Набывайце папяровую вэрсію на вэб-сайце




старонка15/22
Дата канвертавання14.03.2016
Памер1.61 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   22

Разьдзел 20.ПРАВАПІС Л – ЛЬ

Перадаваньне l у словах заходнеэўрапейскага паходжаньня47


  1. L заўсёды перадаецца мякка:

― перад [і], [й] (які рэалізуецца ў літарах е, ё, ю, я, і): ліквор, літара, ліхтар, ліштва, палітра, ралі, Ліён, Ліма, Кліё; льё, більярд, рэльеф, Льеж, Льюіс, Льюнэл, Ўільям;

― перад [э] на канцы нескланяльных назоўнікаў: бажале, дэфіле, жэле, рэле, філе, Па-дэ-Кале, Пэле;

― пры падваеньні (фанэтычна – падаўжэньні) льл: бандэрыльля, камарыльля, кальля (кветка), кельля, мантыльля, сэгідыльля, эскадрыльля, Эвангельле.


  1. L перадаецца мякка:

    1. У словах заходнеэўрапейскага паходжаньня, апроч англіцызмаў:

а) перад [э]: левулёза, легат, легенда, балея, пленэр, прапэлер, талер, тэлеграф, фалерыст;

б) на пачатку і ў сярэдзіне словаў:

― перад [а], [o], [у]:



ля, ляванда, лязарэт, лякмус, лягуна, ляк, лякуна, лямбда, лямец, лямпа, лямус, ляпіс, ляпсус, лярва, лясьён, ляўрэат, ляфэт, акуляры, атлянт, бакаляўр, баляда, бляндынка, блянк, бляха, глядыёлюс, глядыятар, глязура, глянды, глянец, друшляк, дэклярацыя, дэфіляда, клявіш(а), клямка, кляса (ад classis ж. р.), клясык, кляштар, макулятура, плябан, пляга, плягіят, пляж, плязма, плякат, пляма, плян, плянэта, -пляст48, плястылін, плятформа, пляц, пляцдарм, пляцкарта, пляцэнта, пляшка, стэляж, табуляцыя, шкарлятына, шлягбаўм, шляга, шлягер, шлямбур, шлянг, шляфрок;

лёгіка, лёджыя, лёжа, лёзунг, лёк, лёкай, лёс, лёцман, лёх, алькалёід, балён, блёк, глёбус, паліглёт, дыплём, калёквіюм, клёш, плёмба, рулён, салён, тубэркулёз, фальклёр, філёзаф, флёксы, флёр, флёра, флёт, хлёрка, цэлюлёза;

люза, люідор, люк, люкс, люмбага, люмпэн, люнатык, люпа, люстра, люстрацыя, люцэрна, алюр, аншлюс, блюза, блюзьнер, вэлюм, глюкоза, плюралізм, плюс, рэвалюцыя, салют, флюарэсцэнцыя, флюгер, флюід, флюс, шлюз, шлюп;

― перад зычнымі: альбатрос, альгебра, алькаголь, алькоў, альфабэт, амальгама, асфальт, афтальмоляг, бальзам, вальс, гальваніка, гальс, герольд, дубэльты, зэльц, кальц (хімічны элемэнт), катапульта, кельт, мальва, пальма, пульс, сальда, сальманэля, скальп, тальк, фальш, фольга;



в) на канцы асновы:

― пасьля зычных і [э]:

фіналь -ль: артыкль, бінокль, дубль, манокль, спэктакль, цыкль; фіналь -ля: басэтля, бутля, вафля, картопля, кегля, марля, мэбля, цыкля, шабля;

фіналь -эль (-ель): газэль, гатэль, дуэль, дызэль, кабэль, карамэль, мадмуазэль, мадэль, мэнэстрэль, нікель, ніпэль, панэль, партфэль, пастэль, пудэль, тунэль, флігель, фэльдфэбэль, штэпсэль; фіналь -эля: марэля, навэля, капэля, парцэля, стэля, сырадэля, цэля; а таксама фіналь -аль паходжаньнем з -el: вэксаль, гандаль, гіцаль, гэбаль, куфаль, пыталь, пэндзаль, рондаль, шніцаль;

― пасьля [і], [о] у бальшыні неадушаўлёных назоўнікаў:

фіналь -іль (-ыль): аўтамабіль, вадэвіль, ваніль, вэнтыль, грыль, дрыль, кіль, пасквіль, профіль, стыль, тэкстыль, шпіль, штыль, эпітрахіль; у т. л. у хімічных тэрмінах – назовах радыкалаў (м. р.): бутыль, мэтыль, прапіль, этыль; фіналь -іля (-ыля): дыля, кадрыля, міля;

фіналь -оль (-ёль): аэразоль, бэмоль, каніфоль, кансоль, кантроль, карамболь, кроль, пароль, соль (нота), толь, трыёль; у т. л. у хімічных тэрмінах з часткаю (алькаг)оль – назовах сьпіртоў (м. р.): бутаноль, мэтаноль, прапаноль, этаноль; а таксама фіналь -аль паходжаньнем з -оl- (м. р.): акропаль, сымбаль; фіналь -оля ( ёля): альвэоля, вакуоля, жырандоля, мацыёля, радыёля (расьліна)49, роля, фасоля;

― пасьля [a] у бальшыні неадушаўлёных назоўнікаў жаночага роду: фіналь -аль (-яль): батыяль, вэртыкаль, дыяганаль, кефаль, магістраль, пастараль, пэдаль, сьпіраль, сталь, эмаль; фіналь -аля: заля, паля, цаля, шаля;

― у некаторых неадушаўлёных назоўніках: пасьля [у] (м. і ж. р.): вэстыбюль, капсуль, модуль, нуль, патруль, рыдыкюль, руль, цыркуль; куля, руля, пілюля, цыбуля, шпуля; пасьля [a] (м. р.): баль, ганталь, каль (хімічны элемэнт), крышталь, мэдаль, паркаль, раяль, фэстываль, шаль, шпіталь; у т. л. у хімічных тэрмінах – назовах альдэгідаў (м. р.): бутаналь, мэтаналь, прапаналь, этаналь;

― у некаторых адушаўлёных назоўніках: нобіль, птэрадактыль, троль.

Заўвага. Некаторыя назоўнікі жаночага роду на -[л’]- ужываюцца як з нулявым, гэтак і з поўным канчаткам (як далонь – даланя, кішэнь – кішэня): антрэсольантрэсоля, бандэрольбандэроля, віялянчэль віялянчэля, гантэльгантэля, пістольпістоля.

г) у бальшыні ўласных назоваў: Лежэ, Лекерт, Лё Карбюзье, Клеапатра, Лялевэль, Палерма; Лябрадор, Лявон, Лязана, Ляймэн, пратока Ля Пэруза (La Pе´rouse), Плятон (філёзаф), Сэн-Лязар; Лёві, Лёвэн і Лювэн, Лёс-Анхэлес; кароль Люі, Люкрэцыюс, Люксэмбург/Люксэмбурґ, Люўр, Люцыпар, Люцыя, Калюмб, Плютон; Альжыр, Стакгольм, Пфальц; Базыль і Васіль, Грэнобль/Ґрэнобль, “Жызэль, Ліль, Марсэль, Ніколь, Нобэль, Тэафіль, Фаніпаль, “Шанэль; Анеля, Габрыеля/Ґабрыеля Містраль, Даміцэля, Ля Скаля, Пале Раяль.

Заўвага А. У некаторых асабовых імёнах і вытворных ад іх словах – залежна ад шляху й часу пазычваньня – l рэалізавалася мякка або цьвёрда: Ахілес – Ахіл; Гэркулес Гэракл; Кароль і кароль, Шарль – Карл; ЛюкЛука(ш); Мікаэль, Міхаль, Мішэль – Міхал; Нікаля – Мікола, Нікалас; Паўль, Поль – Павал, Павел; Плятон – Платон.



Заўвага Б. Ва ўласных назовах францускага паходжаньня артыкль l’ перадаецца як перад зычным – ль: Ль’Апіталь (L’Hopital), Ль’Арэаль (L’Orе´al), Ль’Эскаль (L’Escal).

    1. У англіцызмах:

а) заўсёды перад ненаціскным [э]: бойлер, бройлер, валейбол, дылер, стэплер; Батлер, Лос-Анджэлес, Мілер, Ракфэлер;

б) у некаторых словах (пераважна даўнейшых пазычаньнях праз мовы-пасярэдніцы): батэрфляй, блеф, блёк, блюз, даляр, клюб, клюмба, плед; бульдог, гольф, джэнтэльмэн, сэтэльмэнт, кольт, пэнальці, фільм, шэльф, эльф; барэль, бушаль, біль, джоўль, кактэйль, канстэбль, эль (побач з эйл); Баскервіль, Ленан, Лёндан, Лінкальн.

  1. L перадаецца цьвёрда:

    1. У бальшыні англіцызмаў (пераважна пазьнейшыя пазычаньні), а таксама ва ўласных назовах неангельскага паходжаньня, якія прыйшлі праз ангельскую:

а) у пачатку й сярэдзіне словаў – перад зычнымі, перад галоснымі [а], [o], [у], націскным [э], у т. л. у складаных словах, а таксама ў вытворных: кансалтынг, кілт, напалм; лайнэр, лазэр, лакаўт, клан, он-лайн; лобі, лорд, плотэр, слоган; лудыт; лэдзі, дысплэй, плэер, плэйбой, слэнг; Ланкастэр, Лойд, Лох-Нэс, Лэм(б), Лэнглі/ Лэнґлі, Лэсьлі, Бэдлам і бэдлам, Блэйк, Блэкмар, Бэлфаст, Глазга/ Ґлазґа, Нікалас, Солт-Лэйк-Сіці, Ўімбэлдан, Ўулф, Ўэйлз (побач з Валія), Ўэлз, Фаўлз, Чарлз, часопіс “Лук” (“Look”), газэта “Гэралд Трыб’юн”;

б) на канцы асновы – фіналь : англ, атол, бітл, вакзал, гол, рок-н-рол, сынгл, трал, файл, фол, футбол; Біл, Бэл, Лівэрпул, Майкл, Нэшвіл, Пол, Фарэл, гурт “Дып Пэрпл, кампанія “Стандард Ойл; у т. л. у абрэвіятурах: алгол, кабол, Інтэрпол; фіналь -ла: ватэрпола, гарыла, пэпсі-кола.

    1. У словах заходнеэўрапейскага паходжаньня, апроч англіцызмаў:

а) на пачатку і ў сярэдзіне некаторых словаў: лава (магма), ладан, лама (жывёла), ланцуг, лаціна й аднакаранёвыя, лотра, лубін, блазан, блакіт, блат, клон, палац, салата; балт, болт, гвалт, залп50, катафалк, малпа, кшталт, салдат, фалда; Балтыка, Лазар, Ларыса;

б) на канцы асновы:

― пасьля [у] у бальшыні назоўнікаў – пераважна грэцка-лацінскага паходжаньня: фіналь -ул: артыкул, карбункул, фурункул, мускул, тытул, фалікул; фіналь -ула: акула, ампула, була, гранула, інкунабула, капсула, малекула, пігула, прымула, прэамбула, фібула, цыдула; фіналь -юла: гуаюла, дыцэлюла;

― пасьля націскнога [а] у бальшыні назоўнікаў мужынскага роду – фіналь -а´л (-я´л): ава´л, арыгіна´л, ванда´л, генэра´л, ідэа´л, інтэлектуа´л, інтэрва´л, кана´л, кардына´л, карнава´л, кварта´л, мігда´л, мэта´л, нелега´л, правінцыя´л, прафэсіяна´л, радыка´л, рытуа´л, сканда´л, сыгна´л, трыбуна´л, унівэрса´л, футара´л, фэста´л, цырыманія´л, штурва´л; Буцэфа´л і буцэфа´л, Ганіба´л;

― пасьля ненаціскнога [а] паходжаньнем з -о- ў назоўніках жаночага роду – фіналь -ала: гіпэрбала, парабала, сыстала, эпістала;

― у бальшыні адушаўлёных назоўнікаў мужчынскага роду – фіналь : анёл, балагол, дэбіл, д’ябал, консул, крэол, кракадзіл, маршал, мул, славянафіл, тарантул; Катул, Ромул;

― у рэчыўных назоўніках на -іл (-ыл), -ол (апроч хімічных тэрмінаў – назоваў сьпіртоў і радыкалаў): акрыл, карбаніл; бэнзол, валідол, полістырол, пэргідрол, салідол, талюол, тасол, тол;

― у некаторых іншых назоўніках: фіналь : арэол, матацыкл51, пратакол; фіналь -ла: барыла, бацыла, віла, гала-канцэрт, гандола, кадзіла, магнітола, пэрла52, радыёла (апарат)53, тытла, цэгла, шкала, школа, шпала; пікала, сола, трэмала; фіналь -ло: гало (аптычная зьява), табло.

Заўвага А. L перад фармантамі -ны, -скі, -ява-, -яр-, -ят-, -яцыя перадаецца мякка: бацылабацылярыя; генэралгенэральны, генэральскі; гранулагрануляваны; ідэал ідэальны; капітулакапітуляваць, капітуляцыя; карпускула – карпускульны; малекула – малекульны; маршалмаршальскі; стымул – стымуляваць, стымулятар, стымуляцыя; формула – фармуляваць, фармуляр; а таксама ў слове галявы (ад гол).

Заўвага Б. Некаторыя пазычаньні складаюць паранімічныя пары, процістаўленыя характарам рэалізацыі l: бал (пункт) – баль (імпрэза), капітал (багацьце) – капіталь (пісьмо), каралы (марскія жывёліны) – каралі (упрыгожаньне), мол (збудаваньне) – моль (адзінка колькасьці рэчыва; музычны лад), тол (выбуховае рэчыва) – толь (пакрыцьцё), фінал (заканчэньне) – фіналь (канец слова).

Заўвага В. У словах з часткаю land характар перадаваньня l залежыць ад паходжаньня слова:

– з ангельскае мовы – цьвёрда: дыксілэнд, лэндровэр, ньюфаўндлэнд, Нэд Лэнд, Дыснэйлэнд, Кліўлэнд, Кўінзлэнд, Лонг-Айлэнд/Лонґ-Айлэнд, Скотлэнд-Ярд, Фолклэндзкія астравы;

– зь іншых моваў – мякка: спартляндыя, Галяндыя, Готлянд/ Ґотлянд, Грэнляндыя/Ґрэнляндыя, Ірляндыя, Ісьляндыя, Курляндыя, Нідэрлянды, Новая Зэляндыя, Тайлянд, Фатэрлянд, Фінляндыя, Шатляндыя, Ютлянд.


Перадаваньне л – ль у словах незаходнеэўрапейскага паходжаньня


  1. Характар адаптацыі л/ль залежыць ад якасьці гуку ў мове-крыніцы, а таксама ад шляху засваеньня й традыцыі ўжываньня слова:

― празь мяккі: леча, міткаль, омуль, сакля, сэль, сэраль, Лесота, Люйшунь;

― празь цьвёрды: вагул, камчадал, камбала, лама (сьвятар), малайзійцы, палтус, таміл, хурал; Лакшмі, Ладага, Латвія, Луанда, Ангола/Анґола, Волга, Гімалаі, Джамалунгма/ Джамалунґма, Малайзія, Нэпал, Улан-Батар, Шры-Ланка.



  1. У сэмітызмах (словах з іўрыту й арабскае мовы) л(ь) перадаецца звычайна ў залежнасьці ад яго даўжыні ў мове крыніцы:

― мякка – кароткі: алькаголь, халіф, Аль-Акса, “Аль-Каіда”, Баальбэк, Гібральтар/Ґібральтар, Захля, Кербэля, Лятакія, Хэрміль, Эрбіль;

― цьвёрда – доўгі: фэлаг, хала, Алаг; а таксама ў даўніх пазычаньнях: іслам, кабала, кагал, Талмуд і ў вытворных ад Алаг, іслам: Абдула(г), Алагабад, Рагматула(г), Рамала(г); Ісламабад, Іслам Карымаў.



  1. У цюркізмах і словах, пазычаных празь цюрскія мовы, л(ь) звычайна перадаецца цьвёрда: аіл, алтын, аул, балык, біклага, есаул, калдуны (страва), калым, курултай, лаваш, мална й мула, піяла, султан, чалма, халат, халва; Алатаў, Алматы, Алтай, Арал, Балхаш, Джамбул, Кзыл-Арда, Кызылкум, Стамбул; але: каракуль, кілім, ліман.

Заўвага. У некаторых асвоеных пазычаньнях l перад зычнымі перадаецца праз ў нескладовае: аўта´р, баўгары, жаўнер, каўбаса (побач з кілбаса), каўнер, каўпак (але каракалпак), коўба (хімічнае начыньне), коўдра, хаўтуры, Баўтрук.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   22


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка