Надрукавана: Нашыя святыні: матэрыялы міжнар навук канф., прысв. 500-годдзю Мінск фарн. Касцёла, 225-годдзю Магілеўск. Архідыяцэзіі, 220-годдзю Мінск. Дыяцэзіі, Мінск, 7 чэрвеня 2008 г. / Польскі Інстытут у Мінску; рэдкал




Дата канвертавання27.03.2016
Памер196.5 Kb.


powerpluswatermarkobject324949



Надрукавана: Нашыя святыні: матэрыялы міжнар. навук. канф., прысв. 500-годдзю Мінск. фарн. Касцёла, 225-годдзю Магілеўск. Архідыяцэзіі, 220-годдзю Мінск. Дыяцэзіі, Мінск, 7 чэрвеня 2008 г. / Польскі Інстытут у Мінску; рэдкал. Т. Кандрусевіч [і інш.]; навук. Рэд. Т. Кандрусевіч, А.І. Мальдзіс і М. Каламайска. – Мн: Выд. В.Хурсік, 2009. – С.55-68;
Ключавыя словы: Рыма-каталіцкі касцёл, каталіцызм, Польшча, Заходняя Беларусь, руская праваслаўная царква, вернікі, католікі, праваслаўныя, ЦК КП(б)Б
А. Вялікі

Каталіцкі касцёл у Беларусі і ўлада ў

у другой палове 40- -50-х гг. XX ст.

Узаемны абмен насельніцтвам паміж БССР і Польшчай, які адбываўся ў 1944-1946 гг. “мірным шляхам” (у адрозненне ад высылак і дэпартацый польскага насельніцтва), значна знізіў колькасць католікаў і рыма-каталіцкага святарства ў заходніх абласцях Беларусі, але не зліквідаваў праблему. Таму, як і раней, перад уладнымі структурамі ўсіх узроўняў паўставала дастаткова складаная і разлічаная на доўгатэрміновы перыяд задача абмежавання і нейтралізацыі дзейнасці рыма-каталіцкага святарства. Што ж датычыць католікаў, то і тут стаяла не менш “адказная” і стратэгічная задача - зменшыць іх колькасць і ў перспектыве “перавесці” ў праваслаўе. У гэтых планах нічога дзіўнага не было. Партыя і ўлада не зракаліся свайго стратэгічнага курса ў канфесійнай палітыцы, скіраванай на ўсебаковае абмежаванне дзейнасці ўсіх канфесій і, асабліва, рыма-каталіцкай. Калі ў час Вялікай Айчыннай вайны і ў першыя пасляваенныя гады праваслаўная царква атрымала ад савецкай улады “індульгенцыю” на дзейнасць і крышачку ўздыхнула з палёгкай, то каталіцкі касцёл апынуўся ў больш складаным і цяжкім становішчы.

Новай такая пазіцыя ВКП(б)-КП(б)Б, не была. Разам з тым адзначу, што гэтую непрыхавана варожую пазіцыю да рыма-каталіцкага касцёла падзяляла частка творчай інтэлігенцыі. Вось што, напрыклад, занатаваў у сваім дзённіку Кузьма Чорны ў верасні 1944 г.: “За гэтыя дні бачыўся з Р.Шырмай. Ад яго пачуў тое, што ўжо чуў ад П.Пестрака і М.Танка. Каталіцае духавенства пана Саснкоўскага паланізуе сваіх парафіян і тлумачаць, што німа ніякай Беларусі, а ёсць Польшча. Усё ідзе ад віленскага біскупа Ялбжыкоўскага. А гэта дакладна ведае і тужыць беларускі патрыёт мінскі ксёндз Шутовіч. Я цвёрда намерыўся пісаць Старшыні Саўнаркома дакладную запіску, назбіраўшы фактаў (“Нацыянальныя польскія саветы” ў Чарнагубаве і Каралішчавічах. Пальшчызна стараецца пакінуць польскага духу тут на наступныя пакаленні”1. Як вынікае з гэтага, паколькі К.Чорны размаўляў з Р. Шырмай, П.Пестраком, М.Танкам, у асяроддзі беларускіх пісьменнікаў, галоўным чынам тых, хто паходзіў з заходняй Беларусі, панавала непрыняцце “пальшчызны”. Галоўным носьбітам “пальшчызны”, на думку К.Чорнага, з’яўлялася рыма-каталіцкае святарства, з якім неабходна было весці барацьбу. Можна выказаць меркаванне, што ў ЦК КП(б)Б ведалі пазіцыю згаданых пісьменнікаў адносна “пальшчызны” ўвогуле і рыма-каталіцкага святарства ў прыватнасці. Аднак К.Чорны з-за заўчаснай смерці, так і не напісаў запіску аб дзейнасці рыма-каталіцкага святарства ў заходніх абласцях Беларусі.

Задачы нейтралізацыі рыма-каталіцкага святарства і вяртання католікаў-вернікаў заходнебеларускага рэгіёна ў “лоно русской православной церкви” былі сфармуляваны ў сярэдзіне 1947 г. Прызначаючы на пасаду Упаўнаважанага савета па справах рускай праваслаўнай царквы пры СМ БССР (УС СРПЦ) У. Мянькова (май 1947 г.), у ЦК ВКП(б) яму паставілі такую задачу: “Мянькоў, вы праводзіце ўлік цэркваў, вывучаеце святарства ды іншае, аднак гэта не асноўнае. Вам неабходна будзе выканаць вялікую працу, а менавіта: як вядома, у заходніх абласцях Беларусі ў час знаходжання іх пад уладай польскіх паноў вялікі працэнт беларускага насельніцтва вымушаны [быў] прыняць каталіцкае веравызнанне. Яно да цяперашняга часу знаходзіцца пад уплывам ксяндзоў. Вось гэтае беларускае насельніцтва ўсялякім коштам неабходна вярнуць у праваслаўе і вызваліць яго ад уплыву ксяндзоў. На маё пытанне: “Як гэта зрабіць і з кім ?” т. Шылін адказаў мне: “У Беларусь прызначаны новы архіепіскап, а як практычна зрабіць, табе скажуць у ЦК КП(б)Б (выдзелена мной.-А.В.)2. Звернем увагу на тое, што размова праходзіла ў ЦК ВКП(б) у Маскве. Гэта значыць, што вышэйшае палітычнае кіраўніцтва Савецкага Саюза пільна сачыла за канфесійнай сітуацыяй у заходнебеларускім рэгіёне, бачыла ўсю яе складанасць, аналізавала і шукала шляхі яе “рашэння”.

Па вяртанні з Масквы У. Мянькоў, разам з Упаўнаважаным Савета па справах рэлігійных культаў пры СМ БССР І.Уласевічам, быў выкліканы ў ЦК КП(б)Б, дзе з імі меў размову сакратар ЦК па ідэалогіі М. Іаўчук. Ен таксама нагадаў ім словы, сказаныя У.Мянькову ў ЦК ВКП(б) і запатрабаваў, каб У.Мянькоў: “[…] даў свае прапановы, як гэта неабходна будзе зрабіць (г.зн. вярнуць беларусаў-католікаў у праваслаўе. - А.В.)3.

Пасля размовы ў ЦК КП(б)Б У.Мянькоў вельмі аператыўна, ў ліпені 1947 г., падрыхтаваў і накіраваў М.Іаўчуку запіску, у якой выказаў свае прапановы, наконт работы сярод “апалячанага беларускага” насельніцтва. Запіска невялікая, таму варта прывесці яе цалкам, хоць і з невялікімі скарачэннямі: “Па Вашаму даручэнню, па пытанню правядзення растлумачальнай работы сярод апалячаных беларусаў у Заходніх абласцях Беларусі дакладваю: рускай праваслаўнай царквой будзе праводзіцца растлумачальная работа больш падрыхтаванымі для гэтай справы святарамі, якіх выдзеліць архіепіскап, якія пасля кожнай службы ў пропаведзях будуць растлумачваць вернікам аб сутнасці каталіцызма і задачах рускай праваслаўнай царквы. Таксама ў гэтай працы прыме ўдзел сам архіепіскап Мінска і Беларусі Піцірым, ён у канцы ліпеня выедзе на некаторыя час у г. Брэст і ў асобныя прыходы, дзе ксяндзы актыўна вядуць работу сярод апалячаных беларусаў. Да гэтага ён асабіста рыхтуецца і даў указанні выдзеленым святарам. Акрамя гэтага, паступова ў такіх прыходах святары будуць заменены іншымі, больш падрыхтаванымі, з усходніх абласцей цэнтральнай часткі Савецкага Саюза. Па дадзенаму пытанню прымаюцца меры і па лініі Сінода, бо Патрыярх даў указанне падрыхтаваць мерапрыемствы для правядзення адпаведнай работы сярод апалячанага беларускага насельніцтва”4.

Як вынікае з гэтай кароткай, але вельмі змястоўнай запіскі, Рускай праваслаўнай царкве (РПЦ) (нават Патрыярх Маскоўскі і Усея Русі быў вымушаны асабіста займацца гэтай справай, адводзілася істотная роля ў вяртанні ў праваслаўе “апалячанага беларускага насельніцтва”. Такім чынам, каталіцкае насельніцтва заходніх абласцей Беларусі незалежна ад нацыянальнасці (паляк ці беларус), а ў больш шырокім і глыбокім кантэксце заходнебеларускі рэгіён у чарговы раз стаў арэнай барацьбы, якая вякамі і з пераменным поспехам няспынна вялася паміж каталіцкім Рымам і праваслаўнай Масквой за душы вернікаў. Перад рыма-каталіцкім касцёлам стаяла стратэгічная задача ўтрымацць свае пазіцыі і не дапусціць зніжэння колькасці католікаў-вернікаў у заходніх абласцях Беларусі, а перад праваслаўнай царквой – “усялякім коштам вярнуць беларускае насельніцтва ў праваслаўе”. Аднак у пасляваенны час абсалютная перавага была на баку Рускай Праваслаўнай Царквы, якая падтрымлівалася ў гэтым пытанні дзяржавай. Канцэнтрацыя ўсіх сілаў і сродкаў – цэнтралізаванага і адмабілізаванага рэсурса ўлады партыйна-савецкага, камсамольскага апарата, спецслужбаў, Рускай Праваслаўнай царквы і яе беларускага “філіяла” – агітацыйна-прапагандысцкага апарата, была скіравана супраць рыма-каталіцкага касцёла і католікаў-вернікаў.

Напэўна, адным з самых складаных пытанняў для колішняй улады з’яўлялася пытанне аб колькасці вернікаў – як палякаў, так і беларусаў-католікаў. Беларускія даследчыцы А.Верашчагіна і А.Гурко лічаць, што ў першы пасляваенны год (1945) у заходніх абласцях Беларусі налічвалася 692 120 рыма-католікаў, а да 1950 г. іх колькасць знізілася да 533 000 5. Паводле дадзеных Упаўнаважанага Савета СРПЦ у канцы 1946 г. у заходніх абласцях мелася 551 тыс. рыма-католікаў, з якіх 287 000 былі беларусамі-католікамі, а 264 000 – “асобамі польскай нацыянальнасці”6. Найбольш “асобы польскай нацыянальнасці” канцэнтраваліся ў Гродзенскай вобласці – 125 500 чалавек, Маладзечанскай – больш за 57 000 і Полацкай – больш за 14 000.7. Такім чынам, у гэтых абласцях налічвалася 196 500 католікаў. Значна менш іх было ў астатніх заходніх абласцях. У Баранавіцкай – каля 49 500 чалавек, Брэсцкай – каля 12 500 і Пінскай – каля 5 000. Усяго ў гэтых абласцях мелася 67 000 католікаў8.

Канцэнтраваны наступ на касцёл распачаўся ў тым жа (1947) годзе. Спачатку рыма-каталіцкае святарства падверглася жорсткай крытыцы з боку партыйных органаў. Двойчы, на чэрвеньскім і лістападаўска-снежаньскім пленумах ЦК КП(б)Б, вышэйшае партыйнае кіраўніцтва жорстка раскрытыкавала дзейнасць ксяндзоў. Так, на XIV пленуме ЦК КП(б)Б (3-6 чэрвеня 1947 г.) сакратар ЦК КП Беларусі па ідэалогіі М. Іаўчук рэзка накінуўся на рыма-каталіцкае святарства. Ён, у прыватнасці, падкрэсліў: “[...] Было б няправільна трымацца палітыкі неўмяшальніцтва ў адносінах да антысавецкай дзейнасці рэакцыйнага каталіцкага духавенства Самай небяспечнай памылкай была б палітыка неўмяшальніцтва, а тым больш якое небудзь пагадненне, здзелка з касцёлам. Нам прыходзіцца лічыцца з тым, што значныя слаі сялянства ў заходніх абласцях Беларусі, якія стаяць за савецкую уладу, разам з тым, стаяць яшчэ і за каталіцкую рэлігію. Нам прыдзецца лічыцца з гэтым, па ўсёй бачнасці, на працягу шэрагу год. Але ці значыць гэта, што сяляне падтрымаюць антысавецкую палітыку ксяндзоў-рэакцыянераў, калі мы раскрыем веруючаму селяніну-католіку вочы на рэакцыйных, антысавецкіх ксяндзоў, на тое, як ксяндзы дапамагалі і памешчыкам, і буржуазіі прыгнятаць народ у панскай Польшчы, як яны супрацоўнічалі з немцамі, як яны падтрымлівалі і падтрымліваюць нацыяналістычныя банды, якія пасягаюць на мірнае і спакойнае жыццё насельніцтва ў заходніх абласцях ? [...] Мы не можам зараз пайсці на які-небудзь адкрыты паход на каталіцкую рэлігію, бо гэта адштурхнула б ад нас значныя слаі сялянства. Задача заключаецца зараз у тым, каб моладзь і дзяцей сістэматычна выхоўваць пры дапамозе распаўсюджвання палітычных і навуковых ведаў у антырэлігійным духу9.

Наколькі важнай для савецка-партыйнага кіраўніцтва была барацьба з рыма-каталіцкім святарствам, сведчыць факт, што на нарадзе партыйных работнікаў заходніх абласцей БССР, якая адбылайся ў ЦК КП(б)Б 28 чэрвеня 1947 г. адной з важнейшых праблем стала абмеркаванне пытання “Рэакцыйная роля рымска-каталіцкага святарства”. Пасля гэтай нарады, як паведамлялася ў інфармацыйнай справаздачы УС СРПЦ “Аб дзейнасці рэлігійных культаў на тэрыторыі Беларускай ССР у III квартале 1947 г.”, “[...] частка кіруючых партыйных і савецкіх работнікаў у абласцях змяніла сваё папярэдне абыякавае стаўленне да дзейнасці рэлігійных таварыстваў і служыцелей культаў, у прыватнасці, да ксяндзоў, і назірае за іх паводзінамі і дзейнасцю [...]”10.

Яшчэ больш жорсткай крытыцы рыма-каталіцкае святарства падверглася на XV пленуме ЦК КП(б)Б (27 лістапада – 1 снежня 1947 г.). Яно абвінавачвалася ў “распальванні нацыянальнай варожасці паміж католікамі і праваслаўнымі”. Так, М.Іаўчук падкрэсліваў: [...] Нацыяналізм, як беларускі так і польскі, у заходніх абласцях БССР праяўляецца таксама ў спробах супрацьпаставіць і пасварыць паміж сабой розныя нацыянальнасці, якія жывуць у нашай рэспубліцы і нават адну частку беларускага насельніцтва, якая прытрымліваецца рыма-каталіцкай веры, з другой часткай беларусаў, якія спавядаюць праваслаўную веру. Польскі нацыяналізм у заходніх абласцях БССР, які узмоцнена падтрымліваецца і культывуецца польскім рыма-каталіцкім духавенствам, заключаецца таксама ў тым, што ён усяляк прыніжае савецкую нацыянальную самасвядомасць беларусаў, спрабуе ўнушыць ім, што яны не беларусы, а палякі і жывуць на польскай тэрыторыі. Гэты паўзучы нацыяналізм у галіне ідэалогіі, які праяўляецца ў разнабаковых формах, тым больш небяспечны, што мы яшчэ не закончылі з антысавецкім нацыяналістычным падполлем у заходніх абласцях Беларусі. […] У шэрагу раёнаў заходніх абласцей БССР, асабліва Гродзенскай, Маладзечанскай, Баранавіцкай, рэшткі польскіх нацыяналістычных банд здзяйсняюць тэрарыстычныя акты супраць актыва, вядуць антысавецкую прапаганду і г.д.11.

Далей, М.Іаўчук асабліва падкрэслівае, што: “[...] Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі мае факты, што застрэльшчыкамі і натхніцелямі антысавецкай дзейнасці польскіх нацыяналістаў і кулацтва ў заходніх абласцях Беларусі з’яўляюцца, у шэрагу выпадкаў, прадстаўнікі рэакцыйнага каталіцкага духавенства – ксяндзы, якія дзейнічаюць ў інтарэсах Ватыкана і англа-амерыканскай рэакцыі, з’яўляюцца ідэолагамі польскага нацыяналістычнага падполля. [...] Некаторыя партыйныя і савецкія работнікі не бачаць розніцы паміж праваслаўным духавенствам, супраць якога мы правялі вялікую палітычную і ідэалагічную барацьбу і прымусілі яго змірыцца, – з аднаго боку, і рэакцыйным каталіцкім духавенствам, якое яшчэ не разгромлена палітычна, – з другога боку. Ксяндзы бессаромна топчуць савецкія законы аб рэгістрацыі касцёлаў, адкрыта вяртаюць у каталіцтва значную колькасць дарослых людзей з беларусаў, у тым ліку і некаторых работнікаў, якія прыбылі з усходніх абласцей краіны*, падпарадкоўваюць свайму ўплыву некаторых настаўнікаў, урачоў, савецкіх служачых. Дзякуючы патуральніцтву ўпаўнаважаных па справах рэлігійных культаў і мясцовых савецкіх органаў, ксянды арганізуюць рэлігійныя школы, у якіх не толькі вучаць дзяцей катэхізісу, але і выхоўваюць дзяцей у антысавецкім польска-нацыяналістычным духу. У многіх каталіцкіх прыходах вучні школ разам з настаўнікамі актыўна наведваюць касцёлы, дзе ксяндзы вывучаюць з імі польскую мову, малітвы на лацінскай мове, прывіваюць дзецям буржуазна-нацыяналістычныя антысавецкія погляды. [...] Абкамы і райкамы заходніх абласцей павінны ў адпаведнасці з указаннямі ЦК УсеКП(б) разгарнуць ідэалагічную і палітычную барацьбу супраць антысавецкай дзейнасці рэакцыйнага каталіцкага духавенства. Неабходна праз друк, вусную прапаганду, радыё, кіно, мастацтва, праз школу выкрываць рэакцыйнае каталіцкае духавенства, падрываць яго уплыў на насельніцтва”12.

Разам з тым М.Іаўчук прызнаваў, што каталіцызм мае трывалыя карані і нельга крыўдзіць простых вернікаў. Ён падкрэсліваў: “[...] у цяперашні час нельга дапускаць якой бы ні было абразы рэлігійных пачуццяў сумленных савецкіх грамадзян, якія з’яўляюцца веруючымі католікамі. Было б немэтазгодным і несвоечасовым у цяперашніх умовах разгортваць паход супраць каталіцкай рэлігіі, бо рыма-каталіцкую вызнаюць зараз да паловы насельніцтва ў шэрагу раёнаў заходніх абласцей. Калі б мы напіралі зараз не на барацьбу супраць рэакцыйных ксяндзоў, а на барацьбу супраць каталіцкай веры, мы маглі б настроіць супраць партыйных і савецкіх арганізацый працоўных каталіцкага веравызнання, значная частка якіх аддана савецкай уладзе і сумленна выконвае свае абавязацельствы перад дзяржавай**. Задача заключаецца ў тым, каб пасварыць сялян, у тым ліку і сялян веруючых католікаў з ксяндзамі, паказаць сумленным савецкім грамадзянам-католікам твар рэакцыянераў ксяндзоў, вызваліць іх ад уплыву гэтых агентаў замежнага імперыялізму. [...] Неабходна даць зразумець ксяндзам, што яны жывуць у савецкай дзяржаве і што ім прыдзецца лічыцца з яго законамі і не дазваляць ім нахабна сунуць нам пры кожным выпадку статуты і ўказанні папы Рымскага, якога яны прызнаюць адзінай сваёй уладай”13*.

Непрыхавана варожая пазіцыя палітычнага кіраўніцтва БССР да рыма-каталіцкага касцёла фактычна разыходзілася з выказваннямі і пазіцыяй І.Сталіна адносна рыма-каталіцкага касцёла, якую ён сфармуляваў у час сустрэчы з амерыканскім святаром С.Арлеманскім. Так, на пытанне С.Арлеманскага, пра становішча касцёла ў СССР і, у прыватнасці, у заходніх абласцях Савецкага Саюзу, у тым ліку і ў заходніх абласцях БССР, а таксама магчымасці супрацоўніцтва з Ватыканам, І.Сталін адказаў, што лічыць гэта магчымым: “Супрацоўніцтва са Святым Айцом Папай Піем XII у справе барацьбы супраць насілля і пераследу каталіцкай царквы”14. Аднак гэтыя словы І.Сталіна гучалі крывадушна і былі разлічаны на ўвядзенне ў зман грамадскай думкі замежных краін аб нібыта існуючай свабодзе веравызнанняў у СССР і адсутнасці пераследу рэлігіі, у тым ліку і каталіцкай.

Затым за справу ўзяліся спецслужбы. Так, толькі за ліпень-верасень 1947 г. былі арыштаваны чатыры ксяндзы. З 1 ліпеня 1948 да 1 ліпеня 1949 г. такі ж лёс напаткаў яшчэ 21 ксяндза, а чатыры былі вымушаны хавацца ад арышту15. Усяго з 1946 да 1 ліпеня 1950 г. былі арыштаваны і асуджаны на розныя тэрміны зняволення 62 ксяндзы, а 10 ксяндзоў збегла, “баючыся панесці пакаранне за сваю антысавецкую дзейнасць”16. Рэпрэсіі супраць рыма-каталіцкага духавенства прывялі да рэзкага зніжэння яго колькасці ў заходніх абласцях Беларусі. Так, калі на 1 студзеня 1946 г. ксяндзоў налічвалася 225, то на 1 студзеня 1947 г. іх засталося ўжо 182, на 1 студзеня 1948 г. – 167, на 1 студзеня 1949 г. – 144, а на 1 студзеня 1950 г. – 111. Як вынікае з гэтых лічбаў, колькасць ксяндзоў у заходніх абласцях скарацілася на 114 чалавек, г.зн. больш, чым напалову17.

Арышты ксяндзоў непазбежна вялі да закрыцця касцёлаў. Так, пасля арышту ксяндза 24 красавіка 1948 г. перастаў дзейнічаць касцёл у Ашмянах, а ўлады забаранілі вернікам, якіх налічвалася каля васьмі тыс. збірацца на малітоўныя сходы. Аднак фармальнае закрыццё касцёла, спыненне арганізаванага рэлігійнага жыцця, не азначала яго фактычнага спынення. У такіх абставінах вернікі былі вымушаны збірацца для правядзення набажэнстваў і абрадаў на прыватных кватэрах18. Рэпрэсіі ксяндзоў, закрыццё касцёлаў, якое праводзілася ў пасляваенны час, прывяло да згортвання жыцця многіх парафій. На канец 1955 г. у БССР налічваліся 152 касцёлы, якія дзейнічалі ў заходніх абласцях Беларусі. У Гродзенскай вобласці існавала 80 касцёлаў, Маладзечанскай – 54, Брэсцкай – 1619.

Арыштамі ксяндзоў, закрыццём касцёлаў справа не абмяжоўвалася. Для мінімізацыі дзейнасці ксяндзоў, якія працавалі ў сваіх парафіях, ім забаранялася выязджаць і адпраўляць набажэнствы ў тых парафіях, дзе не было ксяндзоў. Аб тым, што гэта быў дастаткова эфектыўны ход уладаў, сведчыць справаздача УС СРПЦ пры СМ БССР за IV квартал 1949 г., дзе падкрэслівалася, што “[…] забарона ксяндзам абслугоўваць прыходы па сумяшчальніцтву, адыграла сваю станоўчую ролю ў сэнсе адрыву вернікаў ад царквы і аслабленні іх рэлігійнасці”20. Далей у справаздачы тлумачылася, чаму гэта эфектыўна: “Справа ў тым, што селянін, тым больш селянін-калгаснік, мае магчымасць наведваць месцы грамадзянскага парадку, якім для вернікаў-католікаў з’яўляецца касцёл толькі тыя, што знаходзяцца паблізу яго месца жыхарства. Паездкі ж у касцёл, які знаходзіццца далёка, абцяжараны цэлым шэрагам акалічнасцей для яго, а, у шэрагу выпадкаў, проста немагчымы. Гэтыя, фізічнага кшталту цяжкасці, паступова пераходзяць у звычай, і вернікі змяняюць свой традыцыйны рэгламент наведвання касцёла, здзяйснення абрадаў […]. Гэта заключэнне пацвярджаецца цэлым шэрагам фактаў з раёнаў, дзе з-за адсутнасці служыцеля культа касцёлы пераўтвараюцца ў бядзейнічаючыя, а вернікі-католікі ўцягваюцца ў грамадска-карысныя мерапрыемствы”21.

Нейтралізацыя дзейнасці ксяндзоў праяўлялася і ў тым, што па ініцыятыве Упаўнаважанага Савета СРПЦ пры СМ БССР ксяндзам з Літвы забаранялася прыязджаць ў памежныя з Беларуссю раёны і праводзіць там службы сярод вернікаў. У згаданай вышэй справаздачы падкрэслівалася, што “[…] прадстаўнікі некаторых рымска-каталіцкіх абшчын звяртаюцца да нас і непасрэдна ў Савет (па справах рэлігійных культаў) за дазволам на права прыезду ў Беларусь ксяндзоў з Літоўскай ССР. Гэта пытанне прынцыповага характару і патрабуе адпаведных указанняў Савета. Справа ў тым, што да цяперашняга часу, праводзячы палітыку звужэння рамак дзейнасці каталіцкага святарства, мы не дапускалі прыезду да нас ксяндзоў з іншых месц і рэспублік, а калі ўстанаўлівалі нелегальны прыезд, то прымалі меры па іх адпраўцы ў адваротны бок”22.

Яшчэ адным фактарам нейтралізацыі дзейнасці ксяндзоў з’яўлялася забарона іх паездак у Польшчу. Упаўнаважаны па справах рэлігійных культаў пры СМ БССР П.Лабусаў у згаданай вышэй запісцы Ц.Гарбунову дастаткова нервова рэагаваў на такія факты. Ен падкрэсліваў: “[…] Паўстае пытанне. Якая мэта праследуецца гэтымі органамі, якія выдаюць дазвол на права паездкі ксяндзам Беларусі ў Польскую Народную Рэспубліку? Аб гэтай мэце я не ведаю, аднак вядома адно, што ўсе гэтыя паездкі маюць сваім вынікам актывізацыю ксяндзоў, актывізацыю ў цэлым каталіцкай царквы ў заходніх абласцях Беларусі, у чым ніхто з нас не зацікаўлены. У сувязі з адзначаным вышэй, прашу ЦК кампартыі Беларусі ўмяшацца ў гэтую справу і даць адпаведнае ўказанне адміністрацыйным органам аб спыненні выдачы дазволу ксяндзам Беларусі на паездку ў ПНР, бо ад гэтых паездак акрамя актывізацыі каталіцызма мы больш нічога не маем”23.

Разам з тым, тут неабходна бачыць яшчэ адну вельмі важную праблему, аб якой свядома ці несвядома не згадваў Упаўнаважаны Савета СРПЦ. Справа заключалася ў тым, і гэта было больш істотным і важным, што вернікі-католікі пазбаўляліся магчымасці карыстацца польскай мовай. Касцёл неабходна разглядаць, і гэта было на самай справе, як моўны асяродак, як цэнтр публічнага і адкрытага ўжывання польскай мовы. Гэта станавілася тым больш важным, што пасля закрыцця польскамоўных школ, спынення выпуску польскамоўнай літаратуры касцёл застаўся адзіным моўным, адукацыйным, культурным цэнтрам для польскага насельніцтва. Яго закрыццё, арышты і высылкі святарства вялі да рэзкага спаду публічнага карыстання польскай мовай. У доўгатэрміновай перспектыве гэта было больш важным і істотным, чым “уцягванне сялянства ў грамадска-палітычнае жыццё”. Адарваная ад жыцця агітацыйна-прапагандысцкая “работа” шматлікага партыйна-савецкага, камсамольскага апарату пры ўсіх яго жаданняях не магла ўцягнуць сялянства ў “грамадска-палітычнае жыццё”. Жыццёвая развага і векавая сялянская мудрасць хутка выпрацавала “імунітэт” супраць камуністычнай прапаганды. Знікненне польскай мовы, а яна знікала разам з касцёлам – вось што з’яўлялася больш эфектыўным крокам уладаў па “праваславізацыі” беларускага насельніцтва.

Калі гэтай праблемы па сваёй недасведчанасці ці неадукаванасці не разумеў чыноўнік ад “рэлігіі”, то яе вельмі добра разумелі, уяўлялі ўсю яе важнасць і значнасць у ЦК КП(б)Б. У ліпені 1947 г. ЦК Кампартыі Беларусі накіраваў сакратару ЦК ВКП(б) А.Жданаву запіску, у якой падрабязна аналізавалася праблема каталіцызму ў заходніх абласцях Беларусі і вылучаліся прапановы, скіраваныя на мінімізацыю і нейтралізацыю дзейнасці “рэакцыйнага паслугача Ватыкана”. Фактычна ЦК КП(б)Б прасіў санкцыі на правядзенне ў рэспубліцы барацьбы супраць каталіцызму ў двух стратэгічных накірунках: “У выніку таго, што большасць ксяндзоў не выехалі ў Польшчу і не прызнаюць сябе савецкімі падданымі, прыняць меры па высяленню такіх ксяндзоў з СССР. Дазволіць органамі Міністэрства Дзяржаўнай Бяспекі (МДБ) узмацніць рэпрэсіўныя меры ў адносінах да той часткі рыма-каталіцкага святарства, якое вядзе актыўную падрыўную работу супраць савецкай улады”24. Гэта рэпрэсіўны накірунак у адносінах да рыма-каталіцкага святарства і ўвогуле да каталіцызму. Аднак другі накірунак, і гэта выклікае здзіўленне сваёй парадаксальнасцю, быў наступны: “Улічваючы, што большасць насельніцтва заходніх абласцей, якоеіспавядае рымска-каталіцкую рэлігію, з’яўляецца беларускім, праз Савет па справах рэлігійных культаў пры СМ СССР (звяртаем увагу: не БССР а менавіта СССР. - А.В.), абавязаць ксяндзоў весці набажэнства і адпраўленне рэлігійных абрадаў на беларускай мове”25 (выдзелена мной. - А.В.).

У сувязі са спробай “беларусізацыі каталіцкага касцёла”, неабходна згадаць пра дзейнасць беларускага ксяндза Адама Станкевіча. Ён, успамінаючы пра гутарку ў МДБ БССР (1946) зазначыў: “[…] на маё пытанне, ці думаюць сав[вецкія] улады што аб маім праекце бел[арускай] кат[аліцкай] епархіі ў БССР адказаў:”Не ведаю, які будзе адказ, станоўчы ці адмоўны, але думаюць”26. У 1947 г. ён зноў адзначае: “[…] Агульнае ўражанне: бальшавікі нешта думаюць рабіць для кат[аліцкага] касцёла ў БССР, нешта падобнае да бел[арускай] катал[іцкай] гепархіі […]”27. Аналіз выказванняў А.Станкевіча, а таксама аналіз запіскі ЦК КП(б)Б дае магчымасць зрабіць выснову, што ў ЦК КП(б)Б разглядаўся варыянт “беларусізацыі касцёла” – як сродак барацьбы з каталіцызмам і “польскасцю”28. Чаму гэта рабілася? Можна меркаваць, што ў ЦК Кампартыі Беларусі ўважліва прааналізавалі праект А.Станкевіча і, паколькі ён вельмі крытычна, нават варожа, ставіўся да дзейнасці польскіх ксяндзоў і ўвогуле да “польскасці” ў жыцці касцёла ў заходніх абласцях Беларусі, то ў ЦК КП(б)Б, як варыянт, узнікла думка ўвядзення ў касцёльнае жыццё беларускай мовы. Аднак гэта рабілася, што неабходна ясна ўсведамляць, з мэтай выціснення, а ў доўгатэрміновай перспектыве вынішчэння польскай мовы, польскага “духу”, “пальшчызны” з жыцця беларускіх рыма-каталікоў. Беларускай мове ў гэтых планах адводзілася хаця і вельмі важная, але другарадная роля, як сродку выканання гэтай задачы. Ні больш, ні менш.

Важнасць “моўнага фактару”, як сродку захавання “польскасці” і “каталіцкасці”, усведамлялі ксяндзы. Аб тым, якую ўвагу яны ўдзялялі гэтаму фактару, сведчыць запіска Упаўнаважанага Савета па справах рэлігійных культаў пры СМ БССР П.Лабуса, якую ён накіраваў 28 лістапада 1959 г. сакратару ЦК КПБ па ідэалогіі Ц.Гарбунову. Гаворка ў “Дакладной запісцы аб паездцы ксяндзоў Беларусі ў Польскую Народную Рэспубліку”, датычылася падзей пяці гадовай даўнасці – паездкі некалькіх ксяндзоў у Польшчу і сустрэчы іх з кардыналам С. Вышынскім. П.Лабус адзначаў, што, вяртаючыся з Польшчы, ксяндзы: “[…] прывозяць дырэктывы Вышынскага, якія скіраваны на актывізацыю служыцелей каталіцкай царквы ў Беларусі, на замацаванне каталіцызму. Аб гэтым сведчыць наступны факт. Ксёндз Адэльскага касцёла Гродзенскага раёна Барташэвіч Пётр, адзін з найбольш характэрных іезуітаў, у 1955 г. падняў мясцовае насельніцтва, арганізаваў яго і апошняе падало заявы з масавымі подпісамі ў Міністэрства адукацыі аб адкрыцці ў Адэльску польскай школы. У Гродзенскую вобласць выязджала па гэтаму пытанню спецыяльная камісія, якая правяла адпаведную работу. Сэнс ўсёй гэтай задумкі заключаецца ў тым, каб дзеці ведалі польскую мову і маглі вывучаць катэхізіс і іншую рэлігійную літаратуру, якая надрукаваная на польскай мове. (Выдзелена мной. – А.В.)29. Польская мова – вось што больш за ўсё турбавала і ксяндзоў, і партыйных чыноўнікаў, бо яны ведалі, як многа яна значыць у жыцці католікаў.

Аднак беларуская рэчаіснасць аказалася больш жорсткай і суровай. Ксёндз А.Станкевіч у 1949 г. быў арыштаваны, сасланы ў Сібір, дзе і памёр30. Што ж датычыць запіскі ЦК КП(б)Б у ЦК ВКП(б) аб увядзенні ў касцельнае жыццё беларускай мовы, то ў Беларусі пачаў ажыццяўляцца першы накірунак – сілавое рашэнне ўсяго пытання. Другі, увядзенне беларускай мовы ў касцельнае жыццё, ціха сканаў, так і застаўшыся на паперы. Па крайняй меры, ніводны з беларускіх даследчыкаў гісторыі каталіцызму ў Беларусі (У.Навіцкі, Э.Ярмусік, Ул. Завальнюк і іншыя) не згадваюць пра факты вядзення набажэнства сярод католікаў на беларусай мове.

Адміністрацыйны прэс дзяржаўнай машыны ў накірунку нейтралізацыі рыма-каталіцкага святарства і “праваславізацыі” католікаў-вернікаў быў вельмі моцны, але наколькі эфектыўным ? Нягледзячы на разнастайныя формы і метады барацьбы супраць касцёла, яе вынікі былі вельмі і вельмі сціплымі. Так, калі на 1 ліпеня 1949 г. ва ўсіх заходніх абласцях рэспублікі налічвалася 533 000 вернікаў-католікаў і 128 ксяндзоў, то на 1 ліпеня 1954 г. (г.зн. праз пяць год няспыннай барацьбы) у гэтых жа абласцях налічвалася 532 600 католікаў31. Як вынікае, за пяцігоддзе (1949-1954) колькасць вернікаў-католікаў зменшылася ўсяго на 7400 чалавек. Тады, улічваючы гэтую мізэрную розніцу неабходна прызнаць, што сумесная скаардынаваная работа партыйна-дзяржаўных структур, шматлікага і разгалінаванага агітацыйна-прапагандысцкага апарату, спецорганаў, намаганні Рускай Праваслаўнай царквы, Савета па справах рэлігійных культаў пры СМ БССР, скіраваная на перавод “апалячанага беларускага насельніцтва” у праваслаўе аказалася неэфектыўнай і малавыніковай. Гэта сведчыць не толькі аб паразе свецкай улады, але і паразе “закасцянелай у русафільстве”32 Рускай Праваслаўнай Царквы ў гэтым рэгіёне, якая па выразу ксяндза А.Станкевіча, была: “[…] асядлана бальшавікамі” і ў якой, “[…] папы і архірэі – гэта звычайныя агенты НКДБ”33.

Такім чынам, разглядаючы адносіны ўлады БССР і рыма-каталіцкага касцёла ў другой палове 40-х – 50-х гг. XX ст. можна канстатаваць, што палітыка партыйна-савецкага кіраўніцтва адносна касцёла была скіравана на нейтралізацыю і абмежаванне яго ўплыву на католікаў-вернікаў. Разам з тым, нягледзячы на закрыццё касцёлаў, арышты і пераслед каталіцкіх святароў, правядзенне шырокамаштабнай атэістычнай работы сярод вернікаў улады БССР так і не дасягнулі пастаўленай задачы – нейтралізацыі і падрыву моцы рыма-каталіцкага касцёла.




1 Чорны К. Выбр. тв., Мінск, 2000. С.589.

2 НАРБ, ф. 4п, воп. 29, спр. 593, арк. 208-209.

3 Тамсама, арк. 209.

4 НАРБ, ф. 4п, воп. 29, спр. 593, арк. 216-217.

5 Верашчагіна А, Гурко А. Гісторыя канфесій у Беларусі. Мінск, 2000. С.33.

6 НАРБ, ф. 4п, воп. 62, спр. 68, арк. 124.

7 Тамсама, арк. 124.

8 Тамсама,

9 Тамсама, воп. 20, спр. 242, арк. 240-241.

10 НАРБ, ф. 4п, воп. 29, спр. 592, арк. 445.

11 Тамсама, воп. 20, спр. 245, арк. 407-408.

12 НАРБ, ф. 4п, воп. 20, спр. 245, арк. 411-412.

* Як прыклад М.Іаўчук прыводзіў наступны факт. Настаўніца Астравецкага раёна Д., якая прыбыла на работу з усходніх абласцей Беларусі ў 1940 г., пасля заканчэння педагагічнага вучылішча была актыўнай камсамолкай. Тут жа яна выйшла замуж за кулака, пачала размаўляць выключна на польскай мове і прыняла каталіцтва. Настаўніца Вілейскага раёна Х., якая скончыла Магілеўскае педвучылішча ў 1945 г., настолькі цесна звязалася з ксяндзом, што нават дакладваючы ў райана аб паляпшэнні работы ў школе, заявіла, што гэта з’яўляецца вынікам наведвання вучнямі касцёла і выхаваўчага ўплыву ксяндза.



** У стэнаграме пленума выдзеленыя намі сказы з даклада М.Іаўчука выкрэслены. – А.В.


13 Тамсама.

14 Волокитана Т.В., Мурашко Г.П., Носкова А.Ф. Москва и Восточная Европа. Власть и церковь в период общественных трансформаций 40-50-х г. XX века: Очерки истории. М., 2008. С. 505.

15 Канфесіі на Беларусі (к.XVIII-XX ст.) /В.В.Грыгор'ева, У.М.Завальнюк, У.І.Навіцкі, А.М.Філатава; навук. рэд. У.І.Навіцкі. Мнінск, 1998. С. 250.

16 НАРБ, ф. 4п воп. 62, спр.162, арк. 292.

17 Канфесіі на Беларусі …С. 250.

18 Тамсама, С. 251-252.

19 Тамсама, С. 255.

20 НАРБ, ф. 4п, воп. 62, спр. 68, арк. 49.

21 Тамсама, арк.50.

22 Тамсама, арк.52.

23 НАРБ, ф. 4п, воп. 62, спр. 510, арк. 125.

24 НАРБ, ф. 4п, воп. 62, спр. 68, арк. 282.

25Тамсама, арк.283.

26 Станкевіч А. Каляндарныя нататкі // Куфэрак Віленшчыны. Гісторыка краязнаўчы і літаратурна-мастацкі часопіс Віленскага краю, 2004, № 1. С.167.

27 Тамсама, С.172.

28 Ярмусик Э.С. Католический костел в Беларуси в 1945-1990 годах. Гродно, 2006. С.33.

29 НАРБ, ф. 4п, воп. 62. спр. 510, арк, 123.

30 Ярмусик Э.С. Католический костел …С. 33.

31 Ярмусик Э.С. Католический костел …С. 519.

32 Туронак Е. Мадэрная гісторыя Беларусі. Вільня, 2006. С. 392.

33 Станкевіч А. Каляндарныя нататкі…С.170



База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка