Не кожны горад можа пахваліцца 600-гадовай пісанай гісторыяй. А менавіта столькі год з часу першай пісьмовай згадкі аб Докшыцах спаўняецца ў 2007 годзе




старонка9/11
Дата канвертавання15.03.2016
Памер1.78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Вось так ішло гарадское жыццё… Але хутка ўсё раптам змянілася.
V. Чацвёрты падзел Рэчы Паспалітай

23 жніўня 1939 года фашысцкая Германія і СССР падпісалі пакт Молатава - Рыбентропа, паводле якога дзве таталітарныя дзяржавы, не параіўшчыся ні з кім, падзялілі сферы ўплыву ва Усходняй Еўропе. Праз тыдзень, 1 верасня 1939 года, распачалася самая жудасная ў гісторыі чалавецтва вайна. Немцы атакавалі Польшчу з захаду, а 17 верасня 1939 года ў яе ўварваліся савецкія танкі з усходу. Некатрыя польскія гісторыкі назвалі гэтыя падзеі “чацвёртым падзелам Рэчы Паспалітай”. У памежным гарадку Докшыцы ўсталёўваецца новая ўлада…
Вызваленне”

16 верасня 1939 года, як успамінаюць старажылы, у горадзе і наваколлі быў чуваць далёкі, няясны гул. Напачатку думалася, што гэта нямецкія самалёты. Потым людзі выказвалі версіі, што гэта пан Прушынскі ў Рашкаўцы малоціць збожжа, нехта лічыў, што за мяжой, у СССР, аруць зямлю трактарамі. Толькі вечарам хтосьці паведаміў, што да савецка-польскай мяжы падыходзяць танкі і аўтамашыны. Раніцай 17 верасня, у нядзелю, з боку Свістаполля ў горад прыскакаў савецкі кавалерыст, які распытаў гараджанаў аб наяўнасці ў горадзе саладатаў і радыёвузла і г.д. Потым развянуўся і паскакаў назад у лес. Тады з лесу з’явіліся кавалерысты. Праз нейкі час з боку Восава і Козікаў увайшлі савецкія танкі, якія пайшлі ў напрамку Параф’янава і Глыбокага. На вуліцы Барысаўскай (Ленінскай) іх сустрэлі некалькі прасавецка настроеных гараджанаў з хлебам-соллю і чырвоным сцягам. Некаторыя гараджане, асабліва яўрэі, кідалі кветкі на танкі. Савецкія аўтамашыны і кавалерыя ішлі таксама з боку Беразіно. У поўдзень на Базарнай плошчы іграў аркестр. Увогуле, Чырвоную армію гараджане сустракалі з радасцю. Людзі не думалі, што разам з савецкімі танкамі на нашыя землі прыйдуць рэпрэсіі і калгасны прыгон.

Памежнікі, якіх на стражніцах засталося мала, не здолелі аказаць аніякага значнага супраціўлення. Яны ўсё ж стралялі, але ж немагчыма вінтоўкамі спыніць танкі. Докшыцы былі захопленыя без ніводнага выстрала. Тут былі толькі каля дзесятка салдатаў КОП у казармах . Іх адразу ж узялі ў палон. Ляснічы ў Докшыцах схапіў двухстволку і хацеў праз акно сваёй хаты выстраліць па захопніках, але жонка схапіла яго за руку і не дазволіла страляць. Гэты ляснічы быў арыштаваны ў першы дзень савецкага панавання. У Порплішчы паліцэйскі, калі ўбачыў танкі, ўзяў вінтоўку і стаў пасярод дарогі. Яго адразу ж схапілі. У першы дзень новай улады былі арыштаваныя служачыя магістрата (не пашкадавалі нават вартаўніка) і паліцыянты. Арыштавалі і прадаўца крамы мясцовага гандлёвага кааператыву “Рольнік”.

Пачаў сваю крывавую дзейнасць савецкі НКУС. Шмат якіх сумленных людзей залічвалі ў “ворагі народа”, пісаліся ілжывыя даносы. Былі выселены ў Сібір і Казахстан асаднікі з Антунова, Данілаўкі, Бярозаўкі, Янкоў. Не пашкадавалі бальшавікі і некаторых з тых, хто былі на іх баку. Так, адданы камуністычнай ідэі гараджанін Лука Кустоўскі, які займаўся падпольнай дзейнасцю яшчэ пры цары, а потым пры польскай уладзе, пэўны час быў у горадзе камісарам, але ў 1940 годзе быў арыштаваны, пасля тэрміну ў ГУЛАГу, з якога выйшаў у пасляваенны час, вярнуўся ў Докшыцы і хутка пасля гэтага выехаў у Вільню. Уладальнік Блоні Прушынскі ўцёк за мяжу, а Мікульскі застаўся ў Вільні і вярнуўся сюды толькі падчас нямецкай акупацыі. Уладальнік Гняздзілава Міраслаў Слатвінскі і Юзэфовіч з Парэчча засталіся ў сваіх маёнтках і не былі арыштаваныя. Сёння дакладна невядома, колькі дакшычанаў ні за што загінулі ў ГУЛАГу. Як успамінаюць старажылы, напрыканцы чэрвеня 1941 года планавалася масавая высылка сялянаў. Бальшавікі не паспелі зрабіць гэта, бо прыйшлі немцы.

Пасля “вызвалення” прайшлі выбары ў Народны сход у Беластоку, які павінен быў юрыдычна замацаваць тое, што фактычна адбылося - уваходжанне Заходняй Беларусі ў склад СССР. Дэлегатам сходу ад Докшыц быў муляр Лейба Розаў, яўрэй. Ён і два яго браты ў часы Другой Рэчы Паспалітай займаліся падпольнай камуністычнай дзейнасцю. Напачатку вайны ён уцёк у СССР. У 1944 годзе ён вярнуўся ў Докшыцы і хутка выехаў з СССР, за ўз’яднанне з якім галасаваў, у Польшчу, затым у Ізраіль.

Выкладанне ў школе пачало ісці на рускай мове. Усіх вучняў “адкінулі” на адзін клас назад. Тэрмін навучання ў школе стаў дзесяцігадовым, у 1940/41 навучальным годзе ўжо быў восьмы клас. Пачалася ўсеагульная ліквідацыя непісменнасці.

Старая мяжа да самай нямецкай акупацыі была закрытая і ахоўвалася. Неяк у 1940 годзе трое хлопцаў з Докшыц пайшлі на Бягомльшчыну, каб купіць чагосьці (у докшыцкіх крамах хутка пасля “ўз’яднання” нічога не стала, а на Бягомльшчыну завозілі цукар, газу і г. д.). Іх злавілі памежнікі і трое сутак хлопцы правялі на стражніцы. Калі бягомльчане спабавалі пранікнуць на Докшыччыну, то за гэта іх чакалі яшчэ большыя непрыемнасці, у тым ліку выклікі ў НКУС.
Утварэнне Докшыцкага раёна

15 студзеня 1940 года на тэрыторыі былых Параф’янаўскай, Порплішчанскай, Докшыцкай гмінаў Дзісненскага павета ўтвораны Докшыцкі раён Вілейскай вобласці. Тэрыторыя раёна склала 894,6 квадратных кіламетраў, насельніцтва - 36 468 чалавек, з якіх 26721 беларус, 6408 палякаў (варта сказаць, што палякамі запісваліся многія беларусы каталіцкага веравызнання - К. Ш.), яўрэяў - 3120, татараў - 212, літоўцаў - 6. У раёне было 369 паселішчаў, 7027 сялянскіх гаспадарак, у тым ліку 4260 хутарскіх, 83 памешчыцкія маёнткі і фальваркі. Максімальная адлегласць ад паселішча да раённага цэнтра складала 25 кіламетраў, адлегласць паміж межамі з поўначы на поўдзень - 32 кіламетры, з усходу на захад - 40 кіламетраў. Мелася 46 кіламетраў брукаваных дарог, 89 кіламетраў палепшаных грунтавых, 606 кіламетраў грунтавых. Горад Докшыцы займаў 6,2 квадратныя кіламетры, у горадзе налічвалася 4106 жыхароў, 1049 жылых пабудоў. Тут дзейнічалі электрастацыя магутнасцю 45 кВт (у Блоні), кааператыўны малочны завод, бровар (былы Гордана на вул. Полацкай), паравы млын з тартаком (на вул. Полацкай), мылаварнае і цагельнае прадпрыемствы, завод па вырабу газаваных водаў, 2 няпоўныя сярэднія школы (818 вучняў і 18 настаўнікаў), клуб, пошта, тэлеграф, амбулаторыя, касцёл, дзве царквы, сінагога і пяць яўрэйскіх малітоўных дамоў. У 1940 годзе адчынена бальніца на 25 ложкаў у маёнтку Мікульскага, у Блоні была створана ветлячэбніца.

13 лютага 1940 года быў распрацаваны план падзелу раёна на сельсаветы. 12 кастрычніка, пасля ўнясення некаторых зменаў, быў зацверджаны адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел раёна, які складаўся з 14 сельсаветаў: Бярозаўскага, Валодзькаўскага, Гняздзілаўскага, Грабучанскага, Докшыцкага, Круляўшчызненскага, Несцераўшчынскага, Параф’янаўскага, Порплішчанскага, Старасельскага, Таргуноўскага, Тумілавіцкага, Юркаўшчынскага, Янкоўскага.

24 сакавіка 1940 года прайшлі выбары ў Вярхоўны Савет БССР. У Докшыцкую выбарчую акругу ўваходзілі 18 выбарчых участкаў і 7963 выбаршчыкі. Па ёй балатаваўся дэпутат Мікалай Адамавіч Войніч. Выбары, безумоўна, праходзілі паводле сталінскага прынцыпу “не важна, як галасуюць, а важна, як падлічваюць”, таму пры яўцы 99,95%, за кандыдата ад ўлады прагаласавалі 99, 66% выбаршчыкаў.

У снежні 1940 года прайшлі выбары ў мясцовыя саветы, якія нічым не адрозніваліся ад папярэдніх выбараў у Вярхоўны Савет. Былі створаны новыя органы ўлады, якія праводзілі ў жыццё палітыку таталітарнага рэжыму. Старшынёй Докшыкага райвыканкама стаў Ісак Абрамавіч Віленскі, 1-шым сакратаром райкама партыі - Ульяна Андрэеўна Ласянкова, начальнікам аддзела НКУС - Рыгор Васільевіч Семяннікаў. Райкам КП(б)Б складаўся з пяці чалавек. У чэрвені 1940 года ў кампартыі было 6 пярвічных партарганізацый, 46 членаў, 42 кандыдаты ў члены. 23 траўня 1940 года сакратаром РК ЛКСМБ, членамі якога ў раёне былі 142 чалавекі, стаў Васіль Якаўлевіч Палтаржыцкі.

У 1940 годзе ў маёнтку Докшыцы Мікульскага створаная Докшыцкая МТС, якая абслугоўвала пакуль яшчэ нешматлікія калгасы і саўгасы. Да пачатку вайны камуністы паспелі стварыць толькі 17 калгасаў, у якія былі запрыгонены 476 сялянскіх гаспадарак, і саўгас “Сітцы” ў былым маёнтку Дамейкаў.

Пачаліся адрэзкі “лішкаў” зямлі - той, якую людзі калісь з цяжкасцямі набывалі, а пазней апрацоўвалі цяжкай працай, палівалі потам. Гранічная норма зямлі для Докшыцкага раёна 8 красавіка 1941 года была ўстаноўлена ў памеры 14 га, потым яе павялічылі да 15 га. “Лішкі” былі адрэзаны ў 520 гаспадарак - пераважна найбольш працавітых і заможных. Былі высланы ў Сібір і Казахстан асаднікі з Антунова, Данілаўкі, Бярозаўкі, Янкоў. Некаторыя з памешчыкаў мелі магчымасць уцячы, аднак не зрабілі гэтага, бо не баяліся савецкай улады - яны ж не рабілі нічога супрацьзаконнага, аднак НКУС не ведала справядлівасці і міласэрнасці.

У 1940 годзе ў Докшыцы было праведзена правадное радыё. У горадзе быў усталяваны яшчэ адзін гучнагаварыльнік - на Базарнай плошчы. Райвыканкам быў размешчаны ў будынку былога суда на месцы сённяшняга ваенкамата, гарсавет пачаў працаваць у памяшканні былога магістрата, сельсавет – у будынку гміннага праўлення. Райкам партыі – на вуліцы Барысаўскай (Ленінскай) на месцы сённяшняй крамы “Ніка”, суд таксама быў пры вуліцы Барысаўскай (Ленінскай). НКУС пачало працаваць у былым гатэлі “Віленскім” на Базарнай плошчы.


Перайменаванні докшыцкіх вуліц

Як змяняліся палітычныя рэжымы, так змяняліся і назвы вуліц. Так было ў кожным горадзе. Як у польскі час у кожным горадзе заўсёды была вуліца Пілдсудскага, так і ў савецкі час без вуліцы ці плошчы Леніна (і абавязкова - у самым цэнтры горада) цяжка было ўявіць горад (тут варта адступіць ад тэмы, дадаўшы, што ў БССР існаваў усяго адзін горад без вуліцы плошчы і помніка Леніну - Наваполацк).

У тэксце кнігі я карыстаўся пераважна спрадвечнымі назвамі вуліц, якія існавалі са старадаўніх часоў. Яны не былі навязаны нікім, а адлюстроўвалі характар мясцовасці, насельніцтва, напрамак, у якім вяла вуліца. Сённяшняя вуліца Савецкая называлася Глыбоцкай, Пушкіна - Даўгінаўскай, Горкага - Полацкай, Ленінская - Барысаўскай, Гайдара - Ветранай, Дзяржынскага - Татарскай, Інтэрнацыянальная - Дзікай або Свінной, Палявога - Палявой, Міцкевіча – Гуменнай. Напачатку вуліцы гэтак жа называліся і ў афіцыйных дакументах, пра што сведчыць, напрыклад, адкрыты ліст Докшыцкага гарадскога ўпраўлення 1892 года, аднак хутка былі преайменаваны. Пакуль што немагчыма поўнасцю узнавіць назвы вуліц дарэвалюцыйнай пары, аднак вядома, што Барысаўская называлася Аляксандраўскай, Дзікая - Сянной, Піянерская – Мікалаеўскай. Палякі перайменавалі вуліцы па-свойму: Барысаўская стала называцца Пілдсудскага, Глыбоцкая - Віленскай, Полацкая - Касцюшкі, Даўгінаўская - Чвартакаў, Аляксандраўская - часткова Манюшкі, часткова Сянкевіча, Гуменная - Міцкевіча, Дзікая і Палявая захавалі свае спрадвечныя назвы. Сённяшняя вуліца Міцкевіча ў часы Другой Рэчы Паспалітай насіла такую ж назву. Вуліца Первага Мая называлася Уланскай. Вуліца Чарняхоўскага, дзе было толькі чатыры дамы, называлася Граніца. Няма звестак, як называлася тады сённяшняя вуліца 17 Верасня, якая ў той час ужо існавала.

У 1940 годзе вуліцы змянілі свае назвы зноў. Барысаўская - Аляксандраўская - Пілдсудскага стала Ленінскай, Даўгінаўская - Варашылаўскай, Полацкая - Горкага, Дзікая - Інтэрнацыянальнай, Уланская - Первага Мая, Глыбоцкая - Савецкай, Ветраная - Гайдара, Граніца, дзе стаялі чатыры дамы - Танкавай. У канцы 1950-х - пачатку 1960-х гадоў адбылося перайменаванне некалькіх вуліц: Варашылава (Даўгінаўская) стала называцца Пушкіна, Татарская - Дзяржынскага, Параф’янаўская - Карла Маркса (зараз назва Параф’янаўская нададзена адной з новых вуліц, якая не вядзе на Параф’янава), Палявая - Палявога (ў канцы 1980-х гадоў зусім у іншым месцы назва Палявая была нададзена адной з новых вуліц). Тады ж, у 1950-я, урочышча Свістаполле было перайменавана ў Чыстаполле, хоць і сёння яго называюць па-ранейшаму, а афіцыйная назва пішацца хіба што на старонках раённай газеты.

У 19 стагоддзі ў Докшыцах у скверы за сённяшняй царквой быў пастаўлены помнік імператару Аляксандру ІІ. У 1918 годзе бальшавікі знялі яго з пастаменту, і выкінулі ў сажалку пры вуліцы Міцкевіча (дарэчы, па словах Мікалая Чысцякова, калі ў польскі час гэтую сажалку чысцілі, помнік не знайшлі). Палякі паставілі на гэтым пастаменце стэлу з барэльефам з выявай Юзэфа Пілдсудскага. У 1939 годзе бальшавікі яе знішчылі, а камяні выкарысталі на падмурак для клуба. Дзе знік барэльеф – невядома. Пасля вайны ў горадзе з’явіўся помнік Леніну.

Напачатку 1990-х гадоў пачаліся размовы аб змяненні назваў вуліц. У 1993 годзе ў раённай газеце “Родныя вытокі” нават быў апублікаваны праект перайменавання вуліц, зроблены краязнаўцам Мікалаем Чысцяковым. Старым вуліцам ён прапаноўваў вярнуць спрадвечныя назвы, а вуліцы, што ўзніклі ў савецкі час і носяць савецкія назвы, перайменаваць у гонар беларускіх нацыянальных герояў. Аднак улады спаслаліся на недахоп грошай. Аднак, да гэтага пытання варта будзе калі-небудзь вярнуцца, бо вуліцы не павінны называцца ў гонар тых людзей і падзеяў, якія прынеслі толькі беды і няшчасці нашаму народу.


Мяжа ўчора і сёння

Мяжа заставалася. Нават пасля уваходжання Заходняй Беларусі ў склад БССР было забаронена вольнае перамяшчэнне праз былую ўжо мяжу. Мабыць, для таго, каб як мага даўжэй “вызваленыя ад панскага гнёту” не бачылі на свае вочы “шчаслівага жыцця ў Краіне Саветаў”. Ужо ў часе нямецкай акупацыі паўгалодныя і бедныя жыхары Бягомльшчыны пачалі прыходзіць на Докшыччыну, каб абмяняць што-небудзь на прадукты харчавання. Іншыя, аднак, прыходзілі сюды са зброяй і рабавалі насельніцтва Докшыччыны. Мясцовае насельніцтва стала называць жыхароў Бягомльшчыны “талэханцамі”. У Бягомлі ж жыхароў Докшыччыны называлі “пшэкамі”, а Докшыцы - “Варшавай”. У вёсках Бягомльшчыны ў пасяваенны час часам можна было пачуць такі дыялог: - “Куды паедзеш?” – “У Варшаву да пшэкаў.” Мінула амаль семдзесят гадоў, як мяжы не стала, але яе можна заўважыць і сёння, бо Бягомльшчына прыкметна адрозніваецца ад Докшыччыны. Там больш п’юць, горш працуюць, квітнее злачыннасць. Хаты ў вёсках Бягомльшчыны маюць занядбаны выгляд. У Бягомлі шмат зямлі каля шматпавярховак ляжыць нераспрацаванай, а ў Докшыцах кожны квадратны метр стараюцца прыстасаваць пад градкі ды парнікі.


VI. Улада крыві і смерці
У 1941 годзе наш край чакала яшчэ больш жудаснае выпрабаванне. 2 ліпеня горад быў заняты немцамі, якія гаспадарылі тут роўна тры гады. Смерць падсцерагала людзей на кожным кроку. Тысячы ні ў чым не вінаватых людзей былі забітыя. Яшчэ горш было ў сельскай мясцовасці, дзе партызаны рабавалі людзей, а немцы палілі вёскі і забівалі мірнае насельніцтва.
Пачатак акупацыі

22 чэрвеня, у нядзелю, стаяла сонечнае надвор’е, таму большасць жыхароў горада збіралася правесці выхадны дзень ў лесе або на рэчцы. Але ўжо ў 10 гадзін аднекуль прыйшлі чуткі, што пачалася вайна. Спачатку аб гэтым гаварылі ціхенька, баяліся, а раптам няпраўда. Але потым было аб’яўлена, што трэба ў 12 гадзін сабрацца ўсім гараджанам у клубе для таго, каб паслухаць паведамленне ўрада па радыё. Пасля выступлення Молатава стала зразумела, што вайна - гэта не чуткі.

23 чэрвеня было першым днём мабілізацыі насельніцтва ў Чырвоную армію. Да вечара яшчэ ніхто не хацеў верыць, што пачалася вайна. Але вечарам гэтага дня паверылі ўсе: фашысцкая авіяцыя пачала бамбіць Крулеўшчыну, Параф’янава. Дзве бомбы скінулі каля саміх Докшыц. Таксама з кулямётаў быў абстраляны статак кароў, якія пасвіліся на полі. Ноччу гэтага ж дня праз горад пайшлі бежанцы і адступаючыя часці Чырвонай арміі. Раніцай у горадзе з’явіліся работнікі міліцыі і НКУС. Ва ўсім астатнім жыццё не змянілася. Выпякалі хлеб, працавалі магазіны і сталовая.

Успамінае Мікалай Чысцякоў: “2 ліпеня мы з братам раніцай пайшлі за хлебам. стаім на рынкавай плошчы, чакаем, пакуль прывязуць хлеб. А насупраць плошчы стаяў двухпавярховы будынак гасцініцы, на даху якога з пачатку вайны пабудавалі пост паветранага назірання, паведамлення і сувязі. Там заўсёды знаходзіўся баец. Раптам бачым – ён некуды знік. А праз некалькі хвілін з вуліцы Пушкіна на плошчу выехалі па тры легкавушкі, у кожнай сядзелі па пяць немцаў. Людзі спужаліся, разгубіліся, а немцы выйшлі з машыны, праўда. не ўсе, і адзін пачаў клікаць “Ком, ком!”. Адгукнуўся на запрашэнне малады яўрэй і загаварыў з ім. Убачыўшы, хто перад ім, немец схапіўся за аўтамат і закрычаў “Юдэ, вэк!”. Усе аслупянелі. Яўрэй кінуўся наўцёкі. Тады да салдат падышоў пажылы грамадзянін, які ў першую сусветную вайну быў у немцаў у палоне і таму трохі ведаў нямецкую мову. Яны трохі з ім пагутарылі, селі ў машыны і паехалі зноў на Даўгінава. а людзі разбегліся па хатах. Прыйшлі дадому і мы з братам. Жылі мы тады там, дзе зараз знаходзіцца тэрыторыя аўтабазы райспажыўсаюза. У гэты час работнікі міліцыі, НКУС, байцы Чырвонай арміі ішлі са Свістаполля, дзе яны начавалі, у горад. Падышлі да нашай хаты. запыталіся ў бацькі, што чуваць у горадзе. Ён ім, вядома, расказаў пра выпадак на плошчы. Начальнік міліцыі Тропкін гаворыць: “Пайшлі, таварышы, дадзім ім жару”. І яны накіраваліся ісці да вуліцы Піянерскай, а тут насустрач беглі пагранічнікі, якія начавалі ў гасцініцы. Пагутарылі ўсе між сабой і шпарка пакрочылі ў лес. Потым стала зразумела, чаму яны так зрабілі. У горад уваходзілі нямецкія рэгулярныя часці. Што маглі зрабіць вінтоўкі супраць танкаў і кулямётаў?”

У першыя дні акупацыі немцы расстралялі трох яўрэяў, якія былі актывістамі савецкай улады, але гэта быў толькі пачатак вынішчэння докшыцкіх яўрэяў. Хутка праз горад сталі праходзіць калоны ваеннапалонных. Дзесьці ў сярэдзіне ліпеня быў створаны першы лагер ваеннапалонных (так званы дулаг). У верасні дулаг быў ператвораны ў шталаг № 351, аднак змена статуса, безумоўна, не змяніла становішча палонных. Размясцілі ваеннапалонных у царкве і на былым школьным агародзе. Да лістапада былі пабудаваны тры баракі і казарма на месцы сённяшняга рынка. Кармілі іх вельмі дрэнна - два разы на дзень. Яны паміралі ад холаду, голаду і смагі дзесяткамі. Хворых і аслабленых, якія не маглі падняцца, расстрэльвалі. З таго часу пры вуліцы Маякоўскага знаходзіцца брацкая магіла ваеннапалонных.

У першыя тыдні акупацыі некаторы час ўсё было адносна спакойна. У горадзе пачала працаваць школа. Выкладанне ў ёй вялося на беларускай мове, выкладалася таксама нямецкая мова. Тым не менш, ужо ў верасні было створана гета.


Акупацыйны рэжым

Немцы яшчэ да вайны распрацавалі план “Ост”, паводле якога і вялася ўся палітыка на акупаванай тэрыторыі. Яны разглядалі землі Беларусі як тэрыторыю для каланізацыі. Тут планавалася вынішчыць каля 75% насельніцтва. Дзякуй Богу, немцы не паспелі выканаць задуманае, але трохгадовая акупацыя прынесла шмат бяды мясцоваму насельніцтву і пакінула глыбокі след у памяці людзей, якія пакутвалі як ад немцаў, так і ад партызанаў. “Новы парадак” насаджалі з дапамогай тэрору. Паводле распараджэння Гітлера “Аб ваеннай падсуднасці ў раёне “Барбароса” і асобных паўнамоцтвах войск”, салдаты і афіцэры не неслі аніякай адказнасці за забойствы мірнага насельніцтва. Зрэшты, сярод нямецкіх салдатаў было шмат добрых людзей, якія па-чалавечаму адносіліся да мясцовага насельніцтва. Ды і большасць карных аперацый праводзілі не нямецкія, а латышскія, літоўскія ды ўкраінскія карныя атрады.

Докшыцы ўвайшлі ў склад генеральнай акругі “Беларутэнія” на чале з гаўляйтэрам Вільгельмам Кубэ. Генеральная акруга была падзелена на акругі (гебіты). Докшыцы былі ў складзе гебіта Глыбокае. Частка Докшыччыны трапіла ў гебіт Вілейка. Тэрыторыя была дадаткова падзелена на воласці. У Докшыцах было валасное і гарадское праўленне, але гарадское хутка было скасаванае і Докшыцы сталі падпарадкоўвацца валасному праўленню. Галоўным чалавекам у мясцовай акупацыйнай адміністрацыі быў зондэрфюрэр Гартман, забіты ў 1942 годзе партызанамі каля Козікаў. У траўні 1942 года ён разагнаў кірмаш у Докшыцах, пасля чаго кірмашы да канца акупацыі больш не праводзіліся. Былі ўведзены вялікія падаткі. Акупацыйным уладам трэба было здаць 3 - 4 ц збожжа з гектара, 350 - 400 л малака з каровы, 100 кг мяса з аднаго двара, 35 яек з адной курыцы. Існавалі таксама грашовыя падаткі. Пазней падаткі былі павялічаны. Аднак немагчыма падлічыць, колькі “падаткаў” узялі з людзей партызаны, якія бязлітасна забіралі апошняе з прадуктаў харчавання, скаціны, вопраткі. 716 чалавек з Докшыцкага раёна былі адпраўлены на прымусовыя работы ў Германію.

У Докшыцах дзейнічалі Беларуская краёвая абарона і Беларуская народная самапомач. Сябры БНС збіралі збожжа, палатно для пацярпелых ад вайсковых дзеянняў і карных аперацый. Офіс докшыцкай арганізацыі БНС размяшчаўся пры вуліцы Даўгінаўскай (Пушкіна). Старшынёй мясцовай арганізацыі БНС быў Карповіч, які пасля вяртання савецкай улады быў асуджаны на тэрмін у ГУЛАГу. Што датычыцца БКА, то немцы не забяспечылі новае вайсковае фарміраванне ні зброяй, ні амуніцыяй. Адна вінтоўка выдзялялася на двух салдатаў БКА. Для салдатаў – прымусова мабілізаваных мясцовых жыхароў - былі ўзведзены два баракі недалёка ад месца, дзе сёння знаходзіцца ваенкамат. Калі салдаты БКА пачулі стрэлы савецкай артылерыі, яны падпалілі свае баракі ды разбегліся.

У двухпавярховай мураванцы на вуліцы Барысаўскай размяшчалася гестапа, дзе праводзіліся допыты і катаванні над многімі жыхарамі, якія супрацоўнічалі з партызанамі ці падпольшчыкамі, ці падазраваліся ў гэтым. На Базарнай плошчы была размешчана жандармерыя. У будынку на рагу вуліц Палявой і Барысаўскай (Палявога і Ленінскай) падчас акупацыі было казіно. Да жніўня 1943 года працягвалі працаваць млыны, “млечарня” і піваварня.
Школа

Падчас нямецкай акупацыі выкладанне ў школе нарэшце пачало ісці на беларускай мове. Восенню 1941 года на Докшыччыне працавалі шмат беларускамоўных школ. Аднак немцам патрэбны былі будынкі для размяшчэння сваіх салдатаў, а партызаны імкнуліся знішчыць усё, што толькі магчыма знішчыць, абы толькі гэта не дасталося немцам. Шмат школ на Докшыччыне было спалена партызанамі. Такі лёс спасціг школы ў Слабадзе, Заборцах, Таргунах. У Докшыцкай школе размясціліся фашысцкія салдаты, а навучанне вялося ў розных будынках, раскіданых па ўсім горадзе. Дырэктарам школы была Пігулеўская. Савецкія настаўнікі ў школе не выкладалі - настаўнічалі пераважна палякі, якія працавалі ў школе да 1939 года. Нямецкую мову выкладаў немец паводле нацыянальнасці, ураджэнец Польшчы Новак, які ведаў беларускую мову, але, па словах былых вучняў, калі быў раззлаваны, пераходзіў на польскую і нямецкую. У 1941/42 і 1942/43 навучальных гадах пачатковыя класы навучаліся ў будынку на вуліцы Полацкай (Горкага). 5 клас быў на першым паверсе былога гатэлю пры Базарнай плошчы. 6 і 7 класы займаліся ў будынку, што стаяў у раёне сённяшняга вузла сувязі. Будынкі час ад часу мяняліся, так, пэўны час навучанне вялося ў будынку колішняга суда на месцы сённяшняга ваенкамата. Пасля рабавання горада ў жніўні 1943 года была спалена большая частка будынкаў і таму вучыцца не было дзе. У 1943/44 навучальным годзе пачаліся заняткі толькі ў пачатковых класах, якія хутка былі спынены.


Гета

У верасні 1941 года нямецкія ўлады выдалі загад аб стварэнні ў Докшыцах гета. Зона гета пачыналася ад саду сінагогі і уключала ў сябе некалькі суседніх алей і частку вуліцы Полацкай. Гэта раён горада ўздоўж вуліц Полацкай і Даўгінаўскай, Ветранай да піўзавода Гардона. Гэты квартал быў абнесены высокім калючым дротам, а ўздоўж вуліцы Глыбоцкай быў збудаваны высокі плот, прычым шчыльны, суцэльны. Усім яўрэям было загадана з’явіцца ў гета на працягу двух дзён і ўзяць з сабой усё, што можа змясціцца на падводу. Іўдэнрэт (яўрэйскі савет), які быў створаны адразу пасля нямецкай акупацыі, быў перамешчаны ў гета. Людзі іўдэнрэта рабілі ўсё, што было ў іх сілах, каб дапамагчы іншым яўрэям і зрабіць жыццё лягчэйшым. Яны змаглі адкрыць сінагогу і стварыць бальніцу ўнутры гета. Усе спецыялісты, якія працавалі на немцаў, атрымалі дазвол займацца сваёй працай. Голад падкраўся да трох тысяч душ, якія знаходзіліся за калючым дротам. Нават трыста грам хлеба на чалавека давалі нерэгулярна і часам ужо вельмі позна. Калі б не вялікая колькасць майстроў і людзей, нанятых для лагераў, якія маглі пакідаць гета на цэлы дзень і купляць або абменьваць каштоўнасці на ежу, многія памерлі б.

У дакументах к таму часу выявілася, што ва ўсіх мястэчках на захад ад Докшыц: Даўгінаве, Аляхновічах, Будславе яўрэяў не засталося. Так дзейнічаў план, які нацысты назвалі “judenfrei” (“свабода ад яўрэяў”). Жах ахапіў яўрэяў перад пагрозай знішчэння. Першы пагром быў ў красавіку 1942 года. Мясцовая паліцыя, без дапамогі з боку немцаў, уварвалася ў гета і пачала помсціць яўрэям за дні пад Польшчай і савецкай уладай. Калі яны натыкаліся на яўрэя, арыштоўвалі яго; іншых проста хапалі ў дамах.

На наступную раніцу паліцаі расстралялі першую партыю яўрэяў. Пасля пагрому многія пачалі будаўніцтва сховішчаў, а маладое пакаленне, беручы ва ўвагу ўсё, што адбывалася, стала далучацца да партызан, якія ў гэты час ужо дзейнічалі ў лясах. Тым не менш, маладыя людзі, якія хацелі далучыцца, але не мелі зброі, да партызан не прымаліся.

Другая “Акцыя” была ў маі 1942 года. На світанні гета было абкружана мясцовай і нямецкай паліцыяй, да якой пасля далучыліся гестапа і жандармерыя. Яўрэі прадбачліва пахаваліся ў бункеры. Гэта была перасцярога Іўдэнрэта, які пасля першага пагрому выставіў ахову для пастаяннага нагляду за паліцыяй і нямецкімі перамяшчэннямі. Іўдэнрэт планаваў нават арганізацыю ўцёкаў: адзін з бункераў, які знаходзіўся ў школе, павінен быў выкарыстоўвацца як месца збору. Гэта было марна. Гэта ўкрыцце магло змясціць не больш за 50 чалавек, а ўцёк без зброі быў раўназначны добраахвотнай здачы, паколькі партызаны адпраўлялі назад любога бяззбройнага. Ва ўсім гета не было знойдзена ніводнага пісталета. Яшчэ адной прычынай, якая ўтрымлівала моладзь у гета, было нежаданне пакідаць сваю сям’ю. Большасць хавалася на тэрыторыі гета.

З успамінаў Барыса Казінца: “Уся наша сям’я таксама хавалася ў гета. З намі хаваліся суседзі, усяго каля 20 чалавек. Мой бацька катэгарычна адмовіўся схавацца ў бункер і застаўся ў сваёй хаце. Са свайго ўкрыцця мы выразна чулі крокі паліцэйскіх і пранізлівы крык бацькі, якога збівалі. Фашыст, для якога мы шылі адзенне, пазнаў яго і загадаў яму аднаму пайсці. Днём бацька пагрукаў ва ўваход у бункер і расказаў нам пра пагром, які адбываецца навокал.



Глыбока ўражаныя, мы глядзелі на вынікі пагрому. Целы забітых ляжалі на вуліцах і дарогах, усё навокал было заліта крывёй. У хатах на ложках ляжалі забітыя людзі, нібы стомленыя, якія не могуць устаць з пасцелі. У суседняй хаце ляжаў дзед Марухай Зііб Шульц з выцекшымі з упадзін вачыма. На мосце Йехуда Песач Каплан подбіраў мазгі свайго маленькага дзіцяці, якога ўзарвалі фашысты. Цельца дзіцяці больш не было. Усе яўрэі, якіх злавілі ў бункерах або сваіх хатах, былі сабраныя ў месца каля клуба за 200 метраў ад вялікай ямы. Там немцы праверылі, хто з прысутных валодае дазволам. Усе, каго нанялі немцы, былі вызвалены, а астатніх падвялі да агульнай магілы і расстралялі. У гэтым пагроме загінула 350 яўрэяў.”

Канчатковая ліквідацыя праводзілася ў канцы мая 1942 года. У чатыры гадзіны раніцы немцы акружылі гета, бегчы не было куды. Калі немцы ўварваліся ў гета, яны не зрабілі ніводнага выключэння нават для членаў іўдэнрэта і начальніка яўрэйскай паліцыі. Немцы збіралі па 350 чалавек, і ў акружэнні чатырох радоў паліцэйскіх вялі да вялікай выкапанай ямы. Людзі, якія спрабавалі збегчы, расстрэльваліся на месцы. Не многія яўрэі змаглі пакінуць горад, і забойствы здзяйсняліся кожныя два - тры дні. Знішчэнне Докшыцкага гета працягвалася 17 дзён, паколькі вельмі многія яўрэі хаваліся. Адміністрацыя Докшыц: саветнік Поль Кавальскі; начальнік паліцыі Гамолка, якому падпарадкоўваліся 27 паліцаяў, бязлітасна адносіліся да яўрэяў. У гэтым мясцовыя нелюдзі пераўзыходзілі нават нямецкіх салдатаў і афіцэраў. Бурмістрам горада быў Спічонак, які схаваў яўрэйскую сям’ю Крамераў (зараз жывуць ў ЗША). З Германіі прыслалі “катаў”: Хартмана, які дзейнічаў да акцыі “апошняй ліквідацыі”, яго памочнікаў Унгермана, Дзімяноўскага, Страсава і некалькі іншых. Толькі маленькая група яўрэяў з 12 чалавек (па аднаму найлепшаму спецыялісту ў сваім рамястве) былі пакінуты жывымі, бо ў іх кваліфікаванай працы былі вельмі зацікаўлены акупанты.

Знішчаныя яўрэі былі пахаваныя ў Яме - пясчаным кар’еры пры вуліцы Маякоўскага. На гэтым месцы сёння стаіць помнік, надпіс на якім паведамляе, што “Здесь зверски замучено и расстреляно фашистскими палачами свыше 4300 советских граждан». Усяго загінулі 2653 докшыцкія яўрэі, астатнія - людзі, расстрэленыя за падпольную дзейнасць і сувязь з партызанамі, многія з якіх таксама пацярпелі ні за што.

Інфармацыя для тых, хто валодае англійскай мовай: успаміны докшыцкіх яўрэяў, а таксама “Кнігу Памяці Докшыцы – Параф’янава” можна знайсці на вэб-сайтах: http://jewishgen.org/



http://www.shtetlinks.jewishgen.org/
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка