Назоўнік катэгорыя адушаўлёнасці-неадушаўлёнасці




старонка3/4
Дата канвертавання01.05.2016
Памер0.59 Mb.
1   2   3   4


СТУПЕНІ ПАРАЎНАННЯ ПРЫМЕТНІКАЎ У ГАВОРКАХ
ВЫШЭЙШАЯ



СІНТЭТЫЧНЫ СПОСАБ

АНАЛІТЫЧНЫ СПОСАБ

з дапамогай суфікса

-эйш (-ейш)

старэ́йшы за м’ан’е́, даражэ́йшы ад во́ску, с’м’ал’е́йшы за йаго́

Пашыраны ва ўсіх гаворках



з дапамогай суфікса

-эй (-ей, -ай)

смачн’е́й за м’од, даўжэ́й за ноч, х’ітрэ́й ад ц’аб’е́

Пашыраны ў гаворках Віцебскай, Магілёўскай, Гомельскай абласцей

з дапамогай суфікса

(-ч, -шч)

шы́ршы, ву́жшы, ду́жчы, вы́шчы, харо́-шчы, ц’а́жчы

Пашыраны ў паўднёва-заходніх гаворќах

з дапамогай прыслоўя

больш

бол’ш высо́к’і, больш згаво́рл’івы

Мала ўласцівы народным гаворкам


НАЙВЫШЭЙШАЯ



СІНТЭТЫЧНЫ СПОСАБ

АНАЛІТЫЧНЫ СПОСАБ

з дапамогай прыстаўкі

най-

найсаладз’е́йшы, найл’е́пшы, найбо́л’шы

з дапамогай займенніка

са́мы і прыслоўя на́дта

са́мы сало́дк’і, са́мы м’е́н’шы, на́дта в’ал’і́к’і

СКЛАНЕННЕ ПРЫМЕТНІКАЎ

КАНЧАТКІ ПРЫМЕТНІКАЎ МУЖЧЫНСКАГА РОДУ

Ў БЕЛАРУСКІХ ГАВОРКАХ



СКЛОН

КАНЧАТКІ І ТЭРЫТОРЫЯ ІХ РАСПАЎСЮДЖАННЯ

НАЗОЎНЫ




-ый (-ій)

мылады́й, разу́мный, гла́дк’ій, до́ўг’ій

(гаворкі паўночна-ўсходніх раёнаў Віцебшчыны, усходніх раёнаў Магілёўшчыны, паўднёвых раёнаў Брэстчыны)

-ей (-эй)

л’о́хк’ей, глух’е́й, таўстэ́й, бал’шэ́й

(гаворкі ўсходніх раёнаў Віцебскай і Магілёўскай абласцей, некаторыя гаворкі Брэсцкай вобласці)

РОДНЫ




-ого (-аго)

маладо́го, б’аро́заваго

(гаворкі з няпоўным аканнем)

-ого (-его)

до́брого, с’і́н’его

(гаворкі з оканнем)

-ыга (-ъга)

ро́дныга, харо́шъга

(гаворкі з дысімілятыўным аканнем)

ДАВАЛЬНЫ




дыялектныя канчаткі не адзначаны



СКЛОН

КАНЧАТКІ І ТЭРЫТОРЫЯ ІХ РАСПАЎСЮДЖАННЯ

ВІНАВАЛЬНЫ





як у назоўным або родным склоне

ТВОРНЫ




-ум

с’і́вум, жы́вум

(паўднёва-заходнія гаворкі)

-ъм

жо́ўтъм, но́въм

(паўночна-ўсходнія гаворкі)

МЕСНЫ




-ам (-ъм)

на чо́рнам, у но́вам, у с’в’е́жъм, у до́ўгъм

(паўночна-ўсходнія гаворкі)

-ом

на сухо́м, у чужо́м

(паўднёва-заходнія гаворкі)

-ум

у про́шлум, у с’і́н’ум

(паўднёва-заходнія гаворкі і некаторыя гаворкі Полаччыны і Магілёўшчыны)

-ому

об до́брому, об молодо́му

(брэсцкія гаворкі)

-ему (-эму)

у л’е́тн’ему, у густэ́му

(гаворкі Брэсцкага, Пінскага, Кобрынскага раёнаў)


КАНЧАТКІ ПРЫМЕТНІКАЎ НІЯКАГА РОДУ

Ў БЕЛАРУСКІХ ГАВОРКАХ



СКЛОН

КАНЧАТКІ І ТЭРЫТОРЫЯ ІХ РАСПАЎСЮДЖАННЯ

НАЗОЎНЫ




-ое

молодо́йе, зымово́йе

(окаючыя гаворкі)

-оя (-ая)

худо́йа, в’ас’о́лайа

(гаворкі з поўным аканнем і яканнем)

-оё (-аё, -яё)

сухо́йо, глыбо́кайо, с’і́н’айо

(гаворкі з няпоўным аканнем)

-ее (-эе)

в’ел’і́к’ейе, но́вэйе

(гаворкі поўдня Брэстчыны)

-о, -е ()сцягнутыя канчаткі

молодо́, л’е́тн’е, до́брэ

(паўднёва-заходнія гаворкі)

РОДНЫ





як у прыметніках мужчынскага роду:

-ого (-аго), -ого (-его), -ыга (-ъга)

ДАВАЛЬНЫ




дыялектныя канчаткі не адзначаны

ВІНАВАЛЬНЫ





як у назоўным або родным склонах

ТВОРНЫ




як у прыметніках мужчынскага роду:

-ум (-ъм)

МЕСНЫ





як у прыметнікаў мужчынскага роду:

-ам (-ъм), -ом, -ум, -ому, -ему (-эму)

КАНЧАТКІ ПРЫМЕТНІКАЎ ЖАНОЧАГА РОДУ

Ў БЕЛАРУСКІХ ГАВОРКАХ




СКЛОН

КАНЧАТКІ І ТЭРЫТОРЫЯ ІХ РАСПАЎСЮДЖАННЯ




СКЛОН

КАНЧАТКІ І ТЭРЫТОРЫЯ ІХ РАСПАЎСЮДЖАННЯ

НАЗОЎНЫ




-а – сцягнуты канчатак

хало́дна, харо́ша, красы́ва

(гаворкі Мінскай, Гродзенскай, Брэсцкай і часткова Гомельскай абласцей)

-ыя (-ія)

л’о́хкыйы, з’ал’о́ныйа, л’е́тн’ійа

(гаворкі Віцебскай і Магілёўскай абласцей)

ВІНАВАЛЬНЫ



– сцягнуты канчатак

по́ўну, маладу́, б’е́лу

(паўднёва-заходнія і некаторыя сярэднебеларускія гаворкі)

-аю (-яю)

но́вайу, с’і́н’айу

(паўночна-ўсходнія гаворкі)

РОДНЫ




-ое (-ае, -яе)

сухо́йе, бага́тайе, с’і́н’айе

(паўднёва-заходнія гаворкі)

-оі (-еі)

густо́йі, молодэ́йі, сух’е́йі

(некаторыя паўднёва-заходнія гаворкі)

-ые (-іе), -ыя (-ія)

сух’і́йе, густы́йе, малады́йа

(некаторыя гаворкі Магілёўскай і Гомельскай абласцей)

ТВОРНЫ



-эй

крутэ́й гаро́й, мъладэ́й дз’е́ўкъй

(паўночна-ўсходнія і некаторыя паўднёвыя гаворкі)

-ыю (-ію)

з’ал’о́ныйу, с’і́н’ійу

(гаворкі Брэсцкай вобласці)

ДАВАЛЬНЫ




-ей (-эй)

к высо́к’ей, к крутэ́й

(паўночна-ўсходнія гаворкі)

-уй (ненаціскны канчатак)

к ц’о́мнуй, в’ал’і́куй

(паўднёва-заходнія гаворкі, пераважна брэсцкія)

МЕСНЫ




-уй

у крэ́мавуй ко́фц’і, на калхо́знуй рабо́ц’і

(асобныя гаворкі Мінскай, Гродзенскай і Магілёўскай абласцей)

-оі

у чужо́йі, дарого́йі

(паўднёва-заходнія гаворкі)


КАНЧАТКІ ПРЫМЕТНІКАЎ МНОЖНАГА ЛІКУ

Ў БЕЛАРУСКІХ ГАВОРКАХ



СКЛОН

КАНЧАТКІ І ТЭРЫТОРЫЯ ІХ РАСПАЎСЮДЖАННЯ

НАЗОЎНЫ




-ея (-ее, -еі)

дорог’е́йа, сух’е́йа, старэ́йе, бол’шэ́йе, сырэ́йі, залатэ́йі

(гаворкі Віцебшчыны, Магілёўшчыны, паўднёва-заходніх раёнаў Брэстчыны)

-ые (-іе)

густы́йе, харо́шыйе, сух’і́йе, дорог’і́йе

(екаючыя гаворкі)

-ые (-іі)

мо́цныйі, золоты́йі, дорог’і́йі, сух’і́йі

(гаворкі Брэстчыны і Піншчыны)

() – сцягнутыя канчаткі

хоро́шы, зэлэ́ны, ста́р’і, су́х’і

(гаворкі Піншчыны)

РОДНЫ


ДАВАЛЬНЫ

ТВОРНЫ


МЕСНЫ




дыялектныя канчаткі не адзначаны

ВІНАВАЛЬНЫ





як у назоўным склоне


ЛІЧЭБНІК

СКЛАНЕННЕ ЛІЧЭБНІКАЎ

КОЛЬКАСНЫЯ ЛІЧЭБНІКІ

Адзін, адна, адно


СКЛОН

АГУЛЬНАДЫЯЛЕКНЫЯ ФОРМЫ

ВУЗКАМЯСЦОВЫЯ ФОРМЫ

НАЗОЎНЫ

АДЗ’І́Н, АДНА́, АДНО́

АННА́, АННО́, АННА́ЙА, АДНЭ́

РОДНЫ

АДНАГО́, АДНО́Й

АДНО́ГА, АДНО́ЙЕ, АДНАЙЕ́

ДАВАЛЬНЫ

АДНАМУ́, АДНО́Й

АДНО́МУ, АДНО́ЙЕ

ВІНАВАЛЬНЫ



АДНАГО́, АДНО́Й

(АДЗ’І́Н, АДНА́, АДНО́)


АННО́ЙЕ, АДНЫ́ЙА

ТВОРНЫ

АДНЫ́М, АДНО́Й

АННЫ́М, АННО́Й

МЕСНЫ

(У) АДНЫ́М, АДНО́Й

(У) АННЫ́М, АННО́Й


Два, дзве


СКЛОН

АГУЛЬНАДЫЯЛЕКНЫЯ ФОРМЫ

ВУЗКАМЯСЦОВЫЯ ФОРМЫ

НАЗОЎНЫ

ДВА, ДЗ’В’Е

ДЗ’В’Е СЛО́В’Е, ДЗ’В’Е В’АДРЭ́

РОДНЫ

ДВУХ, ДЗ’В’УХ

ДВОХ, ДВЫХ; ДЗ’В’ОХ

ДАВАЛЬНЫ

ДВУМ, ДЗ’В’УМ

ДВОМ, ДВЫМ; ДЗ’В’ОМ

ВІНАВАЛЬНЫ

як назоўны або родны склон

як назоўны або родны склон

ТВОРНЫ



ДВУМА́

ДВО́М’І, ДВОМ’І́, ДВО́МЫ, ДВУ́МЫ,

ДВАМА́М’І, ДВУМА́М’І, ДВУМА́МЫ, ДВО́МА, ДВА́МА;

ДЗ’В’УМА́, ДВУМ’А́

МЕСНЫ

(У) ДВУХ, ДЗ’В’УХ

У ДВОХ, ДВЫХ; ДЗ’В’ОХ


Тры, чатыры


ТВОРНЫ СКЛОН


-М’А

трым’а́, чатырм’а́

(паўночна-ўсходнія гаворкі)




-М’І

тро́м’і, чатыро́м’і

(усходняя частка гаворак

Гомельскай і Магілёўскай

абласцей)




-АМ’І (-АМЫ)

трыма́м’і (-мы),

чатырма́м’і (-мы)

(асобныя беларускія гаворкі)


Пяць – дзесяць,

адзінаццаць-дзевятнаццаць, дваццаць, трыццаць


СКЛОН

ТЫПОВА ДЫЯЛЕКТНЫЯ КАНЧАТКІ

РОДНЫ


МЕСНЫ


-ЁХ

п’ац’о́х, с’ам’о́х, дз’іс’ац’о́х

-ІХ

п’ац’і́х, п’атна́ццац’іх

ДАВАЛЬНЫ


-ОМ, -ІМ

дз’ев’ац’о́м, двана́ццац’ом,

шасна́ццац’ім

ТВОРНЫ


-МІ, -МЫ

п’ац’м’і́, п’атна́ццац’ім’і

дваццац’і́м’і, шасц’імы́, трыццац’імы́

-МА

п’ац’ма́, шас’ма́, дваццац’і́ма

ЗБОРНЫЯ ЛІЧЭБНІКІ


ТВОРНЫ СКЛОН



-ІМІ (-ЫМІ)

двайі́м’і, трайі́м’і,

чац’в’ары́м’і

(агульнараспаўсюджаныя

формы)






-ІМА (-ЫМА)

двайі́ма, трайі́ма,

чац’в’ары́ма

(паўднёва-заходнія гаворкі)





-ІМ (-ЫМ)

(Творны = Давальны)

двайі́м, трайі́м,

чац’в’ары́м

(паўночна-ўсходнія гаворкі)


Дыялектныя варыянты лічэбніка

абодва



АБА́ДВА

(большасць гаворак)






АБУ́ДВА

(гаворкі Мінскай, усходу Гро-

дзенскай і Брэсцкай, захаду

Гомельскай абласцей)





ОБ’ІДВА

(гаворкі поўдня Брэсцкай

вобласці)



ДЗЕЯСЛОЎ

АСАБЛІВАСЦІ ЎЖЫВАННЯ ІНФІНІТЫЎНЫХ СУФІКСАЎ

У ЛІТАРАТУРНАЙ І ДЫЯЛЕКТНАЙ МОВЕ


моўная раз-

навіднасць

суфікс



ЛІТАРАТУРНАЯ МОВА


ДЫЯЛЕКТНАЯ МОВА

-Ц’

Спалучаецца з асновай на

ГАЛОСНЫ

хадз’і́ц’, мыц’, жац’

Можа спалучацца з асновай на

ЗЫЧНЫ

прас’ц’, клас’ц’, н’ес’ц’

(гаворкі ўсходу Віцебскай, Магілёўскай і Гомельскай абласцей)

-Ц’І

Спалучаецца з асновай на

ЗЫЧНЫ

н’е́с’ц’і, пл’е́с’ц’і, дав’е́з’ц’і

Можа спалучацца з асновай на

ГАЛОСНЫ

ваз’і́ц’і, кас’і́ц’і, раб’і́ц’і

(ходы́ты, жа́ты, робы́ты)

(гаворкі паўднёва-заходніх раёнаў Беларусі)

-ЧЫ

Спалучаецца з асновай на

ЗАДНЕЯЗЫЧНЫ

б’е́гчы, с’е́кчы

пры аснове на ЗАДНЕЯЗЫЧНЫ

· можа замяняцца суфіксам -ці (-ты)

б’е́гц’і, стры́гц’і, пэкты́, помогты́

(гаворкі поўдня Беларусі)

· ужывальнымі з’яўляюцца формы

п’еч, с’еч, памо́ш, с’ец

(гаворкі Віцебскай і Магілёўскай абласцей)

1   2   3   4


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка