Мы патрапілі зусім не туды, куды імкнуліся, мы наў­сьцяж апынуліся ня там, дзе хацелі быць




старонка2/3
Дата канвертавання01.05.2016
Памер387.24 Kb.
1   2   3

4. Рэфлексія з нагоды.
Пад нацыяналізмам найчасьцей разумеюць не ўніверсальную экзістэнтную ідэю, а ўсяго толькі суплёт нацыянал-патрыятычных эмоцыяў. Як быццам – дарэмна, але ўнікнем супрацьпастаўленьня. У нацыяналізму і нацыянал-патрыятычных эмоцыяў агульны корань, а розьніць іх між сабой, разводзіць у адваротныя станы – асоба. Толькі ёю і вызначаюцца ўсе вартасьці і заганы нацыяналізму. Каб праілюстраваць гэтую банальную выснову, згадаю побач з расейскім мысьляром Васілём Розанавым (ці не найбольш жорсткім, але і ці не найбольш адказным аналітыкам габрэйства), – маскоўскага рамізьніка, які гатовы быў уласнай рукой выдзерці пейсы ўсім жыдам, колькі іх ёсьць на белым сьвеце...
Па вялікім рахунку, нацыяналізм для секулярызаванага “я” – гэта парэнча над безданьню абыякавага да чалавека быцьця. Таму можна ненавідзець нацыяналізм усёй ненавісьцю сэрца за тое, што ён трымае цябе пры сабе, але паспрабуй ад­штурхнуць парэнчу – і адразу ляціш у нікуды.
Праўда, пры жаданьні можна рабіць выгляд, быццам ты адважна крочыш над прадоньнем, ні на што не абапіраючыся, аднак гэта ўсяго толькі фіглярства. Са­праўды мужныя (Купала ці Уітмен, Дастаеўскі ці Гайдэгер) не фіглярнічалі. Яны ведалі, што іх трымае, і не памыляліся ў глыбіні прадоньня.

5. Праблема ўласных межаў.
І па форме і па сутнасьці, паўсталая ў другой палове ХІХ стагоддзя беларуская нацыянальная ідэя ня мае ў сабе нічога беларускага ў тым сэнсе, што яна была аформленая пад стандарт “моўна-этнаграфічнай” мадэлі (гэтак званай “нямецкай”, сфармуляванай Ёганам Гердэрам), — бадай самай распаўсюджанай на нашым кантыненце. Таму, у канцэптуальным плане, перад беларусамі стаялі тыя ж самыя задачы, што і перад іншымі еўрапейскімі народамі...
Нацыянальнае ўладкаваньне сьвету нарадзіла некалькі праблемаў, якіх ня ведаў папярэдні, “дынастычны” тып гуртаваньня супольнасьцяў.
Па-першае, гэта выбар самой нацыянальнай мадэлі і затым мера яе мадыфікацыі, бо як мадэль “грамадзянскай супольнасьці”, так і “моўна-этнаграфічная” мадэль патрабавалі дапаўненьня адна адной і да таго ж яшчэ і ўлучэньне ў сябе шэрагу не-сістэмных, у кожным разе апрычоных, элементаў.
А па-другое, — пошук сваіх межаў.
“Дынастычны” тып дзяржавы ніводнай з гэтых праблемаў ня ведаў. Першая ў ім адсутнічала па азначэньні. А другая вырашалася праз каланізацыю ці збройны чын. Груба кажучы, колькі дзяржава магла паняволіць прастораў і народаў, столькі яна іх і мела (ідэалагічная матывацыя гэтых захопаў\падзелаў прылучэнняў выкарыстоўвалася адно ў якасьці фармальнага дадатку “волі да ўлады”)1.
Ідэя Нацыі запатрабавала радыкальна іншага падыходу да прасторавага ўладкаваньня. Яшчэ ў 1792 годзе Дантон зьвярнуўся да Францыі з заклікам знайсьці свае “натуральныя межы”. Вось гэтае пытаньн “ўласных межаў” станецца самым вострым і балючым для нацыянальных дзяржаваў. Дарэчы, яно так ніколі і ня будзе станоўча вырашаным, незалежна ад фармату нацыянальнай ідэі. Бо ў тым выпадку, калі базавай абіралася “грамадзянская супольнасьць”, рэпрэсаваліся моўна-этнічныя чыньнікі, асабліва на краях дзяржаўнага дыскурсу. А калі за аснову браўся “моўна-этнічны” прынцып, то ён ня мог адэкватна рэалізавацца з таго, што амаль заўсёды нейкія фрагменты “тытульных” этнасаў (і часам досыць ладныя) заставаліся за межамі краіны, і ніхто іх аддаваць камусьці, дзеля прылучэньня да асноўнага масіву, не зьбіраўся. Сюды залічым і эсхаталагічныя праблемы малалікіх нацыянальных утварэньняў у дыскурсе дамінуючых.
Але перадусім гэтыя калізіі апынуліся невырашальнымі таму, што хаця ў справе гуртаваньня супольнасьцяў Дзяржава і саступіла вершнасьць Нацыі, аднак пазіцыі Дзяржавы заставаліся досыць моцнымі, каб у канфлікце супрацьстаяньня з Нацыяй ня толькі трымаць парытэт, але і раз-пораз перамагаць, гэта значыць раскатваць Нацыю ў памер уласнай мяжы. (Хельсінская хартыя аб непарушнасьці існуючых дзяржаўных межаў, падпісаная кіраўнікамі ўсіх еўрапейскіх краінаў, у пэўным сэнсе засьведчыла контррэфармацыйную перамогу ідэі Дзяржавы над ідэяй Нацыі).
Аднак, як бы там сітуацыя ні складвалася ў кожным канкрэтным выпадку, з пачаткам паўставаньня нацыянальнага логасу, актуалізоўвалася і праблема нацыянальнага топасу. Беларусь тут не выключэньне. У знакамітай прадмове Францішка Багушэвіча да зборніка вершаў “Дудка беларуская” ўвага дасьледчыкаў звычайна акцэнтуецца на “мове” (“Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб ня ўмёрлі!”), хаця ня менш, а можа і больш істотны фрагмент гэтай прадмовы зьвернуты да вызначэньня абрысу “ўласных межаў”. “Ужо больш як пяцьсот гадоў таму, да панаваньня князя Вітэнэса на Літве, Беларусія разам з Літвой баранілася ад крыжацкай напасьці, і шмат местаў, як Полацк, прызнавалі над сабой панаваньне князёў Літоўскіх, а пасьля Вітэнэса Літоўскі князь Гедымін злучыў зусім Беларусію з Літвой у адно сільнае каралеўства і адваяваў шмат зямлі ад крыжакоў і ад другіх суседаў. Літва пяцьсот дваццаць гадоў таму назад ужо была ад Балтыцкага мора ўздоўжкі аж да Чорнага, ад Дняпра і Днястра ракі да Нёмна: ад Камянца места аж да Вязьмы – у сярэдзіне Вялікаросіі; ад Дынабурга і за Крамяньчук, а ў сярэдзіне Літвы, як тое зярно ў гарэху, была наша зямліца – Беларусь!”
Абрыс “уласных межаў”, прапанаваны Францішкам Багушэвічам, досыць абстрактны, гэта хутчэй яшчэ толькі пастаноўка праблемы і першая спроба яе прамацваньня. А канчаткова метадалогія маркіроўкі нацыянальнага дыскурсу была сфармуляваная Вацлавам Ластоўскім на гістарычным паседжаньні Рады БНР 25 сакавіка 1918 году: “Няхай жыве незалежная Беларусь у сваіх этнаграфічных межах!”. (За колькі дзён да гэтай гістарычнай падзеі Выканаўчы Камітэт Рады 1-га Усебеларускага зьезду выдаў Другую ўстаўную грамату, якая абвяшчала Беларусь “у рубяжох расьсяленьня і лічбавай перавагі беларускага народу”).
Нягледзячы на публіцыстычны пафас выказваньня Ластоўскага, гэты заклік ня быў усяго толькі рытарычнай фігурай. Рэч у тым, што на тую пару шматлікімі досьледамі, найперш расейскіх навукоўцаў, этналінгвістычны арэал беларусаў быў акрэсьлены досыць выразна і пераканаўча. Калі параўнаць этнаграфічныя мапы Беларусі, складзеныя на пачатку ХХ стагоддзя Карскім, Доўнар-Запольскім і Канчаром, то пры ўсіх несупадзеньнях (часам і досыць значных) абрысаў, яны адназначна перагукаюцца паміж сабою адносна выявы Беларусі, як цэлага.
Для той пары, калі палітычныя рухі, захопленыя нацыянальнай ідэяй, спрабавалі пабудаваць нацыянальную дзяржаву амаль з “чыстага ліста”, тэарэтычная формула “Беларусь у сваіх этнаграфічных межах” бачыцца ўдалай, асабліва што да публічнай прэзентацыі ідэі. Але яна адразу выявілася залішне ідэалістычнай, як адносна рэальнай палітычнай сітуацыі, так і для ўласнага станаўленьня ва ўжо зусім іншых умовах канца ХХ стагоддзя.

6. Межы Айчыны і мовы
Гісторыя Беларусі – гэта суплёт разрываў паміж яе рознымі гісторыямі. Здаецца, насьпела пара, каб нехта ўдумлівы паспрабаваў наўсьцяж абнаявіць “хроні­ку” гэтых разрываў, бо яны, што відавочна, у лёсе нашага краю адыгрывалі куды больш істотную ролю за тыя фрагменты ўласна гісторыі, якімі мы спрабуем азначыць свой несупынны тысячагадовы шлях.
На самой справе ніякага пасьлядоўнага поступу не было. Пасьля кожнага радыкальнага разрыву пачыналася штосьці цалкам адметнае, раўнуючы з тым, што мелася раней. Вялікае княства Літоўскае – гэта нешта зусім іншае ад Полацкага княства, а Рэч Паспалітая – ад ВКЛ. “Паўночна-Заходні край” ня меў амаль нічога агульнага ні з першым, ні з другім, ні з трэцім. А БССР, здаецца, увогуле была пазбаўленая хоць якіх аналагаў з усім папярэднім... Бадай толькі Рэспубліка Беларусь, прынамсі хаця б на юрыдычна-адміністратыўным узроўні, наўпрост насьледуе сваю папярэдніцу – БССР. (І гэта вельмі добры знак!).
Кожны раз, суб’ектна ўзьнікаючы наноў, мы паўставалі ня проста ў іншай геапалітычнай рэальнасьці – мы паўставалі ў іншай рэальнасьці цывілізацыйнай. Чамусьці тэарэтыкі праблемы нацыянальнага на гэты фактар найменей зьвяртаюць увагі. Хаця кожнаму зразумела, што ідэалы грамадства, якое жыве, скажам, патрыярхальным ладам, мусяць быць моцна не падобнымі да тых, што апаноўваюць нас у тэхнагеннай цывілізацыі. З гэтага шмат чаго вынікае, але як да нашай гаворкі, то перадусім заўважым: чалавеку ранейшых эпохаў мысьліць у катэгорыях нацыянальнага было гэтаксама немагчыма, як старажытнаму вершніку ў катэгорыях сучаснага дарожнага руху.
Улегшыся ў адбудову гістарычнай рэтрасьпектывы, мы, у сваёй нацыянальнай апантанасьці, вельмі часта неабачліва нагружаем нашых далёкіх продкаў уласнай, толькі нам актуальнай праблематыкай. У гэтым сэнсе ці не найбольшай ахвярай стаўся перыяд фармаваньня беларускага этнасу, які, па агульным меркаваньні, прыпадае на пару ВКЛ. Паколькі доўгі час лічылася, што паўставаньне нацыі немагчымае без сфармаванага этнасу, то ідэалагемна этнас і нацыя амаль не разрозьніваліся і прачытваліся ўсяго толькі як розныя перыяды агульнай падзеі. Аднак, насамрэч і па форме, і па сутнасьці гэта зусім розныя феномены.
“У тыя часы магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ня мысьлілі ў нацыяналістычных катэгорыях (курсіў мой – В.А.), характэрных для эпохі пасьля Французскае рэвалюцыі; яны хутчэй мелі свае ўласныя патрыятычныя каштоўнасьці і пачуцьцё асобнасьці, якога не хацелі пазбыцца ў новаўтворанай федэрацыі (маецца на ўвазе Рэч Паспалітая пасьля Люблінскай уніі 1569 году – В.А.), – слушна заўважае Янка Запруднік у кнізе “Беларусь на гістарычных скрыжаваньнях”.
Бясконца цытуючы Франьцішка Скарыну (“чалавек, дзе нарадзіўся... да таго месца вялікую ласку мае”, “мяне літасьцівы Бог з гэтае мовы на сьвет пусьціў”), Васіля Цяпінскага (“з любоўю да маёй Айчыны”, “занядбаньне сваёй слаўнай рускай мовы”) ці Льва Сапегу (“законы нашыя выдадзеныя не на нейкай чужыннай мове, а на сваёй роднай”) мы зазвычай пакідаем абапал увагі межы як тады дэкляраванай “Айчыны” так і “роднай мовы”.
А, каб не праміналі ўвагай гэтае пытаньне (ці то сьпехам, ці то наўмысна), то адразу б зацемілі, што для Васіля Цяпінскага “Айчына” — гэта абстрактная “Слаўная славянская манархія”, для Франьцішка Скарыны ўсяго толькі ягоны “родны кут” Полацак, а для Льва Сапегі зусім наадварот – хай сабе і не заканстытуяваная, але вялізная імперыя ад Балтыйскага да Чорнага мора, у аблогах якой табарыўся гурт народаў, сярод якіх яшчэ не было і знаку таго, які потым з погляду на свой этнонім, назаве і тую краіну і тую мову старабеларускімі.
Падкрэсьлім, пытаньне ня ў тым, што “беларусы” тады сістэмна ня згадваліся ні ў якасьці этноніма ні, на худы канец, палітоніма (хаця для этна- і нацыяўтваральных працэсаў, гэта надзвычай істотны момант), а ў тым, што для пары ВКЛ і “Айчына” і “мова”, гэта пакуль усяго толькі тапаграфічны патрыятызм і лінгвістычная прагматыка (узмоцненыя красамоўнай рыторыкай і паэтычнымі тропамі).
Любоў да месца, дзе ўскормлены “суть по Бозе” (Скарына) – абсалютна натуральнае пачуцьцё для кожнага чалавека ў якіх заўгодна геаграфічных каардынатах і ў якую заўгодна эпоху. Але калі пэўны “местачковы” ці “дзяржаўны” патрыятызм мы праз стагоддзі таясамім з нашай любоўю да “ўяўнай супольнасьці”, то паводзім сябе, далікатна кажучы, зусім некарэктна. Бо хаця з фармальна-выяўленчага боку, “любоў да маёй Айчыны” Васіля Цяпінскага і “О, Літва, Айчына мая!” Адама Міцкевіча нічым асабліва ня розьняцца, але па сутнасьці гэта дзьве канцэптуальна іншыя любові, амаль ні ў чым не сувымерныя адна адной.
Да зьяўленьня Нацыі, калектыўна-салідарнай любові грамадства падлягала толькі адна ўніверсалія – Бог. Што да “Айчыны”, то яе, у нашым разуменьні, ня ведалі ня толькі паспалітыя, але і самыя “прасунутыя” героі тых эпохаў. Той жа Скарына за межамі ВКЛ у адных дакументах называе сябе “ліцьвінам”, у другіх – “русінам”, а ў трэціх – проста “палачанінам”. Этнанімічная дыферынцыяцыя насельніцтва Вялікага княства Літоўскага была неверагодна размаітай і разбэрсанай. У тагачасных дакументах на роўных пералічваюцца так званыя экзаэтноні­мы (літва, татарва, ляхі, немцы, жамойты, угры, латыгове, ліфлянты, славакі, чэхі) з зямляцкімі этніконамі (палачане, віцябляне, смаляне, случане, дручане, валыняне, бранцы, кіяне). У гэтым шэрагу на парытэтных умовах былі і політэтнонімы і тое, што можна, з пэўнай доляй умоўнасьці, ужо залічыць у этнонімы:”... а послу из нашее земли из Литовскоъ, и гостю – или Ляхъ, или Литвинъ, или Русинъ, или Полочанинъ, или Витеблянинъ, или Смолянинъ...”(“Этнаграфія Беларусі”). Ці яшчэ адтуль жа прыклад:”...родом он литвин латыш белорусец Оршанского повету».
Як бы мы сказалі сёньня, у тую пару ў кожнага чалавека была свая “малая радзіма”, а вось “Вялікай Радзімы” на зямлі ніхто ня меў, бо для ўсіх агулам яна знаходзілася “на нябёсах”. І гэта нам уявіць бывае настолькі цяжка, што нават такі ўдумлівы дасьледчык як Янка Запруднік, зусім слушна заўважыўшы, што магнаты і шляхта ВКЛ “ня мысьлілі ў нацыяналістычных катэгорыях”, праз некалькі старонак піша: на Беларусі ХVІ ст. “... і вясковыя жыхары, і значная большасць месьцічаў заставаліся праваслаўнымі. Прычына гэтага супраціву рэфармацыйным плыням ляжала ў спольшчанасьці большай часткі магнатаў, так што адданасьць веры продкаў была для большасьці беларусаў справаю нацыянальнага выжываньня (курсіў мой – В.А.).
Тут так і хочацца выклікнуць: якое “нацыянальнае выжываньне” ў тую пару?! Скуль яно, “нацыянальнае”, тым болей у жыхароў вёсак, якія і праз тры стагоддзі, калі ідэалогія нацыяналізму ахопіць і перафармуе ўсю Еўропу, будуць на Беларусі ўнікаць гэтага “нацыянальнага” як нячысьцік ладану.
У метадалагічным плане праблема “межаў мовы” ня шмат чым розьніцца ад праблемы “межаў Айчыны”. Словы: “Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб ня ўмёрлі” Франьцішка Багушэвіча (ХІХст.) і “мяне літасьцівы Бог з гэтай мовы на сьвет пусьціў” Франьцішка Скарыны (ХУІст.) пры фармальным падабенстве, абапіраюцца на два рознавымерныя ідэалагемныя канцэпты і, таму ў першым выпадку гэта сапраўды фатальная дылема, бо ў межах “моўна-этнаграфічнай” мадэлі нацыянальнага, сьмерць і жыцьцё Нацыі наўпрост залежыць ад стану мовы. А вось любоў Скарыны, Буднага, Цяпінскага... да старабеларускай (рускай, славянскай, русінскай, ліцьвінскай – як па-рознаму называлі яе тады) мовы, хаця і не пазбаўленая патрыятычных эмоцыяў, ня мае (і ня можа мець) эсхаталагічнага пафасу, бо яна заснаваная не на ідэаматыцы, а на прагматыцы бытаваньня.
Як вядома, старабеларуская (руская) мова “выкарыстоўвалася ў княжай канцэлярыі з самага яе заснаваньня ў ХІV ст., беларускую мову трэба лічыць адной з найдаўнейшых дзяржаўных нацыянальных моваў у Еўропе. Напрыклад, кастыльскую мову было загадана ўжываць у гішпанскіх урадавых дакументах у ХІІІ ст., англійская набыла афіцыйнае прызнаньне ў 1362 г., а парыжскі дыялект французскай дамогся такога статусу ў 1400 г.” (Янка Запруднік). Тое, што мова княскай канцылярыі зьяўлялася яшчэ і мовай нейкай (хай сабе і вялікай) часткі паспалітага насельніцтва ВКЛ было на тую пару зусім не істотна ні для каго (ну хіба для некалькіх найбольш празарлівых “асьветнікаў”). Істотным выяўлялася адно тое, што гэта была мова Улады (ад палітычнай і рэлігійнай да фінансавай і культурнай). Таму на ёй, незалежна ад этнічнай ці племянной прыналежнасьці, размаўлялі, пісалі (ці хаця б збольшага яе ведалі) усе, хто быў пры ўладзе альбо імкнуўся заняць пэўнае месца ў яе структурах. Але як толькі мовай Улады стала рабіцца польская, дык старабеларуская адразу і заняпала, бо яна была каштоўнай не сама па сабе (ня як тое, што ідэнтыфікуе і суб’ектывізуе пэўную супольнасьць), — яна была каштоўнай толькі як камунікатыўны сродак зносінаў паміж рознымі ўладамі і ўнутры кожнай з іх. І выцясьненьне беларускай мовы польскай не казала ні пра што іншае, акрамя, як пра зьмену ўладных элітаў. Апошнім і былі выкліканыя ноткі трагізму ў часткі палітычных, рэлігійных і культурных дзеячаў ВКЛ, якія ў сітуацыі зьмены палітычных прыарытэтаў апыналіся ў ролі аўтсайдэраў (найперш тыя, што не змаглі – ці не схацелі, – мадэрнізавацца, г. зн. у патрэбны час “акаталічыцца” ды “спольшчыцца”, каб патрапіць, хай сабе і не на першых ролях, ва ўладныя эліты Кароны). Адсюль і палымяныя заклікі да магнатаў не пакідаць “здавна славного языка словенского” (Будны), супрацьстаяць “занядбаньню сваёй слаўнай рускай мовы” (Цяпінскі) і да т.п. Пэўна, далёка ня ўсе гэтыя красамоўствы былі абумоўленыя толькі персанальным эгаізмам, хапала тут і футурыстычнай трывогі за заняпад усяго таго сусьвету, у якім і шляхта, і паспалітыя жылі сваім звычаем ужо некалькі стагоддзяў. Але як у адным, так і ў другім выпадку ня трэба блытаць іхні непакой з сучаснай нам трывогай за “Айчыну”, “мову”, “народ”. Будзем памятаць, што соцыякультурна тады ўся еўрапейская шляхта складала агульную і досыць цэласную супольнасьць, якая толькі ўладна і маёмасна тоесьніла сябе з мовай і Айчынай, а са сваімі паспалітымі падданымі дык і ўвогуле жыла ў розных сусьветах – хаця і на адной зямлі (па сутнасьці, уся тагачасная еўрапейская арыстакратыя ўяўляла з сябе асобную і досыць гамагенную цывілізацыю – Норберт Эліас назваў яе “кур­туазнай”).
Іншае пытаньне, наколькі мова княскай канцэлярыі, усіх дзяржаўных і рэлігійна-культурных інстытуцыяў супадала з мовай сялянаў, рамесьнікаў, гандляроў? Тут магчымыя розныя прачытаньні сітуацыі, але мы абмінем гэтую праблему, бо істотная для нас выснова ўжо зробленая: з таго, што старабеларуская пісьмовая мова была мовай Уладаў і толькі ўладай трымалася, то яна натуральна зьнікла адначасна са змарненьнем апошняй (дакладней, з канцэптуальнай пераменай ейнага фармату)...
І зьнікла амаль адразу, уся, цалкам, татальна. І ніколі ўжо не адрадзілася. І не магла адрадзіцца, нават калі б Напалеон выканаў свае абяцанкі і аднавіў ВКЛ, бо цывілізацыйна гэта была ўжо іншая пара, якая патрабавала ўжо іншай мовы (і структурна і лексічна).
Лінгвістычна мы можам колькі заўгодна шукаць і знаходзіць лакальныя падабенствы паміж старабеларускай і ўжо уласна беларускай мовамі. Але хто б колькі ні даводзіў пра іхнюю пераемнасьць – у прасторы тэкста ніякай пераемнасьці паміж імі няма. І нават не таму, што паміж ВКЛ і “нацыянальнай дзяржавай” татальны (бяз хоць якой лучвы) разрыў у паўтары стагоддзі, а таму, што старабеларуская мова (прынамсі, пісьмова) фармавалася як камунікатыўны ды ўладны інструмент Дзяржавы, а пісьмова ўжо ўласна беларуская мова паўставала як сутнастваральны чыньнік Нацыі. Праўда, гістарычная наяўнасьць старабеларускай мовы ў паўставаньні ўласна беларускай адыграла вельмі істотную ідэалагічную ролю. Абапіраючыся на славутае прамінулае, было значна прасьцей і абгрунтоў­ваць і даводзіць патрэбу ва ўласнай мове. Але гэтым уся “пераемнасьць” і заверш­валася. Ні структурна, ні лексічна, ні культуралагічна старабеларуская мова не падтрымала беларускую ў пару яе фармаваньня. Асноўную ролю тут адыгралі лінгвістычныя канструкты суседзяў, якія, як лекала, былі пакладзеныя на вербальны дыскурс нашай вясковай цывілізацыі, і па форме якіх выціналіся схемы будучага функцыянаваньня літаратурнай беларускай мовы.

7. Расейская імперыя – калыска беларускай нацыі.
Упартае трыманьне за ідэю “пераемнасьці” (што да праблемаў мовы, што да праблемаў нацыянальнага будаўніцтва ўвогуле) завязанае на ўсё яшчэ дамінуючую эвалюцыйную канцэпцыю лінейна-пасьлядоўнай хады гісторыі, дзе кожнае паўставаньне нацыі было ўгрунтаванае ў папярэдні працэс этнагенезу.
Але, па-першае, для фармаваньня нацыянальнай ідэі зусім не абавязковая этнічна скансалідаваная супольнасьць. Прыкладаў тут колькі заўгодна – тая ж амерыканская нацыя. А, па-другое, (працытую трохі ўласных радкоў з эсэ “Горад, якога няма”), “... магчыма пару нашага існаваньня было б слушна падзяліць на дзьве эры, і другую, якая пачалася пасьля татальнага мораку ХYII-XYIII стст., чытаць ня толькі як новую гісторыю адной і той самай нагоды, але і як гісторыю новага этнасу, бо, пэўна, беларусы – гэта ўжо нешта іншае ад крэваў, ліцьвінаў, русінаў... узятых, як кожны паасобку, так і агулам. А Беларусь нешта зусім адрознае ад усяго, што было раней на гэтых абшарах”.
Якраз як да нацыянальнага высьпяваньня (і нацыянальнай мовы), то асабіста мне падаецца куды больш істотным не перыяд ВКЛ з яго “залатым” шаснаццатым стагоддзем, а вось гэтая пара “татальнага мораку” ХУІІІ— ХІХ стагоддзяў. Больш за тое, я схільны лічыць (хай сабе пакуль толькі ў фармаце версіі), што не ў часы ВКЛ, а менавіта ў гэтую “нічыйную” пару і сфармаваліся беларусы, як этнас – маючы на ўвазе ўжо ўласна беларускі этнас.
Не адмаўляючы традыцыйнай этналагічнай канцэпцыі, якая актуалізуе працэсы этнагенезу з ХІІІ-ХІУ стст., гэта значыць з пары фармаваньня ВКЛ, я адважуся памеркаваць, што гэтыя працэсы былі скіраваныя не зусім у той бок, дзе потым аб’явяцца “беларусы”.
Калі б нехта паспрабаваў мадэльна сканструяваць сітуацыю ВКЛ, якая – пры ўсіх магчымых гістарычных трансфармацыях, — ня страціла сваёй дзяржаўнасьці да нашага часу, то ўжо напэўна ў той мадэльнай сітуацыі не знайшлося б амаль ні знаку ні сёньняшняй беларускай нацыі, ні сёньняшняй беларускай мовы (іншая рэч, што з погляду на сучасны стан і першага, і другога, гэтай віртуальнай рэтрасьпектывай нікога не ўсхвалюеш – хутчэй наадварот). Але мы тут зусім не пра тое, як было б лепш, каб было ня так, як было. А пра тое, што, калі мераць ад таго, як сталася (і што сталася), то версія аб іншым часе фармаваньня беларускага этнасу магчыма і ня будзе выглядаць авантурай “на злом галавы”.
Пасьля канчатковага падзелу Рэчы Паспалітай, усе тыя працэсы этнагенезу, што з ХІІІ стагоддзя падтрымліваліся інстытутамі ўсіх формаў улады ВКЛ (ад палітычна-фінансавых да рэлігійна-культурных) натуральна здэградавалі і заняпалі, як толькі пазьнікалі ўсе гэтыя ўладныя інстытуты. Жыцьцё краю мусіла радыкальна мяняць і свае вектары, і свае арыенціры ўжо хаця б таму, што цэнтр Улады апынуўся ў зусім іншым баку, і формы гэтай улады былі цалкам непадобнымі да ранейшых. А, значыць, у той ці іншай ступені зьмянілі свае формы і накірункі тыя працэсы этнагенезу, якія раней абапіраліся ці падтрымліваліся ўладнымі дыскурсамі ВКЛ. Усё гэта і дае падставы для меркаваньня, што ўласна беларускі этнас (як толькі беларускі) распачаў сваё фармаваньне і высьпеў да памеру Нацыі ўжо адно ў прасторы і кантэксьце Расейскай імперыі, якая ідэалагічна і адміністрацыйна адмовіла ліцьвінам, русінам, беларусцам... у праве на легітымнае існаваньне. Дарэчы, у гэтага непрыкметнага высьпяваньня ёсьць адзін цікавы момант. Яно адбывалася ў ценю змаганьня (праз русіфікацыю) расейскай дзяржавы з апалячваньнем нашага краю. Але паколькі што “апалячваньне”, што “русіфікацыя” (што іхні двубой) пераважна выяўляліся ў дыскурсах улады, то нішто не замінала беларускаму этнасу фармавацца ў пазбаўленай каналаў хоць якой улады вёсцы.
Магчыма, мая версія пра час і месца абнаяўленьня беларускага этнасу трохі авантурная. Але, бадай, ніхто ня стане спрачацца, што беларусы як Нацыя аформі­ліся менавіта і толькі ў дыскурсе Расейскай імперыі. Між іншым, ня мы адныя, а і самі расейцы, і палякі, і латышы, і эстонцы, і грузіны, і ўкраінцы... І дзейна заманіфеставалі сваё права на “нацыянальнае самавызначэньне” амаль усе разам (улучна з расейцамі) і прыблізна ў той самы час (1917-1920 гг.), гэта значыць, калі ляснула дынастычная імперыя Раманавых. Ясная рэч, што расейскі нацыяналізм узьнік значна раней, але пакуль існуе дынастычная дзяржава, казаць пра паўставаньне нацыі і нацыянальнай дзяржавы (у дадзеным выпадку, расейскай) – гэта аксюмарон.
Аднак мы трохі запабеглі наперад... Калі землі нашай бацькаўшчыны былі пабраныя ў склад Расейскай імперыі, то тут Беларусі яшчэ не было, але ўжо не было і ВКЛ. Канстытуцыя Рэчы Паспалітай ад 3 мая 1791 году супольную з ВКЛ дзяржаву называе толькі Польшчай і ніводзін народ, акрамя палякаў, там не згадваецца. Пры ўсёй фармальнай і юрыдычнай федэратыўнасьці Рэчы Паспалітай, насамрэч яна досыць хутка ператварылася ў інструмент каланізацыі (праз каталізацыю і паланізацыю) ўсёй прасторы ВКЛ. Інакш кажучы, яшчэ да таго, як на нашыя землі прыйшлі расейцы, мы ўжо былі грунтоўна скаланізаваныя палякамі. Таму, калі адбыўся канчатковы падзел Рэчы Паспалітай, то, па-першае, гэтым распачалася расейская каланізацыя менавіта прасторы Рэчы Паспалітай і палякаў (а не ВКЛ і ліцьвінаў), а па-другое, насьледуючы фармальнай логіцы, расейская экспансія якраз і вызваляла ВКЛ ды ліцьвінаў –беларусцаў (“народ издревле нам родной”) з-пад польскай каланізацыі. За што, з сёньняшняга досьведу, мы мусілі б быць Расеі нават удзячнымі, бо ў ХVІІІ стагоддзі ніякіх тэндэнцыяў да будучага паўставаньня незалежнай Беларусі ў Рэчы Паспалітай аніяк не праглядвалася... (Між іншым, пазьней гэтаксама. Згадаем прылучэньне Заходняй Беларусі да Польшчы ў міжваенны перыяд ХХ стагоддзя, дзе беларушчыну ніштожылі не раўнуючы нават з бальшавікамі).
Схема, у якой Беларусь прадстаўленая апалоненай і скаланізаванай Расейскай імперыяй, відаць, наўпрост скалькаваная з уласна польскай сітуацыі, дзе падобнае насамрэч адбылося. Гэта значыць, што элементарная бінарная апазіцыя “каланізацыя-супраціў”, цалкам прыдатная для палякаў, была запазычаная беларусамі без крытычнай рэфлексіі, адно з узгляду на вызвольныя парываньні Польшчы 1831, 1863, 1921 гадоў.
Расея была ня толькі турмой народаў, але і калыскай нацыяў. Прынамсі, для беларусаў апошняе ня менш істотнае за першае. І тут ня трэба шукаць супярэчнасьцяў. Метафара “турмы” можа быць цалкам слушнай для пабраных Расейскай імперыяй прастораў і паняволеных ёю народаў. Але калі мы наўпрост таясамім прастору, народ і нацыю, то шмат чаго заблытваем, і з гэтага атрымліваем “скаланізаваную беларускую нацыю”, што ніяк не адпавядае сапраўднасьці. Мы проста па чужой завядзёнцы таясамім Расейскую імперыю, калыску беларускай нацыі, з уласна расейскім нацыяналізмам, які бязьлітасна зьнішчаў сваіх бліжэйшых канкурэнтаў.
(Беларусы не скаланізаваныя Расеяй як нацыя, яны, як нацыя, зрэпрэсаваныя расейскім нацыяналізмам – а гэта зусім розныя рэчы).
1   2   3


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка