Назоўнік катэгорыя адушаўлёнасці-неадушаўлёнасці




старонка4/4
Дата канвертавання01.05.2016
Памер0.59 Mb.
1   2   3   4

ДЗЕЯСЛОВЫ З РОЗНЫМІ АСНОВАМІ

Ў ЛІТАРАТУРНАЙ І ДЫЯЛЕКТНАЙ МОВЕ


моўная раз-

навіднасць

тып асновы



ЛІТАРАТУРНАЯ МОВА


ДЫЯЛЕКТНАЯ МОВА



АСНОВА НА ЗАДНЕЯЗЫЧНЫ


Адзначаецца чаргаванне заднеязычных з шыпячымі ў формах 2-й і 3-й асобы адзіночнага ліку і 1-й і 2-й асобы множнага ліку

б’ерагу́ – б’еражэ́ш, б’еражэ́, б’еражо́м, б’еражэ́ц’е – б’ерагу́ц’


· Выраўноўванне асновы на заднеязычны

б’агу́, б’аг’і́ш, б’аг’і́ц’,

б’аг’і́м, б’аг’іц’о́, б’агу́ц’

(гаворкі ўсходніх раёнаў Магілёўскай і Віцебскай абласцей)

· Выраўноўванне асновы на шыпячы

сэчу́, сэч’е́ш, сэч’е́

сэч’емо́, сэч’етэ́, сэчу́т

(палескія гаворкі)

· Чаргаванне заднеязычных з шыпячымі ў

1-й асобе множнага ліку

с’еку́, с’ечэ́ш, с’ечэ́,

с’еко́м, с’ечэ́ц’е, с’еку́ц’

(паўднёва-заходнія гаворкі)





моўная раз-

навіднасць

тып асновы



ЛІТАРАТУРНАЯ МОВА


ДЫЯЛЕКТНАЯ МОВА



АСНОВА НА ЗУБНЫ



Адзначаецца чаргаванне цвёрдых зубных, на якія заканчваюцца асновы дзесловаў І-га спражэння, з іх мяккімі адпаведнікамі

н’асу́ – н’ас’е́ш, н’ас’е́, н’ас’о́м, н’ас’е́ц’е – н’асу́ц’



· Выраўноўванне асновы па цвёрдым

варыянце

іду́, ідэ́ш, ідэ́,

ідэ́м, ідэтэ́, іду́т’

(гаворкі поўдня Брэстчыны)

· Выраўноўванне асновы па мяккім

варыянце

нос’у́, но́с’іш, но́с’е

но́с’ім, но́с’іц’е, но́с’уц’

(некаторыя гаворкі Гомельшчыны і Брэстчыны)

· Чаргаванне цвёрдых і мяккіх зубных у

1-й асобе множнага ліку

н’асу́, н’ас’е́ш, н’ас’е́,

н’асо́м, н’ас’е́ц’е, н’асу́ц’

(паўднёва-заходнія гаворкі)




моўная раз-

навіднасць

тып асновы



ЛІТАРАТУРНАЯ МОВА


ДЫЯЛЕКТНАЯ МОВА


АСНОВА НА ГУБНЫ



Адзначаецца чаргаванне губнога са спалучэннем “губны + л’ ”, характэрнае для дзесловаў ІІ-га спражэння

л’убл’у́ – л’у́б’іш, л’у́б’іц’, л’у́б’ім, л’у́б’іц’е, л’у́б’ац’



· Выраўноўванне асновы на губны

л’уб’у́, л’у́б’іш, л’у́б’іц’,

л’у́б’ім, л’у́б’іц’е, л’у́б’ац’

(некаторыя паўднёва-заходнія гаворкі)

· Наяўнасць спалучэння “губны + л’ ” ва ўсёй

парадыгме

лаўл’у́, ло́ўл’іш, ло́ўл’е

ло́ўл’ім, ло́ўл’іц’е, ло́ўл’ац’

(паўднёвыя гаворкі)

· Чаргаванне губнога са спалучэннем

губны + л’ ” ў 3-й асобе множнага ліку



лаўл’у́, ло́в’іш, ло́в’іц’,

ло́в’ім, ло́в’іц’е, ло́ўл’ац’

(паўднёвыя гаворкі)

· Нарашчэнне j замест л’

ловйу́, л’убйу́

(паўднёвыя гаворкі)



ДЫЯЛЕКТНЫЯ ВАРЫЯНТЫ ПОСТФІКСА –СЯ

Ў ЗВАРОТНЫХ ДЗЕЯСЛОВАХ





-С’А

уласцівы для большасці гаворак

мы́ўс’а,

купа́лас’а






-СА

уласцівы для гаворак поўдня Беларусі

мы́ўса,

купа́ласа





-С’О (-СО)

уласцівы для гаворак поўдня Беларусі

мы́ўс’о (-со),

купа́лас’о (-со)





-С’Е (-СЭ)

уласцівы для палескіх гаворак

мы́ўс’е (-сэ),

купа́лас’е (-сэ)





-С’І (-С’), С’У

уласцівы для гаворак з дысімілятыўным тыпам акання і якання

купа́лас’і (-с’),

тарапл’у́с’у



СПРАЖЭННЕ ДЗЕЯСЛОВАЎ У ГАВОРКАХ

ФОРМЫ 3-Й АСОБЫ ЦЯПЕРАШНЯГА

І БУДУЧАГА ПРОСТАГА ЧАСУ АДЗІНОЧНАГА ЛІКУ



І-е СПРАЖЭННЕ






ІІ-е СПРАЖЭННЕ





ПАЎДНЁВА-ЗАХОДНІЯ

ГАВОРКІ
БЕЗ –Ц’

б’арэ́, н’ас’е́, граб’е́





ПАЎНОЧНА-ЎСХОДНІЯ

ГАВОРКІ
З –Ц’

б’арэ́ц’, н’ас’е́ц’, граб’е́ц’





ПАЎДНЁВА-ЗАХОДНІЯ і

ПАЎНОЧНА-ЎСХОДНІЯ

ГАВОРКІ

З –Ц’

но́с’іц’, гаво́рыц’, ко́с’іц’





СЯРЭДНЕБЕЛАРУСКІЯ

ГАВОРКІ
БЕЗ –Ц’ (калі націск падае на аснову)

но́с’а, гаво́ра, ко́с’а

З –Ц’ (калі націск падае на канчатак)

л’ажы́ц’, гл’адз’і́ц’




ДЫЯЛЕКТНЫЯ ФОРМЫ ДЗЕЯСЛОВАЎ ЦЯПЕРАШНЯГА

І БУДУЧАГА ПРОСТАГА ЧАСУ МНОЖНАГА ЛІКУ


асоба
спражэнне


1-я асоба


2-я асоба


3-я асоба


І-е СПРАЖЭННЕ


форма з націскным канчаткам

· -ем

в’адз’е́м, н’ас’е́м, кладз’е́м

· -мо

в’адз’емо́, н’ас’емо́, кладз’емо́

(гаворкі заходніх раёнаў Гродзенскай вобласці і паўднёва-заходняй часткі Брэсцкай вобласці)



форма з ненаціскнымі канчаткамі

· -ім (-ьм)

ко́л’ім, м’е́л’ім (м’ел’м)

(гаворкі з дысімілятыўным яканнем)



· -ам

м’е́л’ам, по́л’ам

(гаворкі з недысімілятыўным поўным яканнем)



· -ем (-емо)

ко́л’ем, по́л’ем, ко́л’емо, по́л’емо

(гаворкі з еканнем)



· -ым

ко́лым, мэ́лым

(гаворкі з зацвярдзелымі зычнымі перад галоснымі перядняга рада)



форма з націскным канчаткам



жн’іц’о́, с’ак’іц’о́, б’арыц’о́

(гаворкі паўночна-ўсходняга дыялекту)



форма з націскам на тэматычным галосным

ідз’е́ц’е, н’ас’е́ц’е

(асобныя гаворкі Гродзенскай і заходняй часткі Брэсцкай абласцей)




форма з ненаціскным канчаткам

-ац’

дрэ́м’ац’, чыта́йац’, пашы́йац’

(сярэднебеларускія гаворкі)




асоба
спражэнне


1-я асоба


2-я асоба


3-я асоба


ІІ-е СПРАЖЭННЕ


форма з націскным канчаткам

-ом

гл’адз’о́м, с’адз’о́м, л’ац’о́м

(гаворкі паўночнай часткі Мінскай і Віцебскай абласцей)






як І-е спражэнне

форма з націскным канчаткам

-ац’

і ненаціскным канчаткам

-уц’

с’ідз’а́ц’, л’іжа́ц’

і

л’е́чуц’, про́с’уц’

(паўночна-ўсходнія гаворкі)






ФОРМЫ БУДУЧАГА СКЛАДАНАГА ЧАСУ

Ў ГАВОРКАХ




СКЛАДАНАЯ

(АНАЛІТЫЧНАЯ) ФОРМА






ПРОСТАЯ

(СІНТЭТЫЧНАЯ) ФОРМА





УТВАРАЕЦЦА

пры дапамозе формаў дзеяслова

БЫЦЬ

бу́ду гавары́ц’, бу́дз’еш спац’

(характэрна для літаратурнай мовы і большасці гаворак)





УТВАРАЕЦЦА

пры дапамозе формаў дзеяслова

МЕЦЬ

ма́йу кас’і́ц’, ма́йеш сказа́ц’

(характэрна для гаворак асобных раёнаў Гродзенскай, Брэсцкай і заходніх раёнаў Мінскай абласцей)






УТВАРАЕЦЦА

пры зліцці інфінітыва і асабовых формаў старажытнага дапаможнага дзеяслова

ИМУ, ИМЕШ, ИМЕ, ИМЕЦЕ, ИМУЦЬ

маўча́ц’му, маўча́ц’м’еш, маўча́ц’м’ец’е, маўча́ц’муц’

(характэрна для паўднёва-заходніх гаворак)



ФОРМЫ ЗАГАДНАГА ЛАДУ Ў ГАВОРКАХ


АСОБА І ЛІК

ФОРМЫ І ТЭРЫТОРЫЯ ІХ РАСПАЎСЮДЖАННЯ

2-я асоба

адзіночнага ліку



У паўночна-ўсходніх гаворках у выніку перамяшчэння націску з канчатка на аснову ўзнікаюць формы

зроб, заго́н’, пасо́дз’

2-я асоба

множнага ліку



· У паўночна-ўсходніх гаворках пераважае форма на -іц’е (-ыц’е), -іц’а (-ыц’а), -іц’і

н’ас’і́ц’е, б’ары́ц’е, н’ас’і́ц’а, б’ары́ц’а

· У паўднёва-заходніх гаворках дамінуюць формы на -ец’е (-ец’а),

н’ас’е́ц’е, ідз’е́ц’е, н’ас’е́ц’а, ідз’е́ц’а

· У брэсцкіх гаворках сустракаюцца формы на -тэ

б’еры́тэ, н’ес’і́тэ

1-я асоба

множнага ліку



· У паўночна-ўсходніх гаворках супадае з формай 1-й асобы множнага ліку абвеснага ладу

жн’ом, запа́л’ім, сп’ім

· У паўднёва-заходніх гаворках пераважае форма на -ем

пав’аз’е́м, н’ас’е́м, сп’ем

· У паўднёвых гаворках дзесловы, якія ў 2-й асобе адзіночнага ліку загаднага ладу маюць нулявы канчатак, заканчваюцца на -ма (-мо)

с’а́дз’ма, гл’а́н’мо



ДЗЕЕПРЫМЕТНІК

ФОРМЫ ДЗЕЕПРЫМЕТНІКАЎ У ГАВОРКАХ



ФОРМЫ



УЖЫВАННЕ Ў ДЫЯЛЕКТНАЙ МОВЕ

незалежнага стану прошлага часу





· У дыялектах, як і ў літаратурнай мове, ужывальныя формы з суфіксам -л-

жы́та пал’е́глайе, гвозд заржав’е́лы

· Формы з суфіксамі -н- і -т- размяжоўваюцца інакш, чым у літаратурнай мове

зжа́ны ав’ос, апра́н’ены чалав’е́к, замкн’о́ныйа дз’в’е́ры і

сабра́тыйа гро́шы, парва́тыйа нагав’і́цы, йа́гатк’і пазб’іра́тыйа

залежнага стану прошлага часу




У дыялектнай мове ўжывальныя формы з суфіксамі:

· -н-, -ен-, -ан-, -он-, -т-: дз’іц’а́ нако́рмл’енайе, пл’ец’ спл’е́ц’енайа, йе́жа зва́ранайа, бу́л’ба таўчо́найа, руба́шка памы́тайа (агульнапашыраныя формы)

· -ын-, -ьн-, -ън-: прыйшо́ў зыха́кыный, адз’о́жа ку́пл’ьнайа, ко́н’і атму́здъны (формы, характэрныя для паўночна-ўсходніх гаворак)



ДЗЕЕПРЫСЛОЎЕ

ФОРМЫ ДЗЕЕПРЫСЛОЎЯЎ У ГАВОРКАХ




ФОРМЫ НЕЗАКОНЧАНАГА ТРЫВАННЯ




ФОРМЫ ЗАКОНЧАНАГА ТРЫВАННЯ









УТВАРАЮЦЦА

ад асновы дзеясловаў цяперашняга часу з дапамогай суфіксаў

· -учы (ад дзеясловаў І-га спражэння)

-ачы (ад дзеясловаў ІІ-га спражэння)

йе́дучы, по́л’учы, сто́йачы, ро́б’ачы

(агульнапашыраныя формы)



· -учы (ад дзеясловаў ІІ-га спражэння)

гаво́ручы, ко́с’учы, но́с’учы

(гаворкі ўсходняй часткі Магілёўскай і паўднёвай часткі Віцебскай абласцей)



· -ічы

с’е́дз’ічы, но́с’ічы, про́с’ічы

(паўночна-ўсходнія гаворкі)



· -ечы:

ко́с’ечы, сэ́дз’ечы, гово́рэчы

(паўднёва-заходнія гаворкі)



· (дзеепрыслоўі мужчынскага і ніякага роду)

ко́с’іц’ сто́йа, чыта́йіц’ л’ажа́

(паўночна-ўсходнія гаворкі і гаворкі Прыпяцкага Палесся)






УТВАРАЮЦЦА

ад асновы інфінітыва з дапамогай суфіксаў

-ўшы, -шы

адышо́ўшы, згул’а́ўшы

(агульнапашыраныя формы)




ПРЫСЛОЎЕ

АДРОЗНЕННІ Ў ФУНКЦЫЯНАВАННІ ПРЫСЛОЎЯЎ

У ДЫЯЛЕКТНАЙ І ЛІТАРАТУРНАЙ МОВЕ





АДРОЗНЕННІ Ў СЛОВАЎТВАРЭННІ
дыялектныя прыслоўі ўтвараюцца з дапамогай спецыфічных фармантаў,

напрыклад,



напрасты́ (літ. напрасткі)

с’іло́м (літ. сілай)

ту́така (літ. тут)






АДРОЗНЕННІ Ў ЛЕКСІКА-

СІНТАКСІЧНАЙ СПАЛУЧАЛЬНАСЦІ

напрыклад,

у літаратурнай мове страшна азначае ‘боязна’ і выконвае ролю выказніка (йаму зраб’і́лас’а стра́шна), а ў дыялектнай мове гэтае прыслоўе азначае ‘добра, вельмі’ і выступае як акалічнасць спосабу дзеяння (йон разу́мны, стра́шно ўс’о пан’і́майе)






АДРОЗНЕННІ Ў СТУПЕНІ СЛОВАЎТВАРАЛЬНАЙ АКТЫЎНАСЦІ

напрыклад,

у дыялектнай мове магчымыя формы

зарабо́тл’іво (‘добра аплачваецца’)

кам’е́дно, мадэ́сна (‘смешна’)




1 Адрозныя ад літаратурнай мовы родавыя формы назоўнікаў не маюць акрэсленай тэрыторыі пашырэння і сустракаюцца ва ўсіх беларускіх

гаворках.



 Сустракаецца як жывая з'ява ў паўднёва-заходніх і сярэднебеларускіх гаворках.

У некаторых сярэднебеларускіх і паўднёва-заходніх гаворках у ролі неазначальных выступаюць адносныя займеннікі хто, што, які.


Гэты крытэрый можна выкарыстоўваць у якасці дапаможнага.


 Неасабовыя і парадкавыя лічэбнікі ў гаворках маюць такія ж асаблівасці ў скланенні, што і прыметнікі.

Лічэбнікі тры, чатыры маюць дыялектныя асаблівасці толькі ў канчатках творнага склону.


Зборныя лічэбнікі маюць дыялектныя асаблівасці толькі ў канчатках творнага склону.


 Формы дзеепрыметнікаў незалежнага і залежнага стану цяперашняга часу для дыялектнай мовы нехарактэрныя.

Гэтыя суфіксы з'яўляюцца фанетычнымі варыянтамі суфікса –ан-.




 У некаторых паўночна-ўсходніх і сярэднебеларускіх гаворках такія формы ўжываюцца на месцы асабовых форм дзеясловаў прошлага часу: м’е́ўшы трох сыно́ў, со́нца ўжо зайшо́ўшы.



1   2   3   4


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка