Навукова-метадычная установа «Нацыянальны інстытут адукацыі» Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь




Дата канвертавання15.05.2016
Памер131.14 Kb.


Навукова-метадычная установа

«Нацыянальны інстытут адукацыі»

Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь

РЫХТУЕМСЯ ДА ВЫВУЧЭННЯ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ НА ПАВЫШАНЫМ УЗРОЎНІ
Вучэбная праграма падагульняльных факультатыўных заняткаў

для ІХ класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі

з беларускай і рускай мовамі навучання

Мінск 2015



Тлумачальная запіска
Праграма факультатыўных заняткаў «Рыхтуемся да вывучэння беларускай мовы на павышаным узроўні» прызначана для вучняў IX класа і накіравана на паўтарэнне, падагульненне і сістэматызацыю звестак па фанетыцы, лексіцы, словаўтварэнні, граматыцы, стылістыцы, тэксце, арфаграфіі і пунктуацыі.

Мэта факультатыўных заняткаў – сістэматызацыя ведаў і ўменняў па беларускай мове на аснове вывучанага ў V−IX класах і падрыхтоўка да профільнага навучання на ІІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыиі (вывучэнне беларускай мовы на павышаным узроўні).

Задачы:


  1. сістэматызаваць і замацаваць веды, развіць аналітыка-сінтэтычныя ўменні вучняў па раздзелах «Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія», «Лексіка і фразеалогія», «Марфемная будова слова. Словаўтварэнне і арфаграфія», «Марфалогія і арфаграфія», «Сінтаксіс і пунктуацыя», «Маўленне»;

  2. скарэктаваць найбольш тыповыя для вучняў адхіленні ад лексіка-граматычных і вымаўленчых нормаў беларускай літаратурнай мовы;

  3. удасканальваць арфаграфічную і пунктуацыйную пісьменнасць вучняў;

  4. замацаваць і пашырыць веды вучняў пра тэкст, удасканальваць навыкі аналізу і стварэння тэкстаў розных тыпаў, стыляў і жанраў;

  5. забяспечыць практычнае выкарыстанне лінгвістычных ведаў і ўменняў ва ўласнай маўленчай дзейнасці;

  6. ствараць умовы для развіцця пазнавальнай актыўнасці, творчых здольнасцей, даследчых навыкаў;

  7. садзейнічаць развіццю сродкамі мовы камунікатыўнай, духоўна-маральнай, грамадзянскай і мастацка-эстэтычнай культуры вучняў.

Змест факультатыўных заняткаў падаецца ў наступных раздзелах: «Маўленне», «Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія», «Лексіка. Фразеалогія», «Марфемная будова слова. Словаўтварэнне і арфаграфія», «Марфалогія і арфаграфія», «Сінтаксіс і пунктуацыя».

Рэалізацыя зместу праграмы прадугледжвае выкарыстанне актыўных форм і метадаў навучання: гутаркі, дыспуты, урокі-камунікацыі, калектыўнае абмеркаванне; лінгвістычныя разборы, складанне падагульняльных схем і табліц, састаўленне алгарытмаў прымянення правілаў; выступленні з паведамленнямі на лінгвістычную тэму; напісанне творчых работ, выкананне тэставых работ і г.д.

Перш чым арганізаваць працу, варта вызначыць узровень падрыхтоўкі вучняў і прадугледзець дыферэнцаваныя метады і прыёмы працы. З улікам ступені падрыхтаванасці і інтарэсаў вучняў настаўнік мае права пераразмеркаваць колькасць гадзін на вывучэнне пэўных пытанняў, пашырыць або скараціць тэарэтычны матэрыял, больш увагі надаць авалоданню практычнымі ўменнямі і навыкамі.

ЗМЕСТ ПРАГРАМЫ

Маўленне


(2 гадзіны)

Нормы сучаснай беларускай літаратурнай мовы.

Тэкст, яго асноўныя прыметы. Тыпы маўлення, іх кампазіцыйныя схемы.

Назіранні над будовай і моўнымі асаблівасцямі тэкстаў розных тыпаў маўлення. Складанне тэкстаў-разважанняў на аснове прыказкі ці афарызма.

Функцыянальныя стылі (сфера выкарыстання, задачы выказвання, асноўныя стылявыя рысы, характэрныя моўныя сродкі).



Аналіз тэкстаў розных стыляў і тыпаў маўлення, назіранні над прызначэннем, сферай выкарыстання, моўнымі асаблівасцямі тэкстаў розных стыляў, рэдагаванне тэкстаў у адпаведнасці з патрабаваннямі пэўнага стылю.

Падрыхтоўка вусных выступленняў у навуковым стылі на лінгвістычную тэму.

Фанетыка i арфаэпія. Графіка і арфаграфія


(8 гадзін)

Фанетычная сістэма беларускай мовы. Класіфікацыя гукаў. Суадносіны паміж гукамі і літарамі. Прызначэнне і гукавое значэнне літар е, ё, ю, я, і.

Фанетычныя законы беларускай мовы.

Арфаэпія. Нормы беларускага літаратурнага вымаўлення (вымаўленне галосных, зычных і спалучэнняў зычных).

Арфаграфія. Правапіс галосных о, э, а; е, ё, я (у тым ліку ў складаных, складанаскарочаных, запазычаных словах і ва ўласных назвах).

Правапіс спалучэнняў іо, іа, іё (ыё), ія (ыя), іе (ые) у запазычаных словах.

Правапіс спалучэнняў зычных.

Правапіс д–дз, т–ц.

Правапіс прыстаўных зычных і галосных.

Правапіс падоўжаных зычных.

Правапіс у–ў.

Правапіс вялікай і малой літар.

Правапіс мяккага знака і апострафа.

Чытанне тэкстаў з нарматыўным вымаўленнем галосных і зычных. Выяўленне ў тэкстах (сказах) слоў з арфаграмамі, тлумачэнне іх напісанняў. Гука-літарны аналіз слоў, вымаўленне і напісанне якіх не супадае. Праца з арфаграфічнымі слоўнікамі.

Навучальны дыктант.
Лексіка. Фразеалогія

(2 гадзіны)

Слова як асноўная адзінка мовы. Лексічная спалучальнасць слоў. Лексічнае і граматычнае значэнні слова.



Пераклад мастацкага (навуковага) тэксту з рускай мовы на беларускую.

Адназначныя і мнагазначныя словы. Прамое і пераноснае значэнні слоў.

Амонімы, іх адрозненне ад мнагазначных слоў.

Сінонімы і антонімы, іх роля ў маўленні.

Фразеалагізмы, іх сэнсава-стылістычная і сінтаксічная роля.

Асэнсаванне вобразна-выяўленчых функцый слоў з пераносным значэннем, сінонімаў, антонімаў у мастацкіх тэкстах. Рэдагаванне тэкстаў (з паўторамі аднолькавых слоў, недарэчным, памылковым ужываннем слоў і г.д.). Пераказ апавядання з захаваннем лексічных сродкаў выразнасці: сінонімаў, слоў з пераносным значэннем, параўнанняў, фразеалагізмаў і інш.

Марфемная будова слова. Словаўтварэнне і арфаграфія


(3 гадзіны)

Марфемы як структурна значымыя часткі слова. Аднакаранёвыя словы і формы аднаго і тагож слова.

Чаргаванне галосных і зычных у аснове слова.

Падбор аднакаранёвых слоў, адлюстраванне ў вымаўленні і правапісе чаргаванняў зычных і галосных у корані.

Спосабы ўтварэння слоў.

Утварэнне складаных і складанаскарочаных слоў.

Пераклад з рускай мовы на беларускую з увагаю да словаўтваральных нормаў.

Правапіс прыставак. Правапіс ы, і, й пасля прыставак.

Правапіс складаных і складанаскарочаных слоў.

Тэставая работа.

Марфалогія і арфаграфія


(10 гадзін)

Самастойныя часціны мовы.

Назоўнік як часціна мовы. Лексіка-граматычныя разрады назоўнікаў. Род, лік, склон назоўнікаў. Правапіс канчаткаў назоўнікаў.



Складанне словазлучэнняў і сказаў з назоўнікамі, якія абазначаюць нацыянальнасць, прафесію, месца жыхарства асобы жаночага або мужчынскага роду. Вусныя і пісьмовыя заданні на ўжыванне назоўнікаў, у якіх род (або лік) не супадае, дапасаванне да іх прыметнікаў і дзеясловаў прошлага часу.

Прыметнік як часціна мовы. Ступені параўнання прыметнікаў. Правапіс прыметнікаў.



Складанне словазлучэнняў з прыметнікамі, разгортванне словазлучэнняў шляхам увядзення ў іх прыметнікаў; дапасаванне прыметнікаў да назоўнікаў, род і лік якіх у беларускай і рускай мовах не супадаюць.

Лічэбнік як часціна мовы. Разрады лічэбнікаў паводле будовы, значэння і граматычных прымет. Сінтаксічная сувязь лічэбнікаў з назоўнікамі. Скланенне і правапіс лічэбнікаў.



Чытанне тэкстаў з увагаю да правільнага вымаўлення лічэбнікаў. Запіс тэкстаў (сказаў) з перадачай лікаў словамі.

Займеннік як часціна мовы. Ужыванне некаторых займеннікаў. Скланенне і правапіс займеннікаў.



Ужыванне займеннікаў як сродку сувязі сказаў у тэксце. Пераказ апавядальнага тэксту са зменай асобы апавядальніка.

Дзеяслоў як часціна мовы. Марфалагічныя прыметы дзеяслова. Змяненне дзеясловаў, правапіс асабовых канчаткаў.



Пераклад з рускай мовы на беларускую з выяўленнем адметнасці дзеяслоўнага кіравання. Ужыванне дзеясловаў аднаго ладу, часу са значэннем іншага.

Асобыя формы дзеяслова. Утварэнне і ўжыванне дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў. Правапіс дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў.



Запіс сказаў з заменай дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў, дзеепрыметнікавых і дзеепрыслоўных зваротаў сінанімічнымі сінтаксічнымі канструкцыямі, выяўленне сэнсава-стылістычных адрозненняў. Спосабы перадачы дзеепрыметнікаў рускай мовы на беларускую пры перакладзе тэксту.

Прыслоўе як часціна мовы. Ступені параўнання прыслоўяў. Правапіс прыслоўяў і спалучэнняў слоў, блізкіх да прыслоўяў.



Складанне арфаграфічнага слоўніка прыслоўяў.

Службовыя часціны мовы і выклічнік. Правапіс прыназоўнікаў. Правапіс злучнікаў. Правапіс часціц. Правапіс выклічнікаў. Правапіс не (ня), ні са словамі розных часцін мовы.

Навучальны дыктант.

Сінтаксіс і пунктуацыя


(8 гадзін)

Словазлучэнне. Будова словазлучэнняў. Віды сінтаксічнай сувязі слоў у словазлучэнні. Асаблівасці дапасавання і кіравання ў беларускай мове.

Пераклад з рускай мовы на беларускую сказаў (тэкстаў) са словазлучэннямі, у якіх выяўляецца нацыянальная адметнасць кожнай мовы.

Сказ. Знакі прыпынку ў канцы сказаў.

Чытанне тэкстаў з мэтай выяўлення розных пачуццяў і стану: захаплення, радасці, суму, здзіўлення, адчаю, недаверу і інш. Вусны пераказ тэкстаў мастацкага стылю па ролях.

Просты сказ. Двухсастаўныя неразвітыя і развітыя сказы. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам. Каардынацыя дзейніка і выказніка ў сказе.

Аднасастаўныя сказы. Няпоўныя сказы.

Сказы з аднароднымі членамі, знакі прыпынку.

Сказы са звароткам, знакі прыпынку.

Сказы з пабочнымі словамі і спалучэннямі слоў. Пабочныя сказы. Устаўныя канструкцыі. Знакі прыпынку.

Сказы з адасобленымі членамі, знакі прыпынку.

Сказы з параўнальнымі зваротамі, знакі прыпынку.

Параўнанне развітых і неразвітых сказаў, падбор сінонімаў да галоўных і даданых членаў сказа, разгортванне неразвітых сказаў у развітыя, простых неўскладненых сказаў у сказы ўскладненай будовы.

Складаны сказ. Складаназлучаныя сказы. Складаназалежныя сказы. Складаназалежныя сказы з некалькімі даданымі часткамі. Бяззлучнікавыя складаныя сказы. Складаныя сказы з рознымі відамі сувязі частак. Знакі прыпынку паміж часткамі складаных сказаў.

Перабудова простых сказаў у складаныя (на аснове двух простых), адрозненне складаных сказаў ад простых ускладненых сказаў. Пісьмовы пераказ тэксту з захаваннем структурнай разнастайнасці сказаў.

Простая і ўскосная мова. Знакі прыпынку ў сказах з простай мовай.

Чытанне і пераказ тэкстаў з простай мовай, асэнсаванне простай мовы як сродку дакладнасці маўлення. Вусны дыялог. Пісьмовае афармленне дыялогаў і асобных рэплік.
Падагульненне

(2 гадзіны)

Напісанне выніковага тэста і яго аналіз.


Чаканыя вынікі

Вучні ведаюць:

прыметы тэксту; спосабы і сродкі сувязі сказаў у тэксце; тыпы маўлення і іх тыповыя кампазіцыйныя схемы; стылі маўлення;

гукі, літары і іх суадноснасць;

правілы напісання галосных і зычных, іх спалучэнняў; напісанне слоў разам, праз злучок і асобна; напісанне малой і вялікай літары, мяккага знака і апострафа;

адназначныя і мнагазначныя словы; прамое і пераноснае значэнні слоў; сінонімы, амонімы, антонімы; фразеалагізмы, іх значэнне;

марфемную будову слова; віды асноў; спосабы ўтварэння слоў;

часціны мовы, іх значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічную ролю;

віды сінтаксічнай сувязі слоў у словазлучэнні;

сказ просты і складаны; спосабы перадачы чужога маўлення;

пунктуацыйныя правілы.



Вучні ўмеюць:

вызначаць прыметы тэксту, фармуляваць яго тэму і асноўную думку; даваць тэксту загаловак; вызначаць спосаб і сродкі сувязі сказаў у тэксце; вызначаць прыналежнасць тэксту да пэўнага тыпу, стылю і жанру;

адрозніваць гукі і літары, устанаўліваць паміж імі адпаведнасць; рабіць фанетычны разбор слоў;

правільна вымаўляць гукі і іх спалучэнні ў маўленчай плыні; ставіць націск у словах;

пісаць словы ў адпаведнасці з арфаграфічнымі правіламі;

вызначаць лексічнае значэнне слоў; размяжоўваць прамое і пераноснае значэнні слоў; падбіраць да слоў сінонімы, антонімы, амонімы;

выяўляць у сказах, тэкстах фразеалагізмы, разумець іх значэнні, вызначаць сэнсава-стылістычную і сінтаксічную ролю;

выдзяляць у словах марфемы; размяжоўваць вытворныя і невытворныя словы; адрозніваць спосабы ўтварэння слоў;

распазнаваць часціны мовы і іх формы ў сказах, тэкстах на аснове іх сэнсавых, граматычных і сінтаксічных прымет; рабіць марфалагічны разбор часцін мовы;

вызначаць віды сінтаксічнай сувязі слоў у словазлучэннях;

распазнаваць сказы рознай будовы;

рабіць сінтаксічны разбор словазлучэння, сказа;

правільна ставіць знакі прыпынку ў простых сказах, сказах ускладненай будовы, складаных сказах; выпраўляць пунктуацыйныя памылкі;

правільна афармляць дыялог і сінтаксічныя канструкцыі з простай мовай.



Вучні валодаюць:

  • нормамі сучаснай беларускай літаратурнай мовы;

  • навыкамі рэдагавання тэксту;

  • навыкамі стварэння тэкстаў рознай жанрава-стылістычнай прыналежнасці з улікам мэт і задач камунікацыі;

  • навыкамі вядзення дыялога ў сітуацыі міжкультурных маўленчых зносін.


Літаратура


  1. Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі. – Мінск : Нац. цэнтр прававой інфарм. Рэсп. Беларусь, 2008. – 144 с.

  2. Валочка, Г. М. Вывучаем беларускі правапіс. 5–9 кл. : вучэб.-метад. комплекс / Г. М. Валочка, В. У. Зелянко. – Мінск : НІА, 2010. – 176 с.

  3. Беларуская мова: навучальныя і кантрольныя дыктанты: 5–9 класы : дапам. для настаўнікаў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. І рус. мовамі навучання / Г. М. Валочка [і інш.]. – Мінск : Аверсэв, 2013, 2014.

  4. Беларуская мова: навучальныя і кантрольныя пераказы: 5–9 класы : дапам. для настаўнікаў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. І рус. мовамі навучання / Г. М. Валочка [і інш.]. – Мінск : Аверсэв, 2012, 2014.

  5. Валочка, Г. М. Беларуская мова. 5–9 класы. Вывучаем беларускі правапіс : дапам. для вучняў агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / Г. М. Валочка, В. У. Зелянко. – Мінск : НІА; Аверсэв, 2010. – 127 с.

  6. Валочка, Г. М. Беларуская мова: тэставыя работы: 8–11 класы : дапам. для настаўнікаў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / Г. М. Валочка, В.У. Зелянко. – Мінск : Аверсэв, 2013, 2014.

  7. Валочка, Г. М. Беларуская мова. 7 клас. Слова ў тэксце : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання /  Г. М. Валочка, С. А. Язерская. – Мінск : Аверсэв, 2012.

  8. Валочка, Г. М. Слова ў тэксце. 7 кл. : вучэб.-метад. комплекс / Г. М. Валочка, С. А. Язерская. – Мінск : НІА, 2010. – 176 с.

  9. Валочка, Г. М. Беларуская мова. Тэставыя заданні для 7 класа : дапам. для вучняў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання : у 2 ч. / Г. М. Валочка, С. А. Язерская. – Мазыр : Белы Вецер, 2012.

  10. Гамеза, Л. М. Беларуская мова. 5 клас. Грані слова: ад гука да сказа : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / Л. М. Гамеза. – Мінск : Аверсэв, 2012.

  11. Гамеза, Л. М. Грані слова: ад гука да сказа: 5 клас : вучэб.-метад. комплекс / Л. М. Гамеза. – Мінск : НІА, 2010.

  12. Красней, В. П. Беларуская мова. Тэставыя заданні для 5 класа : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання : у 2 ч. / В. П. Красней, Я. М. Лаўрэль. – Мазыр : Белы Вецер, 2012.

  13. Красней, В. П. Беларуская мова. Тэставыя заданні для 6 класа : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання : у 2 ч. / В. П. Красней, Я. М. Лаўрэль. – Мазыр : Белы Вецер, 2012.

  14. Iўчанкаў, В. Беларускi правапiс у апорных схемах: правапіс галосных / В. Iўчанкаў // Роднае слова. – 2010. – № 5. – С. 57–63.

  15. Кароткая граматыка беларускай мовы : у 2 ч. / навук. рэд. А. А. Лукашанец. – Мінск : Беларус. навука, 2007. – Ч. 1 – 351 с.

  16. Кароткая граматыка беларускай мовы : у 2 ч. / навук. рэд. А. А. Лукашанец. – Мінск : Беларус. навука, 2009. – Ч. 2 – 240 с.

  17. Лукашанец, А. А. Правапіс вялікай і малой літар / А. А. Лукашанец, Л. П. Кунцэвіч, І. У. Кандраценя // Роднае слова. – 2010. – № 1. – С. 54–56; № 2. – С. 51–53; № 3. – С. 59–60.

  18. Лукашанец, А. А. Правілы напісання разам, праз злучок і асобна / А. А. Лукашанец, Л. П. Кунцэвіч, І. У. Кандраценя // Роднае слова. – 2010. – № 4 . – С. 57–58.

  19. Новік, М. І. Беларуская мова. 9 клас. Складаны сказ без  складанасці : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / М. І. Новік, С. Ф. Бут-Гусаім, В. М. Касцючык. – Мінск : Аверсэв, 2012, 2013.

  20. Пішам па-беларуску : давед. па арфаграфіі і пунктуацыі / З. І. Бадзевіч [і інш.]. – Мінск : Аверсэв, 2010.

  21. Саматыя, І. М. Беларуская мова. 8 клас. Гэты няпросты просты сказ : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / І. М. Саматыя, В. С. Палтаржыцкая. – Мінск : Аверсэв, 2012.

  22. Саматыя, І. М. Гэты няпросты просты сказ: 8 клас : вучэб.-метад. комплекс / І. М. Саматыя, В. С. Палтаржыцкая. – Мінск : НІА, 2010.

  23. Якуба, С. М. Беларуская мова. 6 клас. Сакрэты словазмянення і формаўтварэння : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / С. М. Якуба. – Мінск : Аверсэв, 2012.

  24. Якуба, С. М. Сакрэты словазмянення і формаўтварэння: 6 клас : вучэб.-метад. комплекс / С. М. Якуба. – Мінск : НІА, 2010.


Слоўнікі і даведнікі

  1. Беларускі арфаграфічны слоўнік для школьнікаў : дапам. для ўстаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / уклад.: І. У. Кандраценя, Л. П. Кунцэвіч ; пад рэд. А. А. Лукашанца. – Мінск : Аверсэв, 2011, 2013.

  2. Капылоў, І. Л. Арфаграфічны слоўнік беларускай мовы для школьнікаў. Новыя правілы правапісу / І. Л. Капылоў, Т. М. Маракуліна. – Мінск : Сучасная шк., 2010.

  3. Пішам па-беларуску: даведнік па арфаграфіі і пунктуацыі з каментарыямі : дапам. для ўстаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / З. І. Бадзевіч [і інш.]. – Мінск : Аверсэв, 2011, 2013.

  4. Разам, асобна, праз злучок: даведнік : дапам. для настаўнікаў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / склад.: Н. Д. Бандарэнка, І. Л. Капылоў, Т. М. Маракуліна ; пад рэд. А. А. Лукашанца. – Мінск : Аверсэв, 2011, 2013.

  5. Уласевіч, В. І. Беларуска-рускі тлумачальны слоўнік новых слоў і новых значэнняў слоў / В. І. Уласевіч, Н. М. Даўгулевіч. – Мінск : Аверсэв, 2013.



База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка