мяне чаргу займала»,— працягвае Несцерка. Ды і пусціў старую. Не паспелі зашумець, а тая ўжо назад выходзіць.

Што гэтак хутка?

— А ўсё адразу і рашыў, дайсці толькі цяжка было.

Паправіў тады Несцерка абору і сам у дзверы. Зайшоў, бачыць: сядзіць бог ля печкі, лапці пляце.

— Госпадзі,— кажа Несцерка,— няўжо і ў цябе ботаў няма?

— Чаму ж няма, е,— адказвае бог,— ды новыя, ціснуць. У лапцях вальней. Хацеў вось зноў на зямлю паглядзець, а выбрацца няма ў чым. Амаль спляту, пакуль тое-сёе — хтось распляце... Вось застану... А ты, чуў, усё сваволіш? Ох, і будзе табе, Несцерка, за грахі...

— Якія там грахі?

— Добра, добра, па маладосці — ведаю. Чаго прыйшоў?

Растлумачыў Несцерка свой клопат, папрасіў парады, як далей сярод людзей жыць. Падумаў бог, падумаў, пачухаў патыліцу і кажа:

— Не простая гэта справа. Жыццё пражыць — не лапці сплесці. За адзін раз і не параіш. Раскажу табе адну прытчу, а ты сам і думай. Было гэта даўно, калі я яшчэ толькі стварыў свет і раздаваў гады — каму колькі жыць. Чалавеку даў трыццаць, сабаку і валу таксама. Вось чалавек мне і кажа: «Як гэтак так, сабаку б і пяці хапіла, а валу і дзесяці».— «А куды гады, што застануцца, падзець?» — пытаю. «Мне аддай, мне тых, што ты даў, мала».— «Так,— кажу,— і быць». 3 тае пары і стала чалавеку жыць семдзесят гадоў. Але, вясёлы і бесклапотны, ён толькі першыя трыццаць, тыя, свае, законныя. А астатнія грызецца з усімі, як сабака, і працуе, як той вол у ярме. Дык вось. Не мей сабакі — каб нечага было ахоўваць, не трымай вала, каб разам не цягнуць ярма. Калі ўжо гэткім махляром нарадзіўся — такім і будзь. Жыві, пакуль жывецца, гулям па свеце, глядзі на жыцце гэта, на тое, другое, яшчэ нагледзішся.

Паслухаў Несцерка, для памяці на вус наматаў і парады гэтае ніколі не забываў.
НЕСЦЕРКА I ЦЫГАН
Пабываў Несцерка ў бога ды і далей. Святы Пётр спусціўся разам з ім на зямлю, развітаўся. Ён таксама рады быў, і што Маланні дагадзіў, і што ўсё без лішняга шуму абышлося. Але як толькі палез па лесвіцы на неба, з кішэні штось выпала. Глядзь Несцерка — ключ залаты, ад райскіх варотаў, на залатым кольцы. Не паспеў падняць, стары назад спяшаецца.

— Бач, ключ згубіў, мо тут дзе?

— Не ведаю,— адказвае Несцерка, а сам на ключ лапцем.

Абшукаў святы Пётр усё наўкола, нічога не знайшоў.

— Як жа цяпер быць, чым райскія вароты закрываць?

— От, бяды, калком падапрэш,— кажа Несцерка.

Завохкаў святы Пётр ды і палез на неба, а Несцерка падняў ключ і пайшоў дарогаю. Дзень ідзе, другі, наўкола лес сцяной. Ужо і торба апусцела, і ў жываце пуста, а чалавечага жылля ўсё не відаць. Раптам бачыць: на пні каля дарогі сядзіць цыган і сала за абедзве шчакі ўмінае. Падышоў Несцерка, і аж слінкі пацяклі.

— Дзень добры, зямляк,— кажа.

— Зямляк мой, хлеб свой, а табака ў кожнага свая,— хітры цыган адразу здагадаўся, што да яго прысуседзіцца хочуць.

Несцерка і так і гэтак, злева зойдзе, справа паглядзіць, а цыган есць сабе ды пасмейваецца, а ў Несцеркі кішка ў кішку лезе.

— Слухай,— кажа ён цыгану,— ты, я ведаю, век на дарозе жывеш. I я табе не чужы, мы з тваім бацькам анучы на адным сонейку сушылі. Давай разам хадзіць, з палавіны жыць.

— А што ў цябе ёсць папалам дзяліць? — пытае той.

— А вось,— паказвае Несцерка залатое кольца ад ключа,— як да першай карчмы дойдзем — папалам і прагуляем.

Загарэліся вочы ў цыгана. «Трэба гэтае кольца ў сваю кішэню прыбраць»,— думае. А сам кажа:

— Добра, садзіся, перакусім — бадай не абедаў. Парэзаў сала — і давай яны хто хутчэй: цыган як качка глытае, а Несцерка зараз па два кавалкі Ў рот.

Бачыць цыган, не просты мужык яму трапіўся, але ў яго сваё было ў галаве.

Падсілкаваліся яны, выйшлі з лесу, а там ужо і вёсачка відаць. Пакуль дайшлі да яе — сонейка да долу. Летні дзень хоць і доўгі, а і яму канец ёсць. Трэба начлег шукаць.

Пастукаў цыган у крайнюю хату: «Гэй, людцы добрыя, можа закурыць знойдзецца, а то есці так хочацца, што назат пераначаваць недзе».

Пусцілі іх пераспаць, бульбы з малаком не пашкадазалі і табакай пачаставалі. Раніцою сабраліся госці ў дарогу, а цыган раптам брык на падлогу ды як заенчыць на ўсю хату: «Жывот, ой, жывот, паміраю». Яму вады, а ён, небарака, крычыць як рэзаны, ад натугі пасінеў — а з рота пена. Дзеці напалохаліся, гаспадыня хацела па шаптуху бегчы, а ён просіць кавалак сала паболей, каб на ўвесь жывот хапіла. Кінулася баба ў гарачцы ў кладоўку, прыперла шмат сала, цыган падняў рубаху — плюх яго на свой чорны валасаты жывот. Паляжаў хвіліну: «Ой,— кажа,— адцягнула, дзякуй, не далі памерці. Забірай гаспадыня сала». А тая як глянула — так і замахала рукамі: «Чорт цябе бяры з салам, што на тваім жываце ляжала». Цыган, доўга не размаўляючы, сала пад паху і ходу. Несцерка следам. Выйшлі за вёску, выплюнуў цыган з рота мыла і кажа:

— Ну вось, на дзень правізіі хопіць. Вядома — каму што, а цыгану сала.

— Спрытны ты,— дзівіцца Несцерка.

— Гэта што. Паглядзеў бы ты, як я коней краду. Ды што глядзець — давай дапамажы, ехаць будзем.

— Э-э, браток, я на канюшню лезці баюся.

— А навошта туды лезці? Я прама на дарозе каня ў каго хочаш забяру. А табе самая лёгкая справа — садзіся сярод дарогі і вадзі рукамі па пыле. Як хто пад'едзе і спытае, што робіш, кажы — ракаў лаўлю.

Так і зрабілі. Сеў Несцерка сярод дарогі, а цыган за елку схаваўся.

Сядзіць Несцерка сярод дарогі — раптам едзе пан у брычцы. Пад'ехаў, вылез і пытае:

— Што гэта ты, мужык, робіш?

— Ракаў лаўлю, паночку.

— Вось дурань, што ж ты тут зловіш?

— Можа, што і злаўлю,— кажа Несцерка.

А цыган тым часам выскачыў з-за елкі ды на каня, нажом па пастромках — і ходу.

— А, галганы, дык вы заадно,— закрычаў пан ды давай Несцерку бізуном лупіць, ледзь той, небарака, уцёк. Адбег за вярсту. «Нічога сабе — лёгкая справа»,— думае. Сеў ля дарогі і чакае прыяцеля. А таго ні слыху ні дыху. Цап тады ён за кішэню, а кольца залатога — няма. Зразумеў тады Несцерка, што хітры цыган паймаў і пана, і яго на адну вуду. Ды, упаўшы ў ваду, штаны скідаць позна. Пастаяў, павохкаў ды і пайшоў сабе далей, што толку патыліцу чухаць, дарога ад гэтага карацей не зробіцца.

Прайшоў ляснымі сцежкамі, выбраўся на гасці-нец, бачыць — калодзеж. Папіў вадзіцы, сеў у цянёк і думае: «Вось, шэльма, галавешкін сын, і сала раздабыў, і конь у яго, і золата ў кішэні. Купіў мяне ні за панюх табакі. Добра, хаця ключ залаты здагадаўся ў лапаць схаваць».

А тут, лёгкі на ўспамін, цыган да калодзежа скача — каня паіць.

Убачыў Несцерку — збянтэжыўся.

— Дзе ты,— кажа,— дзеўся. Я шукаў цябе, шукаў...

— Пан затрымаў мяне — усыпаў як мае быць.

— Э-э, гэта ўжо сам глядзі, на тое ногі...

— Ды ладна,— адказвае Несцерка,— мужычай спіне да панскай ласкі не прывыкаць. Толькі вось кольца залатое, што табе паказваў, згубіў, як уцякаў...

— Ай-яй-яй,— завойкаў цыган.

— Ды і гэта, брат, палова бяды. Кольца тое было ад ключа, ключ разы ў тры большы. Дык вось, даставаў я вады напіцца і ўпусціў яго ў гэты калодзеж. Сяджу, што рабіць, не ведаю.

— Як што — даставаць трэба!

— Баюся, надта ж глыбока.

— Эх ты, трымай!—скінуў цыган боты — і за вяроўку.

Апусціў яго Несцерка ў калодзеж і стаў з лапцей у боты пераабувацца. Глядзь, а за халявай і кольца.

— Ну вось, усё да кучы. Эй, як знойдзеш ключ, прычапі яго да таго кольца, што я згубіў,— ускочыў на каня, і памінай як звалі.

Вось гэтак і выйшла, што папаў стрыжаны на голенага, хацеў з голага штаны зняць, ды сам без ботаў застаўся.
НЕСЦЕРКА I КАРЧМАР
Развітаўся Несцерка са сваім «сябрам», каня праз некаторы час таксама з рук збыў. Конь хоць і разумная жывёліна, а замінае ў дарозе. То яго кармі, то паі, то пільнуй, каб не ўкралі. Ключ з кольцам таксама не доўга адцягваў кішэню. Вядома, у мужыка грошы што вада ў рэшаце. А тут якраз карчма на дарозе. I які чорт іх гэтак расставіў: як ні пайдзі, а ўсё роўна да карчмы трапіш. Кажуць жа: царква блізка, ды слізка, а карчма далёка, ды ногі самі прывядуць.

Хаця і не было ні капейкі, а зайшоў Несцерка адпачыць з дарогі.

У лазні ўсе роўныя — у карчме ўсе сябры-прыяцелі. Пераступіш парог — усе клопаты і беды з плеч далоў. За адным сталом старыя знаёмыя сядзяць, за другім — новых напаткаеш. Карчмар, тоўсты Яцэк, гарэлку носіць, пуза чухае. Ліся гарэлка: бабе слёзы, мужыку цяжкае пахмелле, а карчмару грош ды рубель. Пастаяў Несцерка, ды без грошай што рабіць, пайшоў на двор, там пад павець, на свежым паветры дзеля карысці здароўя пераспаў — добра, што лета.

Прачнуўся і думае: «Заўтра кірмаш, а ў мяне ў кішэні вош на прывязі, ды і тая галодная. Трэба неяк падлатацца». Хацеў ён да Яцэка наняцца дровьі секчы — але раптам бачыць: на двары стары кацёл валяецца. Успомніў Несцерка, што заўтра кірмаш — на перавозе праз раку народу цэлы дзень будзе поўна, і рашыў выкінуць стары фокус. Пайшоў да карчмара.

— Дай мне да вечара кацёл, што на двары валяецца,— кажа.

У Яцэка натура: снега зімой не выпрасіш.

— Кацёл рэч не простая. У гаспадарцы патрэбная, напавер даць не магу.

— А ты не наповер, а ў доўг. Аддам з рублём.

— Адкуль у цябе рубель?

— Увечары будзе.

Карчмар, вядома, за грош са званіцы скокне. А тут цэлы рубель. Пакрывіўся ды і пагадзіўся.

Узваліў Несцерка кацёл на плечы — і да ракі. Каля перавоза расклаў вогнішча — лес побач, дроў хапае, і давай ваду грэць. Толькі сталі людзі збірацца — ён гарачую ў рэчку лье, а халодную падлівае ў кацёл. Глядзяць усе, што за цуд? Грэе чалавек ваду і ў рэчку лье? Падышоў адзін мужык, пытае: «Што робіш?» Пакруціў Несцерка галавой: «Табе, маўляў, скажы. Сакрэт». А таму яшчэ цікавей. Прыстаў: скажы ды скажы. «Дай капейку, скажу»,— кажа Несцерка.

Ат, чорт не брат, капейка не грошы. Даў мужык капейку, а Несцерка тлумачыць: дурняў лаўлю, па капейцы з кожнага збіраю.

Пайшоў мужык прэч, а ўсе да яго: «Ну што там, раскажы?» Сорам таму прызнацца, маўчыць, робіць выгляд, маўляў, сакрэт, казаць нельга. Сталі тады мужыкі па адным, па два падыходзіць, распытваць. Гэтак да абеду ў Несцеркі ўжо рублёў пяць назбіралася.

Увесь дзень, пакуль людзі на кірмаш збіраліся, гандляваў Несцерка сваім дзівам. I пакупнікоў хапала, і тавару колькі хочаш. А як звечарэла, прыбег карчмар.

— Забірай свой посуд,— кажа яму Несцерка,— вось і рубель у прыдачу. Заўтра зноў пазычыш, 6ачыш, колькі грошай?

Здзівіўся карчмар. Раніцой ні капейкі не было, а цяпер больш, чым іншы раз у карчме за дзень. Давай распытваць, як Несцерка столькі грошай зарабіў.

— Табе скажы. Ты тады і карчму сваю кінеш ды таксама пачнеш. А я з чым застануся?

— Ну, прадай сакрэт.

— Прадай. Грошы — пыл, сягоння ёсць, заўтра няма. А з гэтым спосабам я кожны дзень сыты.

Прасіў яго Яцзк, прасіў, насілу выпрасіў. Прадаў Несцерка свой сакрэт за сто рублёў ды і сам на кірмаш заспяшаўся. Справа ў тым, што кірмаш ён прапускаць не любіў. «Дзе свята, там і я»,— заўсёды казаў. А кірмаш — тры дні запар, чым не свята.

Прайшлі, праляцелі гэтыя тры дні, едуць мужыкі па хатах. Бачыць: ля пераезда вогнішча гарыць, вада кіпіць, і тоўсты Яцэк кругом завіхаецца, ваду чэрпае і лье. Успомнілі ўсе Несцерку і яго жарт, смяюцца, на карчмара пальцам паказваюць. «3 чужога розуму не пабагацееш!»— і ўсе міма. А Несцерка апошні едзе, прысуседзіўся да некага на калёсы, не ўсё ж яму пешкі.

— Што, браток, не атрымліваецца? Гэта табе не гарэлку вадой разбаўляць, тут мазгаваць трэба.

Узяў тады Яцэк розум у зубы, дайшло да яго, што стыжаную авечку другі раз не стрыгуць. А Несцерка далей паехаў — у яго наперадзе дарога доўгая.

  1   2   3


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка