Назоўнік катэгорыя адушаўлёнасці-неадушаўлёнасці




старонка2/4
Дата канвертавання01.05.2016
Памер0.59 Mb.
1   2   3   4


ДЫЯЛЕКТНЫЯ КАНЧАТКІ НАЗОЎНІКАЎ У МНОЖНЫМ ЛІКУ


форма

назоўніка



склон

Назоўнікі мужчынскага і жаночага роду на

(тыпу бац’ка, галава)




НАЗОЎНЫ



(-ê, -іе (-ые)), -э (-ыэ)

назоўнікі мужчынскага і жаночага роду (націскны канчатак):

м’ашк’е́, вараб’йê, збанк’іе, кл’учые, зубрэ́; жанк’е́, хустк’е́, каравэ́



назоўнікі ніякага роду: кал’о́са, в’о́дра, гу́мна, аз’о́ра, болота́

(паўднёва-заходнія гаворкі)




РОДНЫ



-оў, -уоў, -уў, -ув

назоўнікі мужчынскага роду: солда́тоў, ножуоў, партыза́нуў, тэл’а́тув

-ей (-эй)

назоўнікі жаночага і ніякага роду: грушэ́й, граз’е́й, пол’е́й, озэрэ́й

(гаворкі Гомельскага і Брэсцкага Палесся)


ДАВАЛЬНЫ


-ом (-ôм)

стаго́м, начôм, дз’ац’о́м

(паўднёва-заходнія гаворкі)


ВІНАВАЛЬНЫ


()

у адушаўлёных назоўнікаў: гадава́ла сыны́, пас’е́ каро́вы, половы́ў мы́шы

(паўднёва-заходнія і сярэднебеларускія гаворкі)


ТВОРНЫ


-ъм, -ам

с р’іб’а́тъм, з гръ́бл’ам

(гаворкі поўначы Віцебшчыны)

-амы

рука́мы, ваза́мы, вуша́мы, акул’а́рамы

(асобныя сярэднебеларускія гаворкі)




МЕСНЫ



-ох (-ôх, уох), -ех

у л’асо́х, у пал’ôх, па дз’аўкуох, у кустэ́х

(паўднёва-заходнія гаворкі)

РОЗНАСКЛАНЯЛЬНЫЯ НАЗОЎНІКІ Ў ГАВОРКАХ


Віды

назоўнікаў



Разнавіднасці скланення ў розных групах гаворак

НАЗВЫ МАЛАДЫХ ІСТОТ

· У паўночна-ўсходніх гаворках не адносяцца да рознаскланяльных. Маюць суфікс –онак і належаць да мужчынскага роду: дз’іц’о́нык, йагн’о́нак.

· У паўднёва-заходніх гаворках сустракаюцца формы ц’ал’а́, дз’іц’а́ і ц’ал’о́, дз’іц’о́. Ва ўскосных склонах ужываюцца з устаўкай –яц: ц’ал’а́ц’і, парас’а́ц’і, йагн’а́ц’і.

· У сярэднебеларускіх гаворках ва ўскосных склонах ужываюцца без устаўкі –яц: аб ц’ал’у́, парас’у́.

· У асобных гаворках Гродзеншчыны і Брэстчыны маюць суфікс –ук і належаць да мужчынскага роду: жарабу́к, парс’у́к, ц’ал’у́к.

НАЗОЎНІКІ НА

МЯ



· У большасці гаворак страцілі устаўку –ен і змяняюцца як назоўнікі ніякага роду тыпу поле: і́м’а, і́м’у, і́́м’ем.

· У паўднёва-заходніх гаворках маюць устаўку –ен і змяняюцца па 2-м або 3-м скланенні: і́м’ен’і, пл’е́м’ен’і; і́́м’ен’а, пл’е́м’ен’а.

· Могуць ужывацца з разнастайнымі фармантамі (с’ем’ано́, с’ем’ан’о́, с’ем’ан’е́), што таксама ўплывае на словазмяненне: с’ем’ано́, с’ем’ана́, с’ем’ану́; с’ем’ан’о́, с’ем’ан’а́, с’ем’ен’і́, с’е’м’ен’е́м.

НАЗОЎНІК МАЦІ

· Мае розныя формы: ма́ц’і, ма́тка, ма́тэра, ма́тэр, мац’.

· Пры форме маці у большасці гаворак скланяееца з устаўкай –ер: ма́ц’і, ма́ц’еры, ма́ц’ерай.

НАЗОЎНІК

СВЯКРОЎ

· Мае розныя формы: с’в’е́кры, св’акро́ўка, с’в’акро́ва, найчасцей с’в’акро́ў, св’акру́ха.

· С’в’акроў змяняецца як назоўнікі жаночага роду з нулявым канчаткам: св’а’кро́ў, с’в’акрыв’і́, с’в’акро́ўйу.

· С’в’акруха змяняецца як назоўнікі жаночага роду на –а: с’в’акру́ха, с’в’акру́х’і, св’акру́с’і, с’в’акру́ху, св’акру́хай.

НАЗОЎНІКІ

МУЖ. РОДУ НА –А

· У большасці гаворак маюць змешанае скланенне: дз’а́дз’к’і, дз’а́дз’кам, дз’а́дз’ку.

· У паўднёва-заходніх гаворках скланяюцца па 2-м скланенні як жыто: ба́ц’ка, ба́ц’ку, ба́ц’кам.

ЗАЙМЕННІК

АСАБОВЫЯ І ЗВАРОТНЫ ЗАЙМЕННІК У ГАВОРКАХ



АГУЛЬНАПАШЫРАНЫЯ ФОРМЫ, ЯКІЯ СУПАДАЮЦЬ З ЛІТАРАТУРНАЙ МОВАЙ





ДЫЯЛЕКТНЫЯ ВАРЫЯНТЫ







МЫ, ВЫ

МУ, ВУ (паўднёвыя гаворкі)

В’І, В’І́ТЭ (гаворкі Брэсцкай вобласці)










ЙОН, ЙАНА́, ЙАНО́, ЙАНЫ́




ЙЕНА́, ЙЕНО́, ЙЕНЫ́ (паўднёва-заходнія екаючыя гаворкі)

ВОН, ВОНА́, ВОНО́, ВОНЫ́ (паўднёвыя гаворкі)










М’АН’Е́, Ц’АБ’Е́, С’АБ’Е́




М’ІН’Е́, Ц’ІБ’Е́, С’ІБ’Е́ (паўночна-ўсходнія гаворкі з дысімілятыўным яканнем)

М’ЕН’Е́, Ц’ЕБ’Е́, С’ЕБ’Е́ (паўднёва-заходнія екаючыя гаворкі)

МЭНЭ́, ТЭБЭ́, СЭБЭ́ (гаворкі Брэсцкага Палесся)

Ц’Е, С’Е (гаворкі захаду Брэстчыны і Гродзеншчыны)










ЙАГО́




ЙАГА́ (гаворкі паўночных раёнаў Мінскай вобласці)










ЙАЙЕ,́ ЙОЙ




ЙІЙЕ́, ЙЕЙ (паўночна-ўсходнія гаворкі)

ЙЕЙЕ́ (ЙЕЙÊ), ЙІЙІ́ (паўднёва-заходнія гаворкі)

УКАЗАЛЬНЫЯ ЗАЙМЕННІКІ Ў ГАВОРКАХ



АГУЛЬНАПАШЫРАНЫЯ ФОРМЫ, ЯКІЯ СУПАДАЮЦЬ З ЛІТАРАТУРНАЙ МОВАЙ





ДЫЯЛЕКТНЫЯ ВАРЫЯНТЫ







ГЭ́ТЫ

(указвае на прадмет, які знаходзіцца ў непасрэднай блізкасці)




Г’Е́ТЫ, ГЭ́ТОЙ, ГЭ́ТАТ (заходнія гаворкі)

ЙЕ́ТЫ, ЙЕ́ТАТ (усходнія гаворкі)

ВАТЭ́ТЫ, ОДЭ́ТЫ, ВАЦ’Е́ТЫ (паўднёва-заходнія гаворкі)

ГЭ́НЫ (паўночна-заходнія гаворкі)










ТОЙ

(указвае на аддалены прадмет)






ТЫЙ

ТЭЙ

ТОТ










ГЭ́ТАК’І

(ужываецца пры прыметніках і ўзмацняе якасную прымету прадмета)







ГЭ́ДАК’І

ГЭ́ДЫК’І


НЕАЗНАЧАЛЬНЫЯ ЗАЙМЕННІКІ Ў ГАВОРКАХ




АГУЛЬНАПАШЫРАНЫЯ ФОРМЫ, ЯКІЯ СУПАДАЮЦЬ З ЛІТАРАТУРНАЙ МОВАЙ






ДЫЯЛЕКТНЫЯ ВАРЫЯНТЫ







Н’Е́ХТА, Н’Е́ШТА




БЫ́Л’А-ХТО́, БЫ́Л’А-ШТО́ (некаторыя заходнія гаворкі)










ХТО-Н’Е́БУДЗ’,

ШТО-Н’Е́БУДЗ’

ХТО́-ТА, ШТО́-ТА (паўночна-ўсходнія гаворкі)

ХТО-Л’, ШТО-Л’ (гаворкі Глускага раёна)










ХТО́С’Ц’І (ХТОС’)

ШТО́С’Ц’І (ШТОС’)




ХТОС’Ц’, ШТОС’Ц’

ХТО́С’Е, ШТО́С’Е, ХТО́С’А, ШТО́С’А










Н’Е́ЙК’І




Н’Е́К’І

БЫ́Л’А-ЙАК’І́ (некаторыя заходнія гаворкі)










ЙАК’І́С’Ц’І (ЙА́К’ІС’)




ЙАК’І́Й-ТА (паўночна-ўсходнія гаворкі)

ЙАК’І́-Л’ (гаворкі Глускага раёна)

ЙАК’І́С’Ц’



















Н’ЕЧЫ

Н’Е́ЙЧЫ, Н’Е́ЙЧЫЙ

ЧЫ́Й-ТА (паўночна-ўсходнія гаворкі)










Н’ЕКАТО́РЫ




Н’Е́КАТАРЫ










Н’ЕКАЛ’К’І




Н’Е́СКАЛ’К’І

ПРЫМЕТНІК

КАРОТКІЯ ПРЫМЕТНІКІ Ў ГАВОРКАХ






РАСПАЎСЮДЖАНАСЦЬ

У паўночна-ўсходніх гаворках распаўсюджана шырэй, чым у літаратурнай мове:

здаро́ў, х’іц’о́р, рад, по́в’ен, варт





УЖЫВАННЕ

Ужываецца ў функцыі:

· АЗНАЧЭННЯ: высо́к ав’ос, густы́ парэ́чк’і, найчасцей у складзе “пастаянных” фальклорных эпітэтаў: йа́с’ен м’е́с’ац, з’ал’о́н дубо́к, с’іва́ кан’а́ с’адла́ц’

· ВЫКАЗНІКА: йон гувурл’і́ў, муш йайае́ скуп, пастух’і́ прыцав’і́ты, найчасцей у складзе ўстойлівых зваротаў, формах пажадання і ветлівасці: гол йак сако́л, сыт па го́рла, в’ал’і́к расц’і́, будз’ здаро́ў

КРЫТЭРЫІ РАЗМЕЖАВАННЯ КАРОТКІХ

І СЦЯГНУТЫХ ФОРМ ПРЫМЕТНІКАЎ У ГАВОРКАХ



ПАРАДЫГМАТЫЧНЫ






СІНТАКСІЧНЫ





АКЦЭНТАЛАГІЧНЫ




Сцягнутыя прыметнікі, у адрозненне ад кароткіх, маюць формы ўскосных склонаў:

сыру́ ваду́, но́ву ха́ту






У сцягнутых прыметнікаў пераважна атрыбутыўная функцыя, а ў кароткіх – прэдыкатыўная:

с’і́н’е мо́ра – мо́ра ста́ла с’і́н’е

(сцягнуты (кароткі

прыметнік) прыметнік)





У сцягнутых прыметнікаў націск прыпадае на той самы склад, што і ў поўных, у кароткіх націск можа перамяшчацца:

кра́сная кал’іна
кра́сна кал’іна красна́ каліна

(сцягнуты (кароткі

прыметнік) прыметнік)

1   2   3   4


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка